18. granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitam

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

અથાતો ગ્રન્થ્યપચ્યર્બુદગલગણ્ડચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| ગ્રન્થિષ્વથામેષુ ભિષગ્વિદધ્યાચ્છોફક્રિયાં વિસ્તરશો વિધિજ્ઞઃ | રક્ષેદ્બલં ચાપિ નરસ્ય નિત્યં તદ્રક્ષિતં વ્યાધિબલં નિહન્તિ ||૩||

ગ્રન્થિષ્વિત્યાદિ| શોફક્રિયામપતર્પણાદિકાં વિરેચનાન્તામ્| વિસ્તરશો ભૂયિષ્ઠમ્||૧-૩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

તૈલં પિબેત્ સર્પિરથો દ્વયં વા દત્ત્વા વસાં વા ત્રિવૃતં વિદધ્યાત્ | અપેહિવાતાદશમૂલસિદ્ધં વૈદ્યશ્ચતુઃસ્નેહમથો દ્વયં વા ||૪||

ઇદાનીમામે ગ્રન્થૌ વિસ્રાવણશોધનયોઃ સ્નેહનાઙ્ગસ્નેહં નિર્દિશન્નાહ- તૈલમિત્યાદિ| તૈલં પિબેત્, સર્પિર્વા પિબેત્, અથવા દ્વયં તૈલસર્પિષી પિબેત્| વસાતૈલસર્પિષા ચ સાધ્યત્વાત્ ત્રિવૃતં વિદધ્યાત્; ત્રિભિસ્તૈલસર્પિર્વસાભિર્વૃતો વ્યાપ્તઃ સ્નેહસંયોગસ્ત્રિવૃતસઞ્જ્ઞઃ સ્યાત્, તં વિદધ્યાત્ કુર્યાત્; ‘વૈદ્યો ગ્રન્થિરોગિણઃ પાનાય’ ઇતિ શેષઃ; અથવા ચતુઃસ્નેહં ઘૃતતૈલવસામજ્જાસંયોગજં; દ્વયં વા પિબેત્, દ્વયમિતિ તૈલસર્પિષી, તૈલવસે, તૈલમજ્જાનૌ, ઘૃતવસે, ઘૃતમજ્જાનૌ, વસામજ્જાનૌ ચેતિ એવમ્પ્રકારં દ્વયં, ચતુઃસ્નેહં વા એકીભૂતં પિબેત્| કિમ્ભૂતં પિબેત્? અપેહિવાતાદશમૂલસિદ્ધમિતિ અપેહિવાતા પ્રસારિણી| તત્રાદ્યં તૈલં સર્પિર્દ્વયં વા યત્ પ્રોક્તં તદસંસ્કૃતમેવ, ઉત્તરાર્ધોક્તં ચ ચતુઃસ્નેહં દ્વયં વા પ્રસારિણીદશમૂલકલ્કક્વાથસંસ્કૃતમ્, અન્યથા વાશબ્દેન પુનરુક્તિદોષઃ સ્યાત્| યદ્યપિ પૃથઙ્નિર્દિષ્ટરસવીર્યવિપાકપ્રભાવાણાં તૈલસર્પિર્વસામજ્જાનાં સંસ્કૃતાનાં ગ્રન્થિરોગિણઃ સામાન્યેનાત્ર પ્રયોગોઽભિહિતઃ, તથાઽપિ વાતપિત્તશ્લેષ્મસંસૃષ્ટસન્નિપાતારબ્ધગ્રન્થિષુ હેતુપ્રકૃતિદેશકાલસાત્મ્યાનુબન્ધાનવેક્ષ્ય યથાવચ્ચ પાનાર્થમુપયોજ્યા ઇતિ જ્ઞેયમ્| ગયી તુ ‘અપેહિવાતા- ’ ત્યત્ર ‘આમે વિદધ્યાદ્દશમૂલસિદ્ધં’ ઇતિ પઠતિ વ્યાખ્યાનયતિ ચ- તૈલં પિબેદિત્યાદિ; તત્ર ગ્રન્થૌ વાતભવે આમે તૈલં વાતહરક્વાથકલ્કસિદ્ધં, પિત્તભવે ઘૃતં પિત્તહરક્વાથકલ્કસિદ્ધં, તૈલમેવ કફહરક્વાથસિદ્ધં કફજે, સંસર્ગસન્નિપાતે ચ દ્વિત્રિચતુઃસ્નેહાદિસિદ્ધં વિકલ્પ્યં; તદેવ વાતહરં નિર્દિશન્નાહ- આમે વિદધ્યાદ્દશમૂલસિદ્ધમિત્યાદિ||૪||

Adhikarana 3 (5-7) · Śloka 8

હિંસ્રાઽથ રોહિણ્યમૃતાઽથ ભાર્ગી શ્યોનાકબિલ્વાગુરુકૃષ્ણગન્ધાઃ | ગોજી ચ પિષ્ટા સહ તાલપત્ર્યા ગ્રન્થૌ વિધેયોઽનિલજે પ્રલેપઃ ||૫|| સ્વેદોપનાહાન્ વિવિધાંશ્ચ કુર્યાત્તથા પ્રસિદ્ધાનપરાંશ્ચ લેપાન્ | વિદાર્ય વા પક્વમપોહ્ય પૂયં પ્રક્ષાલ્ય બિલ્વાર્કનરેન્દ્રતોયૈઃ ||૬|| તિલૈઃ સપઞ્ચાઙ્ગુલપત્રમિશ્રૈઃ સંશોધયેત્ સૈન્ધવસમ્પ્રયુક્તૈઃ | શુદ્ધં વ્રણં વાઽપ્યુપરોપયેત્તુ તૈલેન રાસ્નાસરલાન્વિતેન ||૭|| વિડઙ્ગયષ્ટીમધુકામૃતાભિઃ સિદ્ધેન વા ક્ષીરસમન્વિતેન |૮|

ઇદાનીં વાતાદિજનિતગ્રન્થિવિશેષેણ પ્રલેપાદીનાહ- હિંસ્રેત્યાદિ| રોહિણી કટુકા| અમૃતા ગુડૂચી| કૃષ્ણગન્ધા શોભાઞ્જનકઃ, શમીત્યપરે| ગોજી ગોજિહ્વિકા, શાખોટક ઇત્યન્યે| તાલપત્રી મુસલી| સ્વેદેત્યાદિ| પ્રસિદ્ધા લેપા મિશ્રકોક્તા માતુલુઙ્ગ્યાદયઃ| વિદાર્યેત્યાદિ| નરેન્દ્રઃ કિરમાલકઃ| તોયશબ્દોઽત્ર ક્વાથે વર્તતે| પઞ્ચાઙ્ગુલ એરણ્ડઃ| અન્યે ‘બિલ્વાર્કગણાદિતોયૈઃ’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્ર બિલ્વાદિગણઃ, અર્કાદિગણશ્ચ, તયોઃ ક્વાથૈરિત્યર્થઃ| શુદ્ધમિત્યાદિ| સરલા ત્રિવૃત્, કેચિત્ સરલં શાલતરુમાહુઃ, તયોશ્ચૂર્ણાન્વિતેન તૈલેન રોપયેત્, તથા ચતુર્ગુણગોક્ષીરસમન્વિતેન તૈલેન વિડઙ્ગાદિભિઃ કલ્કીકૃતૈઃ સિદ્ધેન વા રોપયેત્||૫-૭||-

Adhikarana 4 (8-11) · Śloka 11

જલૌકસઃ પિત્તકૃતે હિતાસ્તુ ક્ષીરોદકાભ્યાં પરિષેચનં ચ ||૮|| કાકોલિવર્ગસ્ય ચ શીતલાનિ પિબેત્ કષાયાણિ સશર્કરાણિ | દ્રાક્ષારસેનેક્ષુરસેન વાઽપિ ચૂર્ણં પિબેચ્ચાપિ હરીતકીનામ્ ||૯|| મધૂકજમ્બ્વર્જુનવેતસાનાં ત્વગ્ભિઃ પ્રદેહાનવચારયેત | સશર્કરૈર્વા તૃણશૂન્યકન્દૈર્દિહ્યાદભીક્ષ્ણં મુચુલુન્દજૈર્વા ||૧૦|| વિદાર્ય વા પક્વમપોહ્ય પૂયં ધાવેત્ કષાયેણ વનસ્પતીનામ્ | તિલૈઃ સયષ્ટીમધુકૈર્વિશોધ્ય સર્પિઃ પ્રયોજ્યં મધુરૈર્વિપક્વમ્ ||૧૧||

જલૌકસ ઇત્યાદિ| તૃણશૂન્યકન્દૈઃ કેતકીમૂલૈઃ| દિહ્યાત્ લિમ્પેત્| અભીક્ષ્ણં સતતમ્| મુચુલુન્દઃ કણ્ટકીમદનઃ, અન્યે મુચુકુન્દમાહુઃ| વિદાર્યેત્યાદિ| વનસ્પતીનાં વટપ્લક્ષપિપ્પલોદુમ્બરાણામ્| તિલૈરિત્યાદિ| મધુરૈઃ કાકોલ્યાદિભિર્દ્રવ્યૈઃ||૮-૧૧||

Adhikarana 5 (12-13) · Śloka 13

હૃતેષુ દોષેષુ યથાનુપૂર્વ્યા ગ્રન્થૌ ભિષક્ શ્લેષ્મસમુત્થિતે તુ | સ્વિન્નસ્ય વિમ્લાપનમેવ કુર્યાદઙ્ગુષ્ઠલોહોપલવેણુદણ્ડૈઃ ||૧૨|| વિકઙ્કતારગ્વધકાકણન્તીકાકાદનીતાપસવૃક્ષમૂલૈઃ | આલેપયેત્ પિણ્ડફલાર્કભાર્ગીકરઞ્જકાલામદનૈશ્ચ વિદ્વાન્ ||૧૩||

હૃતેષ્વિત્યાદિ| યથાનુપૂર્વ્યા સ્નેહસ્વેદાદિક્રમેણ| વમનવિરેચનાસ્થાપનશિરોવિરેચનશોણિતસ્રાવણૈર્દોષેષુ કફપિત્તવાતેષુ હૃતેષુ તથા શોણિતે ચ હૃતે સ્વિન્નસ્ય વિમ્લાપનં કાર્યમિત્યાહ- અઙ્ગુષ્ઠલોહોપલવેણુદણ્ડૈઃ; વિમ્લાપનમઙ્ગુષ્ઠાદિભિર્મર્દનેન શ્વયથુવિમ્લાપનં કુર્યાત્| વિકઙ્કતેત્યાદિ| વિકઙ્કતવૃક્ષઃ કટાયિકા| આરગ્વધઃ કિરમાલકઃ| કાકણન્તી ગુઞ્જા| કાકાદની વાયસતિન્દુકા, અહિંસ્રેત્યન્યે| તાપસવૃક્ષ ઇઙ્ગુદઃ| પિણ્ડફલા તિક્તાલાબુઃ| કાલા કટુહિંસ્રા||૧૨-૧૩||

Adhikarana 6 (14) · Śloka 14

અમર્મજાતં શમમપ્રયાન્તમપક્વમેવાપહરેદ્વિદાર્ય | દહેત્ સ્થિતે ચાસૃજિ સિદ્ધકર્મા સદ્યઃક્ષતોક્તં ચ વિધિં વિદધ્યાત્ ||૧૪||

અમર્મેત્યાદિ| શ્લેષ્મસમુત્થમેવ ગ્રન્થિમર્મણ્યુત્પન્નં શમમપ્રયાન્તં પૂર્વોક્તક્રમૈઃ શાન્તિમગચ્છન્તમપક્વમેવ વિદાર્ય અપહરેત્| સદ્યઃક્ષતોક્તવિધિર્મધુઘૃતાદિપ્રયોગઃ| કેચિત્ ‘અમર્મજં ચૈવમપચ્યમાનં’ ઇતિ પઠન્તિ||૧૪||

Adhikarana 7 (15-16) · Śloka 16

યા માંસકન્દ્યઃ કઠિના બૃહત્યસ્તાસ્વેષ યોજ્યશ્ચ વિધિર્વિધિજ્ઞૈઃ | શસ્ત્રેણ વાઽઽપાટ્ય સુપક્વમાશુ પ્રક્ષાલયેત્ પથ્યતમૈઃ કષાયૈઃ ||૧૫|| સંશોધનૈસ્તં ચ વિશોધયેત્તુ ક્ષારોત્તરૈઃ ક્ષૌદ્રગુડપ્રગાઢૈઃ | શુદ્ધે ચ તૈલં ત્વવચારણીયં વિડઙ્ગપાઠારજનીવિપક્વમ્ ||૧૬||

યા ઇત્યાદિ| યાશ્ચ મહત્યો માંસકન્દ્યો માંસપ્રરોહાઃ, તાસ્વિયમેવ ક્રિયા| શસ્ત્રેણેત્યાદિ શસ્ત્રેણ પાટનં અમર્મજે, મર્મજે તુ ભેષજૈઃ| પથ્યતમૈરિતિ કફોત્થવ્રણહરૈઃ| સંશોધનૈરિત્યાદિ| ક્ષારોત્તરૈર્યવક્ષારપ્રધાનૈઃ| ‘ક્ષૌદ્રઘૃતપ્રગાઢૈઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્||૧૫-૧૬||

Adhikarana 8 (17-19) · Śloka 20

મેદઃસમુત્થે તિલકલ્કદિગ્ધં દત્ત્વોપરિષ્ટાદ્દ્વિગુણં પટાન્તમ્ | હુતાશતપ્તેન મુહુઃ પ્રમૃજ્યાલ્લોહેન ધીમાનદહન્ હિતાય ||૧૭|| પ્રલિપ્ય દાર્વીમથ લાક્ષયા વા પ્રતપ્તયા સ્વેદનમસ્ય કાર્યમ્ | નિપાત્ય વા શસ્ત્રમપોહ્ય મેદો દહેત્ સુપક્વં ત્વથવા વિદાર્ય ||૧૮|| પ્રક્ષાલ્ય મૂત્રેણ તિલૈઃ સુપિષ્ટૈઃ સુવર્ચિકાદ્યૈર્હરિતાલમિશ્રૈઃ | સસૈન્ધવૈઃ ક્ષૌદ્રઘૃતપ્રગાઢૈઃ ક્ષારોત્તરૈરેનમભિપ્રશોધ્ય ||૧૯|| તૈલં વિદદ્યાદ્દ્વિકરઞ્જગુઞ્જાવંશાવલેખેઙ્ગુદમૂત્રસિદ્ધમ્ |૨૦|

અતો મેદોગ્રન્થિચિકિત્સિતમાહ- મેદ ઇત્યાદિ| દાર્વી દારુહસ્તકઃ| અપક્વમેદોજે શસ્ત્રં નિપાત્ય મેદોઽપકૃષ્ય દહેત્, પક્વં વા મેદોગ્રન્થિં વિદાર્ય ગવાદિમૂત્રૈઃ પ્રક્ષાલ્ય તિલૈઃ સુવર્ચિકાયવક્ષારસૈન્ધવહરિતાલક્ષૌદ્રઘૃતપ્રધાનૈરભિપ્રશોધ્ય વક્ષ્યમાણતૈલાવચારણમ્| તૈલમિત્યાદિ દ્વિકરઞ્જાદિકલ્કસિદ્ધેન ચતુર્ગુણગોમૂત્રદ્રવેણ તૈલેન રોપયેત્| વંશાવલેખો વંશત્વક્||૧૭-૧૯||-

Adhikarana 9 (20-23) · Śloka 23

જીમૂતકૈઃ કોશવતીફલૈશ્ચ દન્તીદ્રવન્તીત્રિવૃતાસુ ચૈવ ||૨૦|| સર્પિઃ કૃતં હન્ત્યપચીં પ્રવૃદ્ધાં દ્વિધા પ્રવૃત્તં તદુદારવીર્યમ્ | નિર્ગુણ્ડિજાતીબરિહિષ્ઠયુક્તં જીમૂતકં માક્ષિકસૈન્ધવાઢ્યમ્ ||૨૧|| અભિપ્રતપ્તં વમનં પ્રગાઢં દુષ્ટાપચીષૂત્તમમાદિશન્તિ | કૈડર્યબિમ્બીકરવીરસિદ્ધં તૈલં હિતં મૂર્ધવિરેચનં ચ ||૨૨|| શાખોટકસ્ય સ્વરસેન સિદ્ધં તૈલં હિતં નસ્યવિરેચનેષુ | મધૂકસારશ્ચ હિતોઽવપીડે ફલાનિ શિગ્રોઃ ખરમઞ્જરેર્વા ||૨૩||

ઇદાનીમપચીચિકિત્સામાહ- જીમૂતકૈરિત્યાદિ| જીમૂતકો દેવદાલી| કોશવતી કટુકોશાતકી| દ્વિધાપ્રવૃત્તમ્ ઉભયતોભાગદોષહરમ્| ઉદારવીર્યમ્ ઉત્કટવીર્યમ્| જીમૂતકકોશવત્યોઃ ફલકલ્કં દન્ત્યાદીનાં તિસૄણાં મૂલસ્ય ચ સ્નેહચતુર્થાંશેન કૃત્વા, જલં ચતુર્ગુણં દત્ત્વા, વિપચેત્; કલ્કક્વાથાભ્યામિત્યપરે| નિર્ગુણ્ડીત્યાદિ| બરિહિષ્ઠં વાલકમ્| જીમૂતકો દેવદાલી| નિર્ગુણ્ડીજાતીબરિહિષ્ઠાનામઞ્જલિં સલિલાઢકેન નિઃક્વાથ્ય પાદશેષં વિધાય તતઃ પુરુષાપેક્ષયા જલમુષ્ણમાદાય, તચ્ચ જીમૂતકફલકલ્પેન પ્રત્યેકં માક્ષિકસૈન્ધવાઢ્યં કૃત્વા, યુક્તં વમનવિધિના, દુષ્ટાસ્વપચીષૂત્તમમાદિશન્તિ વમનદ્રવ્યમુત્તમમાદિશન્તિ| કૈડર્યેત્યાદિ કૈડર્યઃ પર્વતનિમ્બઃ| કૈડર્યાદિકલ્કચતુર્થાંશં જલચતુર્ગુણં તૈલં સાધ્યમ્| અન્યે તુ કૈડર્યેત્યત્ર નિર્ગુણ્ડીતિ પઠન્તિ| નિર્ગુણ્ડીસ્વરસે ચતુર્ગુણે બિમ્બીકરવીરકલ્કં તૈલં સાધ્યમ્| શાખોટકસ્યેત્યાદિ| શાખોટકવલ્કલાનાં ચતુર્ગુણે સ્વરસે તૈલં સિદ્ધં; નસ્યે તુ અકલ્કમિત્યેકે, તત્કલ્કકષાયમેવેત્યન્યે| મધૂકેત્યાદિ| અવપીડ્ય દીયતે ઇત્યવપીડઃ, નસ્યભેદ ઇત્યર્થઃ| ખરમઞ્જરિઃ અપામાર્ગઃ| મધૂકસારશિગ્રુફલાપામાર્ગતણ્ડુલા ઉષ્ણોદકેન પિષ્ટ્વા અવપીડોઽરૂક્ષલક્ષણ એવ||૨૦-૨૩||

Adhikarana 10 (24) · Śloka 24

ગ્રન્થીનમર્મપ્રભવાનપક્વાનુદ્ધૃત્ય ચાગ્નિં વિદધીત પશ્ચાત્ | ક્ષારેણ વાઽપિ પ્રતિસારયેત્તુ સંલિખ્ય શસ્ત્રેણ યથોપદેશમ્ ||૨૪||

ગ્રન્થીનિત્યાદિ| ઉદ્ધૃત્ય ચ શસ્ત્રેણ પરં યદા ઔષધેનાસાધ્યત્વમ્||૨૪||

Adhikarana 11 (25-26) · Śloka 26

પાર્ષ્ણિં પ્રતિ દ્વે દશ ચાઙ્ગુલાનિ મિત્વેન્દ્રબસ્તિં પરિવર્જ્ય ધીમાન્ | વિદાર્ય મત્સ્યાણ્ડનિભાનિ વૈદ્યો નિષ્કૃષ્ય જાલાન્યનલં વિદધ્યાત્ ||૨૫|| આ ગુલ્ફકર્ણાત્ સુમિતસ્ય જન્તોસ્તસ્યાષ્ટભાગં ખુડકાદ્વિભજ્ય | ઘોણર્જુવેધઃ સુરરાજબસ્તેર્હિત્વાઽક્ષિમાત્રં ત્વપરે વદન્તિ ||૨૬||

સ્થાનકર્માભિધાય સ્થાનાન્તરકર્માણિ નિર્દિશન્નાહ- પાર્ષ્ણિમિત્યાદિ| પાર્ષ્ણિઃ ગુલ્ફસ્ય પશ્ચાદ્ભાગઃ| દ્વાદશાઙ્ગુલાનિ મિત્વોર્ધ્વમિન્દ્રબસ્તિં પરિત્યજ્ય, છિત્ત્વા, મેદોજાલાનિ મત્સ્યાણ્ડેન નિભાનિ આકૃષ્ય અગ્નિમવચારયેત્| જઙ્ઘામધ્યે દ્વ્યઙ્ગુલમિન્દ્રબસ્તિઃ, જેજ્જટાચાર્યસ્તુ અર્ધાઙ્ગુલમાહ| અન્યે તુ પાર્ષ્ણિં પ્રતીત્યત્ર પ્રતિશબ્દં વિપરીતાર્થકમાહુઃ, તેન વિપરીતાયાં પાર્ષ્ણ્યામિત્યર્થઃ; તેન દક્ષિણભાગગતાયામપચ્યાં વામજઙ્ઘાયાં, વામભાગગતાયામપચ્યાં દક્ષિણજઙ્ઘાયામ્, અભયતોભાગગતાયામુભયતઃ કર્મ કર્તવ્યમિતિ જ્ઞેયમ્| ‘ભાગે ચ પરિપ્રતી’ ઇત્યુક્તત્વાદ્ભાગાર્થોઽપિ પ્રતિશબ્દો વ્યાખ્યાતવ્યઃ; તેન પાર્ષ્ણિભાગે જઙ્ઘાયાઃ પાશ્ચાત્યભાગે વ્યધઃ કાર્યઃ| દ્વે દશ ચાઙ્ગુલાનીતિ મિત્વેત્યત્ર પૃથગ્વિભક્તિનિર્દેશાત્ પાર્ષ્ણિતો દશાઙ્ગુલાનિ વિહાયાઙ્ગુલદ્વયમાત્રો વ્યધઃ કાર્ય ઇતિ જ્ઞેયમ્| ઇન્દ્રબસ્તિં ત્રયોદશેઽઙ્ગુલે સ્થિતમર્ધાઙ્ગુલપ્રમાણં પરિત્યજ્ય હિત્વા, ધીમાન્ બુદ્ધિમાન્ ઊહાપોહયોગ્યો દૃષ્ટકર્મેત્યર્થઃ, વૈદ્યઃ યઃ સમ્યગાયુર્વેદવિદ્યાં વેત્તિ, જાલાનિ મેદોજાલાનિ, અનલં વિદધ્યાત્ અપુનર્ભવાયાગ્નિતપ્તયા શલાકયા દહેદિત્યર્થઃ; એવં હિ મૂલોચ્છેદાદપચ્યુપશમ ઇતિ વદન્તિ| અમુમેવાર્થં કેચિદન્યેન પાઠેન પઠન્તિ- આ ગુલ્ફેત્યાદિ| આ ખુલ(ડ)કાત્ ગુલ્ફકર્ણાત્ ગુલ્ફૌ કર્ણાવિવ યસ્ય સ તથા; ખુલકો જઙ્ઘાપાદયોઃ સન્ધિઃ| સુરરાજબસ્તેરિન્દ્રબસ્તેરષ્ટભાગં જઙ્ઘાયાશ્ચરણહીનાયા વિંશત્યઙ્ગુલાયા અષ્ટમો ભાગઃ સાર્ધમઙ્ગુલદ્વયં હિત્વા, યદ્યપિ દ્વ્યઙ્ગુલ ઇન્દ્રબસ્તિસ્તથાઽપિ તદુપઘાતપરિહારાર્થં સાર્ધમેવાઙ્ગુલદ્વયં જ્ઞે(હે)યમ્| અન્યે તુ અક્ષિમાત્રમેવ દ્વ્યઙ્ગુલં નેત્રપ્રમાણં હિત્વેતિ વદન્તિ| ઘોણર્જુવેધ ઇતિ ગુલ્ફકર્ણસ્ય, ખુલકસ્ય , ઘોણા નાસા ઇવ ઘોણા, યથોત્તરીયકણ્ડરા તસ્યાઃ ઋજુરવક્રો વેધો વ્યધઃ, ‘કુર્યાત્’ ઇત્યત્રાપિ પાઠે સ એવાર્થઃ| અપચ્યાસ્તુ જઙ્ઘાકણ્ડરાગતમેદોમૂલતાયાં ભોજવચનં- “વાતપિત્તકફા વૃદ્ધા મેદશ્ચાપિ સમાચિતમ્| જઙ્ઘયોઃ કણ્ડરાં પ્રાપ્ય મત્સ્યાણ્ડસદૃશાન્ બહૂન્”- ઇત્યાદીતિ ગયી; જેજ્જટસ્યાપ્યયમભિપ્રાયઃ| ગૂઢપદભઙ્ગટિપ્પનેઽન્યથા વ્યાખ્યાતમ્- આ ગુલ્ફકર્ણાદિતિ ગુલ્ફકર્ણાવભિવ્યાપ્ય, આઙત્રાભિવિધૌ ન મર્યાદાયાં, સુમિતસ્ય સુનિશ્ચિતં મિતસ્ય તસ્ય પ્રમાણસ્ય ષટ્સપ્તત્યઙ્ગુલમિતસ્યાષ્ટમભાગઃ સાર્ધનવાઙ્ગુલમાત્રં, ખુલકાત્ પાર્ષ્ણિભાગાદ્ દ્વ્યઙ્ગુલપ્રમાણાત્ , વિભજ્ય પૃથક્કૃત્ય, ઘોણા નાસા તસ્યા ઋજુ યથા ભવતિ તથાઽવક્રો વેધઃ કર્તવ્યઃ| તચ્ચ વિધ વિધાને ઇતિ ધાતો રૂપમ્, તથાઽપિ વેધશબ્દોઽત્ર વ્યધને વર્તતે, ધાતૂનામનેકાર્થત્વાત્| સ ચ ખુલકસ્યાઙ્ગુલત્રિતયમષ્ટમભાગસ્ય ચ સાર્ધનવાઙ્ગુલકમેવં સાર્ધદ્વાદશાઙ્ગુલપરિમાણેનેન્દ્રબસ્તિર્મર્માપિ પરિહૃતં ભવત્યેવમુક્તમિન્દ્રબસ્તિં હિત્વેતિ| તથા ચોક્તં- “ત્રયોદશાઙ્ગુલે પાર્ષ્ણિં પ્રતિ કાલાન્તરાસુહૃત્| ઇન્દ્રબસ્તિરસૃક્સ્રાવી માંસગોઽર્ધાઙ્ગુલો ભવેત્”- ઇતિ| અક્ષિમાત્રમઙ્ગુલદ્વયપ્રમાણમપરે ભિષજ ઇતિ વદન્તિ| એવં પ્રથમશ્લોકેનાધસ્તાદ્દ્વિતીયશ્લોકેનેન્દ્રબસ્તેરુપરિષ્ટાજ્જઙ્ઘાયાઃ પાશ્ચાત્યભાગગતકણ્ડરાયા દ્વ્યઙ્ગુલમાત્રો વ્યધઃ કાર્ય ઇતિ સ્થિતમ્; એવમનુપશમે વામપાર્શ્વજાયાં દક્ષિણજઙ્ઘાપૃષ્ઠમધ્યાદિન્દ્રબસ્તેરધસ્તાદૂર્ધ્વં વા શસ્ત્રેણાક્ષિમાત્રં વ્રણં કૃત્વા, મત્સ્યાણ્ડજાલનિભં મેદોઽપનીયગ્નિના દહેત્, અનેનેતરપાર્શ્વજા વ્યાખ્યાતા, એવમુભયપાર્શ્વજાતાયામુભયત ઇતિ| ભોજાઽત્રાહ- “વાતપિત્તકફા વૃદ્ધા મેદશ્ચાપિ સમાચિતમ્| જઙ્ઘયોઃ કણ્ડરાં પ્રાપ્ય મત્સ્યાણ્ડસદૃશાન્ બહૂન્|| કુર્વન્તિ ગ્રન્થીન્ યસ્તેભ્યઃ પુનઃ પ્રકુપિતોઽનિલઃ| દોષસ્તૈરૂર્ધ્વગો વક્ષઃકક્ષામન્યાગલાશ્રિતઃ|| નાનાપ્રકારાન્ કુરુતે ગ્રન્થીન્ સા ત્વપચી મતા| વ્યામિશ્રદોષોત્પન્નાં તુ કૃચ્છ્રસાધ્યાં વિનિર્દિશેત્|| તાસાં વાતોત્તરા કૃષ્ણા વાતિકીવેદનાયુતા|| ક્ષિપ્રપાકસમુત્થાના દાહયુક્તા ચ પૈત્તિકી|| ગૂઢાઽવિપાકા કઠિના કફાત્ સ્નિગ્ધા રુજાકરી|| મેદોધિકા શ્લૈષ્મિકી ચ વિશેષાત્ સા સમાર્દવા|| તાં તુ માલાકૃતિં મન્યાકણ્ઠહૃદ્ધનુસન્ધિષુ|| ગલમાલાં વિજાનીયાદપચીતુલ્યલક્ષણામ્”- ઇતિ| “તસ્માજ્જઙ્ઘાયામેવ કર્મણા મૂલોચ્છેદઃ કાર્યઃ” ઇતિ ગૂઢપદભઙ્ગાત્| વાગ્ભટેન ચોભયત્રાપિ વ્યધો દર્શિતઃ| યથા- “ઇત્યશાન્તૌ ગદસ્યાન્યપાર્શ્વજઙ્ઘાસમાશ્રિતમ્| બસ્તેરૂર્ધ્વમધસ્તાદ્વા મેદો હૃત્વાઽગ્નિના દહેત્”- (વા. ઉ. ૩૦) ઇતિ||૨૫-૨૬||

Adhikarana 12 (27) · Śloka 27

મણિબન્ધોપરિષ્ટાદ્વા કુર્યાદ્રેખાત્રયં ભિષક્ | અઙ્ગુલ્યન્તરિતં સમ્યગપચીનાં નિવૃત્તયે ||૨૭||

હન્વસ્થિસન્ધિમન્યાગલસ્થિતાપચ્યાં જઙ્ઘાગતં કર્માભિધાય કક્ષાકૂર્પરસન્ધિગતાસ્વપચીષુ બાહુગતમેવ કર્મ વિનિર્દિશન્નાહ- મણિબન્ધેત્યાદિ| અત્રાપિ પૂર્વવત્, “એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ” (શા. ૮) ઇતિ વચનાદિન્દ્રબસ્તેરષ્ટભાગમક્ષિમાત્રં વા વિહાયાગ્રે રેખાત્રયં કુર્યાત્| તત્રાપિ વિંશત્યઙ્ગુલજઙ્ઘાયા દ્વાદશાઙ્ગુલાનિ કિઞ્ચિદધિકો ભાગેન, એવં ષોડશાઙ્ગુલકૂર્પરમણિબન્ધમધ્યે કિઞ્ચિદધિકાનિ નવાઙ્ગુલાનિ મિત્વા રેષાત્રયમઙ્ગુલાન્તરમિતિ||૨૭||

Adhikarana 13 (28) · Śloka 29

ચૂર્ણસ્ય કાલે પ્રચલાકકાકગોધાહિકૂર્મપ્રભવાં મસીં તુ | દદ્યાચ્ચ તૈલેન સહેઙ્ગુદીનાં યદ્વક્ષ્યતે શ્લીપદિનાં ચ તૈલમ્ ||૨૮|| વિરેચનં ધૂમમુપાદદીત ભવેચ્ચ નિત્યં યવમુદ્ગભોજી |૨૯|

વમનવિરેચનશિરોવિરેચનૈસ્તથા સ્થાનાન્તરગતશસ્ત્રક્ષારાનલૈરન્તર્બહિઃપ્રમાર્જનાભ્યામન્તર્બહિઃશુદ્ધીર્નિર્દિશ્ય સંશમનં નિર્દિશન્નાહ- ચૂર્ણસ્યેત્યાદિ|- ચૂર્ણસ્ય કાલે રોપણકાલે, પ્રચલાકાદીનાં મસીર્દદ્યાત્ ક્ષારમિત્યર્થઃ| પ્રચલાકો મયૂરઃ, કૃકલાસમન્યે પ્રાહુઃ| ઇઙ્ગુદીનાં તૈલેન ક્ષારમેવ દદ્યાત્| યાનિ ચ તૈલાનિ શ્લીપદે તાનિ ચ દદ્યાત્||૨૮||-

Adhikarana 14 (29-31) · Śloka 31

કર્કારુકૈર્વારુકનારિકેલપ્રિયાલપઞ્ચાઙ્ગુલબીજચૂર્ણૈઃ ||૨૯|| વાતાર્બુદં ક્ષીરઘૃતામ્બુસિદ્ધૈરુષ્ણૈઃ સતૈલૈરુપનાહયેત્તુ | કુર્યાચ્ચ મુખ્યાન્યુપનાહનાનિ સિદ્ધૈશ્ચ માંસૈરથ વેસવારૈઃ ||૩૦|| સ્વેદં વિદધ્યાત્ કુશલસ્તુ નાડ્યા શૃઙ્ગેણ રક્તં બહુશો હરેચ્ચ | વાતઘ્નનિર્યૂહપયોમ્લભાગૈઃ સિદ્ધં શતાખ્યં ત્રિવૃતં પિબેદ્વા ||૩૧||

કર્કારુકૈરિત્યાદિ| કર્કારુકં કૂષ્માણ્ડં, એર્વારુઃ ગ્રીષ્મકર્કટી, પ્રિયાલશ્ચારઃ, પઞ્ચાઙ્ગુલ એરણ્ડઃ| ક્ષીરઘૃતસિદ્ધૈ રક્તપિત્તાનુબન્ધે| ઉપનાહયેત્ બધ્નીયાત્| વાતઘ્નેત્યાદિ| વાતઘ્ના દેવદાર્વાદયઃ| તત્ક્વાથક્ષીરસૌવીરભાગૈસ્ત્રિભિઃ સ્નેહચતુર્ગુણૈરકલ્કૈસ્તૈલપાકઃ, એવમેવ શતધા પક્વં શતપાકમ્, એવં ત્રિવૃતં વા મજ્જવર્જં ઘૃતતૈલવસાભિર્વૃતં પૂર્વકલ્કવાતહરક્વાથપયોમ્લૈઃ સિદ્ધમ્; એવમેવ શતધાઽપતાનકવિધાનેન વા સિદ્ધં ત્રિવૃતં, તત્રાપ્યયમેવ સાધનવિધિઃ||૨૯-૩૧||

Adhikarana 15 (32-34) · Śloka 34

સ્વેદોપનાહા મૃદવસ્તુ કાર્યાઃ પિત્તાર્બુદે કાયવિરેચનં ચ | વિઘૃષ્ય ચોદુમ્બરશાકગોજીપત્રૈર્ભૃશં ક્ષૌદ્રયુતૈઃ પ્રલિમ્પેત્ ||૩૨|| શ્લક્ષ્ણીકૃતૈઃ સર્જરસપ્રિયઙ્ગુપત્તઙ્ગરોધ્રાઞ્જનયષ્ટિકાહ્વૈઃ | વિસ્રાવ્ય ચારગ્વધગોજિસોમાઃ શ્યામા ચ યોજ્યા કુશલેન લેપે ||૩૩|| શ્યામાગિરિહ્વાઞ્જનકીરસેષુ દ્રાક્ષારસે સપ્તલિકારસે ચ | ઘૃતં પિબેત્ ક્લીતકસમ્પ્રસિદ્ધં પિત્તાર્બુદી તજ્જઠરી ચ જન્તુઃ ||૩૪||

સ્વેદોપનાહા ઇત્યાદિ| મૃદુઃ સ્વેદો દ્રવસ્વેદઃ, ઉપનાહો બન્ધઃ કાકોલ્યાદિમૃદુદ્રવ્યકૃતઃ ક્ષીરામ્લપિષ્ટશ્ચ નાત્યુષ્ણઃ| મૃદુકાયવિરેચનં ન શિરોવિરેચનમિતિ વ્યવચ્છેદવિષયઃ| ભૃશં વિઘૃષ્ય ઉદુમ્બરાદિપત્રૈઃ| તત્ર શાકઃ ખરમસૃણપત્રો મહાતરુઃ; ગોજી દાર્વીપત્રિકા, શાખોટક ઇત્યન્યે| વિસ્રાવ્યેત્યાદિ| સોમઃ સોમલતા, કટ્ફલમિત્યપરે| શ્યામેત્યાદિ| શ્યામા ત્રિવૃત્, ગિરિહ્વા શ્વેતસ્યન્દઃ, અઞ્જનકી નીલાઞ્જનિકા શારદં ફલં, શ્રીફલિકેતિ લોકે| સપ્તલિકા યવતિક્તા| ક્લીતકેત્યાદિ| યષ્ટીમધુકલ્કેન સામાન્યસ્નેહપરિભાષયા સિદ્ધં ઘૃતં શોધનં પિત્તાર્બુદી પિત્તોદરી ચ પિબેત્||૩૨-૩૪||

Adhikarana 16 (35-36) · Śloka 36

શુદ્ધસ્ય જન્તોઃ કફજેઽર્બુદે તુ રક્તેઽવસિક્તે તુ તતોઽર્બુદં તત્ | દ્રવ્યાણિ યાન્યૂર્ધ્વમધશ્ચ દોષાન્ હરન્તિ તૈઃ કલ્કકૃતૈઃ પ્રદિહ્યાત્ ||૩૫|| કપોતપારાવતવિડ્વિમિશ્રૈઃ સકાંસ્યનીલૈઃ શુકલાઙ્ગલાખ્યૈઃ | મૂત્રૈસ્તુ કાકાદનિમૂલમિશ્રૈઃ ક્ષારપ્રદિગ્ધૈરથવા પ્રદિહ્યાત્ ||૩૬||

શુદ્ધસ્યેતિ વમનેન| અલાબ્વા રક્તેઽવસિક્તેઽપચ્યા દોષાનૂર્ધ્વમધશ્ચ યાનિ દ્રવ્યાણિ જીમૂતકીઘોષવતીફલદન્તીદ્રવન્તીત્રિવૃદાદીનિ હરન્તિ તેષાં કલ્કૈર્લિમ્પેત્| કાંસ્યનીલઃ કાંસ્યમસી| શુકઃ ગ્રન્થિપર્ણઃ , લાઙ્ગલાખ્યા કલિકારિકા| કાકાદની વાયસતિન્દુકા| કપોતાદિવિડ્વિમિશ્રૈઃ કાંસ્યનીલાદિસહિતૈર્વાયસતિન્દુકાયા મૂલયુક્તૈર્મૂત્રૈર્વિલિમ્પેત્; અથવા ક્ષારપ્રદિગ્ધૈઃ ક્ષારસંયુક્તૈર્મૂત્રૈઃ પ્રલિમ્પેત્; ‘ક્ષારપ્રઘૃષ્ટૈરથવા’ ઇત્યન્યે; તત્ર ક્ષારોદકેન પ્રઘૃષ્ટૈર્વા કપોતવિડાદિભિઃ પ્રદિહ્યાદિત્યર્થઃ||૩૫-૩૬||

Adhikarana 17 (37-40) · Śloka 40

નિષ્પાવપિણ્યાકકુલત્થકલ્કૈર્માંસપ્રગાઢૈર્દધિમસ્તુયુક્તૈઃ | લેપં વિદધ્યાત્ કૃમયો યથાઽત્ર મૂર્ચ્છન્તિ મુઞ્ચન્ત્યથ મક્ષિકાશ્ચ ||૩૭|| અલ્પાવશિષ્ટે કૃમિભક્ષિતે ચ લિખેત્તતોઽગ્નિં વિદધીત પશ્ચાત્ | યદલ્પમૂલં ત્રપુતામ્રસીસપટ્ટૈઃ સમાવેષ્ટ્ય તદાયસૈર્વા ||૩૮|| ક્ષારાગ્નિશસ્ત્રાણ્યસકૃદ્વિદધ્યાત્ પ્રાણાનહિંસન્ ભિષગપ્રમત્તઃ | આસ્ફોતજાતીકરવીરપત્રૈઃ કષાયમિષ્ટં વ્રણશોધનાર્થમ્ ||૩૯|| શુદ્ધે ચ તૈલં વિદધીત ભાર્ગીવિડઙ્ગપાઠાત્રિફલાવિપક્વમ્ | યદૃચ્છયા ચોપગતાનિ પાકં પાકક્રમેણોપચરેદ્વિધિજ્ઞઃ ||૪૦||

નિષ્પાવેત્યાદિ|- નિષ્પાવઃ શિમ્બઃ| વિદધ્યાત્ કુર્યાત્| મૂર્ચ્છન્તિ પતન્તિ| મુઞ્ચન્ત્યથ મક્ષિકાશ્ચેતિ ‘કૃમીન્’ ઇતિ શેષઃ| શિખરાણાં ચ કૃમિભિર્ભક્ષિતત્વાદલ્પાવશિષ્ટત્વમ્| અસકૃત્ અનેકવારમ્| અપ્રમત્તઃ સાવધાનઃ| આસ્ફોતા સારિવા| શુદ્ધ ઇત્યાદિ| શુદ્ધે ચ રોપણાર્થં ભાર્ગ્યાદિતૈલં તૈલપાકકલ્પેન| યદૃચ્છયેત્યાદિ| યદૃચ્છયા પુનરાકસ્મિકોત્પાદે અભિઘાતાદિનિમિત્તેઽબુદ્ધિપૂર્વકે વા||૩૭-૪૦||

Adhikarana 18 (41-42) · Śloka 43

મેદોર્બુદં સ્વિન્નમથો વિદાર્ય વિશોધ્ય સીવ્યેદ્ગતરક્તમાશુ | તતો હરિદ્રાગૃહધૂમરોધ્રપતઙ્ગચૂર્ણૈઃ સમનઃશિલાલૈઃ ||૪૧|| વ્રણં પ્રતિગ્રાહ્ય મધુપ્રગાઢૈઃ કરઞ્જતૈલં વિદધીત શુદ્ધે | સશેષદોષાણિ હિ યોઽર્બૂદાનિ કરોતિ તસ્યાશુ પુનર્ભવન્તિ ||૪૨|| તસ્માદશેષાણિ સમુદ્ધરેત્તુ હન્યુઃ સશેષાણિ યથા હિ વહ્નિઃ |૪૩|

મેદ ઇત્યાદિ| પતઙ્ગો રક્તકાષ્ઠમ્ | આલં હરિતાલમ્| કરઞ્જતૈલં વિદ્રધ્યુક્તં, તત્ફલતૈલમેવેત્યન્યે||૪૧-૪૨||-

Adhikarana 19 (43-47) · Śloka 47

સંસ્વેદ્ય ગણ્ડં પવનોત્થમાદૌ નાડ્યાઽનિલઘ્નૌષધપત્રભઙ્ગૈઃ ||૪૩|| અમ્લૈઃ સમૂત્રૈર્વિવિધૈઃ પયોભિરુષ્ણૈઃ સતૈલૈઃ પિશિતૈશ્ચ વિદ્વાન્ | વિસ્રાવયેત્ સ્વિન્નમતન્દ્રિતશ્ચ શુદ્ધં વ્રણં ચાપ્યુપનાહયેત્તુ ||૪૪|| શણાતસીમૂલકશિગ્રુકિણ્વપ્રિયાલમજ્જાનુયુતૈસ્તિલૈસ્તુ | કાલામૃતાશિગ્રુપુનર્નવાર્કગજાદિનામાકરહાટકુષ્ઠૈઃ ||૪૫|| એકૈષિકાવૃક્ષકતિલ્વકૈશ્ચ સુરામ્લપિષ્ટૈરસકૃત્ પ્રદિહ્યાત્ ||૪૬|| તૈલં પિબેચ્ચામૃતવલ્લિનિમ્બહંસાહ્વયાવૃક્ષકપિપ્પલીભીઃ | સિદ્ધં બલાભ્યાં ચ સદેવદારુ હિતાય નિત્યં ગલગણ્ડરોગે ||૪૭||

સંસ્વેદ્યેત્યાદિ| પત્રભઙ્ગૈઃ પલ્લવૈઃ| અનિલઘ્નં વાતહરમ્| એરણ્ડાદિપલ્લવયુતં તુ શુદ્ધવાતે, અમ્લૈઃ કાઞ્જિકાદિભિઃ પિત્તાવૃતે વાયૌ, કફાવૃતે મૂત્રક્વથિતૈઃ; રક્તાવૃતે પયોભિઃ ક્ષીરૈઃ, પિશિતૈશ્ચેતિ પિશિતરસૈઃ ક્વથિતૈઃ, અથવા પિશિતૈર્માંસૈઃ પલ્લવૈઃ સહ ક્વથિતૈર્ધાતુક્ષયજે વાયૌ| વિસ્રાવયેત્ જલૌકાદિભિઃ, ઊરુમૂલસંશ્રિતસિરાવ્યધેન વા| રક્તાદિહરણશુદ્ધં ગલગણ્ડં નિરન્તરં શણાદિબીજૈરુપનાહયેત્| શુદ્ધમિતિ વચનાત્ સૌશ્રુતેઽપિ રક્તાહરણસ્ય શુદ્ધિસઞ્જ્ઞા; તેન “ચતુષ્પ્રકારા સંશુદ્ધિઃ” (ચ. સૂ. ૨૨) ઇતિ ચરકવચનં તુ પ્રાયિકં સ્મૃતમ્| કિણ્વં સુરાબીજમ્| કાલેત્યાદિ| કાલા હિંસ્રા, ગજાદિનામા હસ્તિપિપ્પલી, કરહાટં મદનફલમ્| એકૈષિકા અમ્બષ્ઠા, ત્રિવૃદિત્યેકે; વૃક્ષકઃ કુટજઃ| અસકૃત્ અનેકવારમ્| પ્રદિહ્યાત્ લિમ્પેત્| તૈલમિત્યાદિ| હંસાહ્વયા હંસપદી| તૈલં પિબેત્ સિદ્ધમિતિ સમ્બન્ધઃ||૪૩-૪૭||

Adhikarana 20 (48-50) · Śloka 50

સ્વેદોપનાહૈઃ કફસમ્ભવં તુ સંસ્વેદ્ય વિસ્રાવણમેવ કુર્યાત્ | તતોઽજગન્ધાતિવિષાવિશલ્યાવિષાણિકાકુષ્ઠશુકાહ્વયાભિઃ ||૪૮|| પલાશભસ્મોદકપેષિતાભિર્દિહ્યાત્ સુગુઞ્જાભિરશીતલાભિઃ | દશાર્ધસઙ્ખ્યૈર્લવણૈશ્ચ યુક્તં તૈલં પિબેન્માગધિકાદિસિદ્ધમ્ ||૪૯|| પ્રચ્છર્દનં મૂર્ધવિરેચનં ચ ધૂમશ્ચ વૈરેચનિકો હિતસ્તુ | પાકક્રમો વાઽપિ સદા વિધેયો વૈદ્યેન પાકઙ્ગતયોઃ કથઞ્ચિત્ ||૫૦||

પિત્તગલગણ્ડાભાવાદનન્તરં કફજસ્ય ચિકિત્સિતં દર્શયન્નાહ- સ્વેદેત્યાદિ| સ્વેદોઽત્ર રૂક્ષઃ, ઉપનાહશ્ચ સક્ષારમૂત્રઃ| અજગન્ધા બોવયિકા, વિશલ્યા અગ્નિશિખવૃક્ષઃ , વિષાણિકા આવર્તનિકા, શુકાહ્વયઃ ચર્મકારવટઃ| દશેત્યાદિ દશાર્ધસઙ્ખ્યૈર્લવણૈરિતિ પઞ્ચલવણૈઃ| માગધિકાદિસિદ્ધં પિપ્પલ્યાદિક્વાથકલ્કાભ્યાં સિદ્ધમ્| પાકઙ્ગતયોઃ પાકં પ્રાપ્તયોર્વાતકફજયોઃ||૪૮-૫૦||

Adhikarana 21 (51) · Śloka 51

કટુત્રિકક્ષૌદ્રયુતાઃ સમૂત્રા ભક્ષ્યા યવાન્નાનિ રસાશ્ચ મૌદ્ગાઃ | સશૃઙ્ગવેરાઃ સપટોલનિમ્બા હિતાય દેયા ગલગણ્ડરોગે ||૫૧||

સર્વગલગણ્ડવિષયે યોગં નિર્દિશન્નાહ- કટુત્રિકેત્યાદિ| ભક્ષ્યા ધાનોલ્લુમ્બાદયઃ| યવાન્નાનિ ગૃઞ્જનાદીનિ| સમૂત્રા ઇતિ મૂત્રસ્વિન્નશુષ્કાણાં ભક્ષ્યયવાણામિતિ બોદ્ધવ્યમ્| કટુત્રિકમધુભ્યાં યોજના| રસાશ્ચ મૌદ્ગા મુદ્ગયૂષાઃ| સશૃઙ્ગવેરાઃ સાર્દ્રકા દેયાઃ||૫૧||

Adhikarana 22 (52-55) · Śloka 55

મેદઃસમુત્થે તુ યથોપદિષ્ટાં વિધ્યેત્ સિરાં સ્નિગ્ધતનોર્નરસ્ય | શ્યામાસુધાલોહપુરીષદન્તીરસાઞ્જનૈશ્ચાપિ હિતઃ પ્રદેહઃ ||૫૨|| મૂત્રેણ વાઽઽલોડ્ય હિતાય સારં પ્રાતઃ પિબેત્ સાલમહીરુહાણામ્ | શસ્ત્રેણ વાઽઽપાટ્ય વિદાર્ય ચૈનં મેદઃ સમુદ્ધૃત્ય હિતાય સીવ્યેત્ ||૫૩|| મજ્જાજ્યમેદોમધુભિર્દહેદ્વા દગ્ધે ચ સર્પિર્મધુ ચાવચાર્યમ્ | કાસીસતુત્થે ચ તતોઽત્ર દેયે ચૂર્ણીકૃતે રોચનયા સમેતે ||૫૪|| તૈલેન ચાભ્યજ્ય હિતાય દદ્યાત્ સારોદ્ભવં ગોમયજં ચ ભસ્મ | હિતશ્ચ નિત્યં ત્રિફલાકષાયો ગાઢશ્ચ બન્ધો યવભોજનં ચ ||૫૫||

મેદઃસમુત્થ ઇત્યાદિ| યથોપદિષ્ટામિતિ ઊરુસન્ધિનિર્દિષ્ટામ્| શ્યામેત્યાદિ|- શ્યામા ત્રિવૃત્, સુધા સેહુણ્ડઃ, લોહપુરીષં લોહમલમ્; અન્યે તુ લોહમગરું વદન્તિ, તથા પુરીષં કપોતપારાવતવિટ્| મૂત્રેણેત્યાદિ| સાલસારાદિતરૂણાં સારકલ્કં કર્ષમાત્રં ગોમૂત્રેણ પિબેત્| જેજ્જટસ્તુ સારોદ્ભવં ભસ્મ મૂત્રેણાલોડ્ય પિબેદિતિ વદતિ| શસ્ત્રેણેત્યાદિ| દાહે ચ મધુઘૃતાવચારણં પશ્ચાત્કર્મ| કાસીસેત્યાદિ| તતોઽનન્તરં કાસીસતુત્થગોરોચનાચૂર્ણાવચારણં વ્રણે| સારોદ્ભવં સાલસારાદિસારોદ્ભવમ્| પ્રક્ષાલને ત્રિફલાકષાયશ્ચ||૫૨-૫૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 18

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને ગ્રન્થ્યપચ્યર્બુદગલગણ્ડચિકિત્સિતં નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ ||૧૮||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતટીકાયાં ચિકિત્સાસ્થાનેઽષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ|