Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ਅਥਾਤੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਪਚ੍ਯਰ੍ਬੁਦਗਲਗਣ੍ਡਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸ੍ਵਥਾਮੇਸੁ ਭਿਸਗ੍ਵਿਦਧ੍ਯਾਚ੍ਛੋਫਕ੍ਰਿਯਾਂ ਵਿਸ੍ਤਰਸ਼ੋ ਵਿਧਿਜ੍ਞਃ |
ਰਕ੍ਸੇਦ੍ਬਲਂ ਚਾਪਿ ਨਰਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਂ ਤਦ੍ਰਕ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਬਲਂ ਨਿਹਨ੍ਤਿ ||੩||
View original
अथातो ग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलगण्डचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
ग्रन्थिष्वथामेषु भिषग्विदध्याच्छोफक्रियां विस्तरशो विधिज्ञः |
रक्षेद्बलं चापि नरस्य नित्यं तद्रक्षितं व्याधिबलं निहन्ति ||३||
ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੋਫਕ੍ਰਿਯਾਮਪਤਰ੍ਪਣਾਦਿਕਾਂ ਵਿਰੇਚਨਾਨ੍ਤਾਮ੍| ਵਿਸ੍ਤਰਸ਼ੋ ਭੂਯਿਸ੍ਠਮ੍||੧-੩||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ਤੈਲਂ ਪਿਬੇਤ੍ ਸਰ੍ਪਿਰਥੋ ਦ੍ਵਯਂ ਵਾ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਵਸਾਂ ਵਾ ਤ੍ਰਿਵਤਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ |
ਅਪੇਹਿਵਾਤਾਦਸ਼ਮੂਲਸਿਦ੍ਧਂ ਵੈਦ੍ਯਸ਼੍ਚਤੁਃਸ੍ਨੇਹਮਥੋ ਦ੍ਵਯਂ ਵਾ ||੪||
View original
तैलं पिबेत् सर्पिरथो द्वयं वा दत्त्वा वसां वा त्रिवृतं विदध्यात् |
अपेहिवातादशमूलसिद्धं वैद्यश्चतुःस्नेहमथो द्वयं वा ||४||
ਇਦਾਨੀਮਾਮੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥੌ ਵਿਸ੍ਰਾਵਣਸ਼ੋਧਨਯੋਃ ਸ੍ਨੇਹਨਾਙ੍ਗਸ੍ਨੇਹਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤੈਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੈਲਂ ਪਿਬੇਤ੍, ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਾ ਪਿਬੇਤ੍, ਅਥਵਾ ਦ੍ਵਯਂ ਤੈਲਸਰ੍ਪਿਸੀ ਪਿਬੇਤ੍| ਵਸਾਤੈਲਸਰ੍ਪਿਸਾ ਚ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਵਤਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍; ਤ੍ਰਿਭਿਸ੍ਤੈਲਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਸਾਭਿਰ੍ਵਤੋ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਃ ਸ੍ਨੇਹਸਂਯੋਗਸ੍ਤ੍ਰਿਵਤਸਞ੍ਜ੍ਞਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍; ‘ਵੈਦ੍ਯੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੋਗਿਣਃ ਪਾਨਾਯ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ; ਅਥਵਾ ਚਤੁਃਸ੍ਨੇਹਂ ਘਤਤੈਲਵਸਾਮਜ੍ਜਾਸਂਯੋਗਜਂ; ਦ੍ਵਯਂ ਵਾ ਪਿਬੇਤ੍, ਦ੍ਵਯਮਿਤਿ ਤੈਲਸਰ੍ਪਿਸੀ, ਤੈਲਵਸੇ, ਤੈਲਮਜ੍ਜਾਨੌ, ਘਤਵਸੇ, ਘਤਮਜ੍ਜਾਨੌ, ਵਸਾਮਜ੍ਜਾਨੌ ਚੇਤਿ ਏਵਮ੍ਪ੍ਰਕਾਰਂ ਦ੍ਵਯਂ, ਚਤੁਃਸ੍ਨੇਹਂ ਵਾ ਏਕੀਭੂਤਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਪਿਬੇਤ੍? ਅਪੇਹਿਵਾਤਾਦਸ਼ਮੂਲਸਿਦ੍ਧਮਿਤਿ ਅਪੇਹਿਵਾਤਾ ਪ੍ਰਸਾਰਿਣੀ| ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯਂ ਤੈਲਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਦ੍ਵਯਂ ਵਾ ਯਤ੍ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤਦਸਂਸ੍ਕਤਮੇਵ, ਉਤ੍ਤਰਾਰ੍ਧੋਕ੍ਤਂ ਚ ਚਤੁਃਸ੍ਨੇਹਂ ਦ੍ਵਯਂ ਵਾ ਪ੍ਰਸਾਰਿਣੀਦਸ਼ਮੂਲਕਲ੍ਕਕ੍ਵਾਥਸਂਸ੍ਕਤਮ੍, ਅਨ੍ਯਥਾ ਵਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਿਦੋਸਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਪਥਙ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਪ੍ਰਭਾਵਾਣਾਂ ਤੈਲਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਸਾਮਜ੍ਜਾਨਾਂ ਸਂਸ੍ਕਤਾਨਾਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੋਗਿਣਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਯੋਗੋਭਿਹਿਤਃ, ਤਥਾਪਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਂਸਸ੍ਟਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਰਬ੍ਧਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸੁ ਹੇਤੁਪ੍ਰਕਤਿਦੇਸ਼ਕਾਲਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨੁਬਨ੍ਧਾਨਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਯਥਾਵਚ੍ਚ ਪਾਨਾਰ੍ਥਮੁਪਯੋਜ੍ਯਾ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਗਯੀ ਤੁ ‘ਅਪੇਹਿਵਾਤਾ- ’ ਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਆਮੇ ਵਿਦਧ੍ਯਾਦ੍ਦਸ਼ਮੂਲਸਿਦ੍ਧਂ’ ਇਤਿ ਪਠਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਤਿ ਚ- ਤੈਲਂ ਪਿਬੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ; ਤਤ੍ਰ ਗ੍ਰਨ੍ਥੌ ਵਾਤਭਵੇ ਆਮੇ ਤੈਲਂ ਵਾਤਹਰਕ੍ਵਾਥਕਲ੍ਕਸਿਦ੍ਧਂ, ਪਿਤ੍ਤਭਵੇ ਘਤਂ ਪਿਤ੍ਤਹਰਕ੍ਵਾਥਕਲ੍ਕਸਿਦ੍ਧਂ, ਤੈਲਮੇਵ ਕਫਹਰਕ੍ਵਾਥਸਿਦ੍ਧਂ ਕਫਜੇ, ਸਂਸਰ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਚ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਚਤੁਃਸ੍ਨੇਹਾਦਿਸਿਦ੍ਧਂ ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯਂ; ਤਦੇਵ ਵਾਤਹਰਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਆਮੇ ਵਿਦਧ੍ਯਾਦ੍ਦਸ਼ਮੂਲਸਿਦ੍ਧਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੪||
Adhikarana 3 (5-7) · Śloka 8
ਹਿਂਸ੍ਰਾਥ ਰੋਹਿਣ੍ਯਮਤਾਥ ਭਾਰ੍ਗੀ ਸ਼੍ਯੋਨਾਕਬਿਲ੍ਵਾਗੁਰੁਕਸ੍ਣਗਨ੍ਧਾਃ |
ਗੋਜੀ ਚ ਪਿਸ੍ਟਾ ਸਹ ਤਾਲਪਤ੍ਰ੍ਯਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੌ ਵਿਧੇਯੋਨਿਲਜੇ ਪ੍ਰਲੇਪਃ ||੫||
ਸ੍ਵੇਦੋਪਨਾਹਾਨ੍ ਵਿਵਿਧਾਂਸ਼੍ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤਥਾ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਨਪਰਾਂਸ਼੍ਚ ਲੇਪਾਨ੍ |
ਵਿਦਾਰ੍ਯ ਵਾ ਪਕ੍ਵਮਪੋਹ੍ਯ ਪੂਯਂ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲ੍ਯ ਬਿਲ੍ਵਾਰ੍ਕਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਤੋਯੈਃ ||੬||
ਤਿਲੈਃ ਸਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਪਤ੍ਰਮਿਸ਼੍ਰੈਃ ਸਂਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ ਸੈਨ੍ਧਵਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੈਃ |
ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਵ੍ਰਣਂ ਵਾਪ੍ਯੁਪਰੋਪਯੇਤ੍ਤੁ ਤੈਲੇਨ ਰਾਸ੍ਨਾਸਰਲਾਨ੍ਵਿਤੇਨ ||੭||
ਵਿਡਙ੍ਗਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਾਮਤਾਭਿਃ ਸਿਦ੍ਧੇਨ ਵਾ ਕ੍ਸੀਰਸਮਨ੍ਵਿਤੇਨ |੮|
View original
हिंस्राऽथ रोहिण्यमृताऽथ भार्गी श्योनाकबिल्वागुरुकृष्णगन्धाः |
गोजी च पिष्टा सह तालपत्र्या ग्रन्थौ विधेयोऽनिलजे प्रलेपः ||५||
स्वेदोपनाहान् विविधांश्च कुर्यात्तथा प्रसिद्धानपरांश्च लेपान् |
विदार्य वा पक्वमपोह्य पूयं प्रक्षाल्य बिल्वार्कनरेन्द्रतोयैः ||६||
तिलैः सपञ्चाङ्गुलपत्रमिश्रैः संशोधयेत् सैन्धवसम्प्रयुक्तैः |
शुद्धं व्रणं वाऽप्युपरोपयेत्तु तैलेन रास्नासरलान्वितेन ||७||
विडङ्गयष्टीमधुकामृताभिः सिद्धेन वा क्षीरसमन्वितेन |८|
ਇਦਾਨੀਂ ਵਾਤਾਦਿਜਨਿਤਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪ੍ਰਲੇਪਾਦੀਨਾਹ- ਹਿਂਸ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੋਹਿਣੀ ਕਟੁਕਾ| ਅਮਤਾ ਗੁਡੂਚੀ| ਕਸ੍ਣਗਨ੍ਧਾ ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਕਃ, ਸ਼ਮੀਤ੍ਯਪਰੇ| ਗੋਜੀ ਗੋਜਿਹ੍ਵਿਕਾ, ਸ਼ਾਖੋਟਕ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਤਾਲਪਤ੍ਰੀ ਮੁਸਲੀ| ਸ੍ਵੇਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ ਲੇਪਾ ਮਿਸ਼੍ਰਕੋਕ੍ਤਾ ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗ੍ਯਾਦਯਃ| ਵਿਦਾਰ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਃ ਕਿਰਮਾਲਕਃ| ਤੋਯਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਕ੍ਵਾਥੇ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲ ਏਰਣ੍ਡਃ| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਬਿਲ੍ਵਾਰ੍ਕਗਣਾਦਿਤੋਯੈਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਬਿਲ੍ਵਾਦਿਗਣਃ, ਅਰ੍ਕਾਦਿਗਣਸ਼੍ਚ, ਤਯੋਃ ਕ੍ਵਾਥੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰਲਾ ਤ੍ਰਿਵਤ੍, ਕੇਚਿਤ੍ ਸਰਲਂ ਸ਼ਾਲਤਰੁਮਾਹੁਃ, ਤਯੋਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਾਨ੍ਵਿਤੇਨ ਤੈਲੇਨ ਰੋਪਯੇਤ੍, ਤਥਾ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਗੋਕ੍ਸੀਰਸਮਨ੍ਵਿਤੇਨ ਤੈਲੇਨ ਵਿਡਙ੍ਗਾਦਿਭਿਃ ਕਲ੍ਕੀਕਤੈਃ ਸਿਦ੍ਧੇਨ ਵਾ ਰੋਪਯੇਤ੍||੫-੭||-
Adhikarana 4 (8-11) · Śloka 11
ਜਲੌਕਸਃ ਪਿਤ੍ਤਕਤੇ ਹਿਤਾਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸੀਰੋਦਕਾਭ੍ਯਾਂ ਪਰਿਸੇਚਨਂ ਚ ||੮||
ਕਾਕੋਲਿਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਚ ਸ਼ੀਤਲਾਨਿ ਪਿਬੇਤ੍ ਕਸਾਯਾਣਿ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਾਣਿ |
ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਰਸੇਨੇਕ੍ਸੁਰਸੇਨ ਵਾਪਿ ਚੂਰ੍ਣਂ ਪਿਬੇਚ੍ਚਾਪਿ ਹਰੀਤਕੀਨਾਮ੍ ||੯||
ਮਧੂਕਜਮ੍ਬ੍ਵਰ੍ਜੁਨਵੇਤਸਾਨਾਂ ਤ੍ਵਗ੍ਭਿਃ ਪ੍ਰਦੇਹਾਨਵਚਾਰਯੇਤ |
ਸਸ਼ਰ੍ਕਰੈਰ੍ਵਾ ਤਣਸ਼ੂਨ੍ਯਕਨ੍ਦੈਰ੍ਦਿਹ੍ਯਾਦਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਮੁਚੁਲੁਨ੍ਦਜੈਰ੍ਵਾ ||੧੦||
ਵਿਦਾਰ੍ਯ ਵਾ ਪਕ੍ਵਮਪੋਹ੍ਯ ਪੂਯਂ ਧਾਵੇਤ੍ ਕਸਾਯੇਣ ਵਨਸ੍ਪਤੀਨਾਮ੍ |
ਤਿਲੈਃ ਸਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕੈਰ੍ਵਿਸ਼ੋਧ੍ਯ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਂ ਮਧੁਰੈਰ੍ਵਿਪਕ੍ਵਮ੍ ||੧੧||
View original
जलौकसः पित्तकृते हितास्तु क्षीरोदकाभ्यां परिषेचनं च ||८||
काकोलिवर्गस्य च शीतलानि पिबेत् कषायाणि सशर्कराणि |
द्राक्षारसेनेक्षुरसेन वाऽपि चूर्णं पिबेच्चापि हरीतकीनाम् ||९||
मधूकजम्ब्वर्जुनवेतसानां त्वग्भिः प्रदेहानवचारयेत |
सशर्करैर्वा तृणशून्यकन्दैर्दिह्यादभीक्ष्णं मुचुलुन्दजैर्वा ||१०||
विदार्य वा पक्वमपोह्य पूयं धावेत् कषायेण वनस्पतीनाम् |
तिलैः सयष्टीमधुकैर्विशोध्य सर्पिः प्रयोज्यं मधुरैर्विपक्वम् ||११||
ਜਲੌਕਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਣਸ਼ੂਨ੍ਯਕਨ੍ਦੈਃ ਕੇਤਕੀਮੂਲੈਃ| ਦਿਹ੍ਯਾਤ੍ ਲਿਮ੍ਪੇਤ੍| ਅਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਸਤਤਮ੍| ਮੁਚੁਲੁਨ੍ਦਃ ਕਣ੍ਟਕੀਮਦਨਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਮੁਚੁਕੁਨ੍ਦਮਾਹੁਃ| ਵਿਦਾਰ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਨਸ੍ਪਤੀਨਾਂ ਵਟਪ੍ਲਕ੍ਸਪਿਪ੍ਪਲੋਦੁਮ੍ਬਰਾਣਾਮ੍| ਤਿਲੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧੁਰੈਃ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ||੮-੧੧||
Adhikarana 5 (12-13) · Śloka 13
ਹਤੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਯਥਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੌ ਭਿਸਕ੍ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਮੁਤ੍ਥਿਤੇ ਤੁ |
ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵਿਮ੍ਲਾਪਨਮੇਵ ਕੁਰ੍ਯਾਦਙ੍ਗੁਸ੍ਠਲੋਹੋਪਲਵੇਣੁਦਣ੍ਡੈਃ ||੧੨||
ਵਿਕਙ੍ਕਤਾਰਗ੍ਵਧਕਾਕਣਨ੍ਤੀਕਾਕਾਦਨੀਤਾਪਸਵਕ੍ਸਮੂਲੈਃ |
ਆਲੇਪਯੇਤ੍ ਪਿਣ੍ਡਫਲਾਰ੍ਕਭਾਰ੍ਗੀਕਰਞ੍ਜਕਾਲਾਮਦਨੈਸ਼੍ਚ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ||੧੩||
View original
हृतेषु दोषेषु यथानुपूर्व्या ग्रन्थौ भिषक् श्लेष्मसमुत्थिते तु |
स्विन्नस्य विम्लापनमेव कुर्यादङ्गुष्ठलोहोपलवेणुदण्डैः ||१२||
विकङ्कतारग्वधकाकणन्तीकाकादनीतापसवृक्षमूलैः |
आलेपयेत् पिण्डफलार्कभार्गीकरञ्जकालामदनैश्च विद्वान् ||१३||
ਹਤੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣ| ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਸ੍ਥਾਪਨਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਰਾਵਣੈਰ੍ਦੋਸੇਸੁ ਕਫਪਿਤ੍ਤਵਾਤੇਸੁ ਹਤੇਸੁ ਤਥਾ ਸ਼ੋਣਿਤੇ ਚ ਹਤੇ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵਿਮ੍ਲਾਪਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਅਙ੍ਗੁਸ੍ਠਲੋਹੋਪਲਵੇਣੁਦਣ੍ਡੈਃ; ਵਿਮ੍ਲਾਪਨਮਙ੍ਗੁਸ੍ਠਾਦਿਭਿਰ੍ਮਰ੍ਦਨੇਨ ਸ਼੍ਵਯਥੁਵਿਮ੍ਲਾਪਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਵਿਕਙ੍ਕਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਕਙ੍ਕਤਵਕ੍ਸਃ ਕਟਾਯਿਕਾ| ਆਰਗ੍ਵਧਃ ਕਿਰਮਾਲਕਃ| ਕਾਕਣਨ੍ਤੀ ਗੁਞ੍ਜਾ| ਕਾਕਾਦਨੀ ਵਾਯਸਤਿਨ੍ਦੁਕਾ, ਅਹਿਂਸ੍ਰੇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਤਾਪਸਵਕ੍ਸ ਇਙ੍ਗੁਦਃ| ਪਿਣ੍ਡਫਲਾ ਤਿਕ੍ਤਾਲਾਬੁਃ| ਕਾਲਾ ਕਟੁਹਿਂਸ੍ਰਾ||੧੨-੧੩||
Adhikarana 6 (14) · Śloka 14
ਅਮਰ੍ਮਜਾਤਂ ਸ਼ਮਮਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਮਪਕ੍ਵਮੇਵਾਪਹਰੇਦ੍ਵਿਦਾਰ੍ਯ |
ਦਹੇਤ੍ ਸ੍ਥਿਤੇ ਚਾਸਜਿ ਸਿਦ੍ਧਕਰ੍ਮਾ ਸਦ੍ਯਃਕ੍ਸਤੋਕ੍ਤਂ ਚ ਵਿਧਿਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ||੧੪||
View original
अमर्मजातं शममप्रयान्तमपक्वमेवापहरेद्विदार्य |
दहेत् स्थिते चासृजि सिद्धकर्मा सद्यःक्षतोक्तं च विधिं विदध्यात् ||१४||
ਅਮਰ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਮੁਤ੍ਥਮੇਵ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮਰ੍ਮਣ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਸ਼ਮਮਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਕ੍ਰਮੈਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਗਚ੍ਛਨ੍ਤਮਪਕ੍ਵਮੇਵ ਵਿਦਾਰ੍ਯ ਅਪਹਰੇਤ੍| ਸਦ੍ਯਃਕ੍ਸਤੋਕ੍ਤਵਿਧਿਰ੍ਮਧੁਘਤਾਦਿਪ੍ਰਯੋਗਃ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਅਮਰ੍ਮਜਂ ਚੈਵਮਪਚ੍ਯਮਾਨਂ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ||੧੪||
Adhikarana 7 (15-16) · Śloka 16
ਯਾ ਮਾਂਸਕਨ੍ਦ੍ਯਃ ਕਠਿਨਾ ਬਹਤ੍ਯਸ੍ਤਾਸ੍ਵੇਸ ਯੋਜ੍ਯਸ਼੍ਚ ਵਿਧਿਰ੍ਵਿਧਿਜ੍ਞੈਃ |
ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਵਾਪਾਟ੍ਯ ਸੁਪਕ੍ਵਮਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਯੇਤ੍ ਪਥ੍ਯਤਮੈਃ ਕਸਾਯੈਃ ||੧੫||
ਸਂਸ਼ੋਧਨੈਸ੍ਤਂ ਚ ਵਿਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ਤੁ ਕ੍ਸਾਰੋਤ੍ਤਰੈਃ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਗੁਡਪ੍ਰਗਾਢੈਃ |
ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਚ ਤੈਲਂ ਤ੍ਵਵਚਾਰਣੀਯਂ ਵਿਡਙ੍ਗਪਾਠਾਰਜਨੀਵਿਪਕ੍ਵਮ੍ ||੧੬||
View original
या मांसकन्द्यः कठिना बृहत्यस्तास्वेष योज्यश्च विधिर्विधिज्ञैः |
शस्त्रेण वाऽऽपाट्य सुपक्वमाशु प्रक्षालयेत् पथ्यतमैः कषायैः ||१५||
संशोधनैस्तं च विशोधयेत्तु क्षारोत्तरैः क्षौद्रगुडप्रगाढैः |
शुद्धे च तैलं त्ववचारणीयं विडङ्गपाठारजनीविपक्वम् ||१६||
ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਾਸ਼੍ਚ ਮਹਤ੍ਯੋ ਮਾਂਸਕਨ੍ਦ੍ਯੋ ਮਾਂਸਪ੍ਰਰੋਹਾਃ, ਤਾਸ੍ਵਿਯਮੇਵ ਕ੍ਰਿਯਾ| ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪਾਟਨਂ ਅਮਰ੍ਮਜੇ, ਮਰ੍ਮਜੇ ਤੁ ਭੇਸਜੈਃ| ਪਥ੍ਯਤਮੈਰਿਤਿ ਕਫੋਤ੍ਥਵ੍ਰਣਹਰੈਃ| ਸਂਸ਼ੋਧਨੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸਾਰੋਤ੍ਤਰੈਰ੍ਯਵਕ੍ਸਾਰਪ੍ਰਧਾਨੈਃ| ‘ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਘਤਪ੍ਰਗਾਢੈਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍||੧੫-੧੬||
Adhikarana 8 (17-19) · Śloka 20
ਮੇਦਃਸਮੁਤ੍ਥੇ ਤਿਲਕਲ੍ਕਦਿਗ੍ਧਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵੋਪਰਿਸ੍ਟਾਦ੍ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਪਟਾਨ੍ਤਮ੍ |
ਹੁਤਾਸ਼ਤਪ੍ਤੇਨ ਮੁਹੁਃ ਪ੍ਰਮਜ੍ਯਾਲ੍ਲੋਹੇਨ ਧੀਮਾਨਦਹਨ੍ ਹਿਤਾਯ ||੧੭||
ਪ੍ਰਲਿਪ੍ਯ ਦਾਰ੍ਵੀਮਥ ਲਾਕ੍ਸਯਾ ਵਾ ਪ੍ਰਤਪ੍ਤਯਾ ਸ੍ਵੇਦਨਮਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ |
ਨਿਪਾਤ੍ਯ ਵਾ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਮਪੋਹ੍ਯ ਮੇਦੋ ਦਹੇਤ੍ ਸੁਪਕ੍ਵਂ ਤ੍ਵਥਵਾ ਵਿਦਾਰ੍ਯ ||੧੮||
ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਤਿਲੈਃ ਸੁਪਿਸ੍ਟੈਃ ਸੁਵਰ੍ਚਿਕਾਦ੍ਯੈਰ੍ਹਰਿਤਾਲਮਿਸ਼੍ਰੈਃ |
ਸਸੈਨ੍ਧਵੈਃ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਘਤਪ੍ਰਗਾਢੈਃ ਕ੍ਸਾਰੋਤ੍ਤਰੈਰੇਨਮਭਿਪ੍ਰਸ਼ੋਧ੍ਯ ||੧੯||
ਤੈਲਂ ਵਿਦਦ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਿਕਰਞ੍ਜਗੁਞ੍ਜਾਵਂਸ਼ਾਵਲੇਖੇਙ੍ਗੁਦਮੂਤ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍ |੨੦|
View original
मेदःसमुत्थे तिलकल्कदिग्धं दत्त्वोपरिष्टाद्द्विगुणं पटान्तम् |
हुताशतप्तेन मुहुः प्रमृज्याल्लोहेन धीमानदहन् हिताय ||१७||
प्रलिप्य दार्वीमथ लाक्षया वा प्रतप्तया स्वेदनमस्य कार्यम् |
निपात्य वा शस्त्रमपोह्य मेदो दहेत् सुपक्वं त्वथवा विदार्य ||१८||
प्रक्षाल्य मूत्रेण तिलैः सुपिष्टैः सुवर्चिकाद्यैर्हरितालमिश्रैः |
ससैन्धवैः क्षौद्रघृतप्रगाढैः क्षारोत्तरैरेनमभिप्रशोध्य ||१९||
तैलं विदद्याद्द्विकरञ्जगुञ्जावंशावलेखेङ्गुदमूत्रसिद्धम् |२०|
ਅਤੋ ਮੇਦੋਗ੍ਰਨ੍ਥਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਮੇਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਾਰ੍ਵੀ ਦਾਰੁਹਸ੍ਤਕਃ| ਅਪਕ੍ਵਮੇਦੋਜੇ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਂ ਨਿਪਾਤ੍ਯ ਮੇਦੋਪਕਸ੍ਯ ਦਹੇਤ੍, ਪਕ੍ਵਂ ਵਾ ਮੇਦੋਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਵਿਦਾਰ੍ਯ ਗਵਾਦਿਮੂਤ੍ਰੈਃ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲ੍ਯ ਤਿਲੈਃ ਸੁਵਰ੍ਚਿਕਾਯਵਕ੍ਸਾਰਸੈਨ੍ਧਵਹਰਿਤਾਲਕ੍ਸੌਦ੍ਰਘਤਪ੍ਰਧਾਨੈਰਭਿਪ੍ਰਸ਼ੋਧ੍ਯ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਤੈਲਾਵਚਾਰਣਮ੍| ਤੈਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਦ੍ਵਿਕਰਞ੍ਜਾਦਿਕਲ੍ਕਸਿਦ੍ਧੇਨ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਗੋਮੂਤ੍ਰਦ੍ਰਵੇਣ ਤੈਲੇਨ ਰੋਪਯੇਤ੍| ਵਂਸ਼ਾਵਲੇਖੋ ਵਂਸ਼ਤ੍ਵਕ੍||੧੭-੧੯||-
Adhikarana 9 (20-23) · Śloka 23
ਜੀਮੂਤਕੈਃ ਕੋਸ਼ਵਤੀਫਲੈਸ਼੍ਚ ਦਨ੍ਤੀਦ੍ਰਵਨ੍ਤੀਤ੍ਰਿਵਤਾਸੁ ਚੈਵ ||੨੦||
ਸਰ੍ਪਿਃ ਕਤਂ ਹਨ੍ਤ੍ਯਪਚੀਂ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਂ ਤਦੁਦਾਰਵੀਰ੍ਯਮ੍ |
ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡਿਜਾਤੀਬਰਿਹਿਸ੍ਠਯੁਕ੍ਤਂ ਜੀਮੂਤਕਂ ਮਾਕ੍ਸਿਕਸੈਨ੍ਧਵਾਢ੍ਯਮ੍ ||੨੧||
ਅਭਿਪ੍ਰਤਪ੍ਤਂ ਵਮਨਂ ਪ੍ਰਗਾਢਂ ਦੁਸ੍ਟਾਪਚੀਸੂਤ੍ਤਮਮਾਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ |
ਕੈਡਰ੍ਯਬਿਮ੍ਬੀਕਰਵੀਰਸਿਦ੍ਧਂ ਤੈਲਂ ਹਿਤਂ ਮੂਰ੍ਧਵਿਰੇਚਨਂ ਚ ||੨੨||
ਸ਼ਾਖੋਟਕਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰਸੇਨ ਸਿਦ੍ਧਂ ਤੈਲਂ ਹਿਤਂ ਨਸ੍ਯਵਿਰੇਚਨੇਸੁ |
ਮਧੂਕਸਾਰਸ਼੍ਚ ਹਿਤੋਵਪੀਡੇ ਫਲਾਨਿ ਸ਼ਿਗ੍ਰੋਃ ਖਰਮਞ੍ਜਰੇਰ੍ਵਾ ||੨੩||
View original
जीमूतकैः कोशवतीफलैश्च दन्तीद्रवन्तीत्रिवृतासु चैव ||२०||
सर्पिः कृतं हन्त्यपचीं प्रवृद्धां द्विधा प्रवृत्तं तदुदारवीर्यम् |
निर्गुण्डिजातीबरिहिष्ठयुक्तं जीमूतकं माक्षिकसैन्धवाढ्यम् ||२१||
अभिप्रतप्तं वमनं प्रगाढं दुष्टापचीषूत्तममादिशन्ति |
कैडर्यबिम्बीकरवीरसिद्धं तैलं हितं मूर्धविरेचनं च ||२२||
शाखोटकस्य स्वरसेन सिद्धं तैलं हितं नस्यविरेचनेषु |
मधूकसारश्च हितोऽवपीडे फलानि शिग्रोः खरमञ्जरेर्वा ||२३||
ਇਦਾਨੀਮਪਚੀਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਜੀਮੂਤਕੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਜੀਮੂਤਕੋ ਦੇਵਦਾਲੀ| ਕੋਸ਼ਵਤੀ ਕਟੁਕੋਸ਼ਾਤਕੀ| ਦ੍ਵਿਧਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਮ੍ ਉਭਯਤੋਭਾਗਦੋਸਹਰਮ੍| ਉਦਾਰਵੀਰ੍ਯਮ੍ ਉਤ੍ਕਟਵੀਰ੍ਯਮ੍| ਜੀਮੂਤਕਕੋਸ਼ਵਤ੍ਯੋਃ ਫਲਕਲ੍ਕਂ ਦਨ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਤਿਸਣਾਂ ਮੂਲਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਨੇਹਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ੇਨ ਕਤ੍ਵਾ, ਜਲਂ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ, ਵਿਪਚੇਤ੍; ਕਲ੍ਕਕ੍ਵਾਥਾਭ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਪਰੇ| ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਰਿਹਿਸ੍ਠਂ ਵਾਲਕਮ੍| ਜੀਮੂਤਕੋ ਦੇਵਦਾਲੀ| ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡੀਜਾਤੀਬਰਿਹਿਸ੍ਠਾਨਾਮਞ੍ਜਲਿਂ ਸਲਿਲਾਢਕੇਨ ਨਿਃਕ੍ਵਾਥ੍ਯ ਪਾਦਸ਼ੇਸਂ ਵਿਧਾਯ ਤਤਃ ਪੁਰੁਸਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਜਲਮੁਸ੍ਣਮਾਦਾਯ, ਤਚ੍ਚ ਜੀਮੂਤਕਫਲਕਲ੍ਪੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਮਾਕ੍ਸਿਕਸੈਨ੍ਧਵਾਢ੍ਯਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਯੁਕ੍ਤਂ ਵਮਨਵਿਧਿਨਾ, ਦੁਸ੍ਟਾਸ੍ਵਪਚੀਸੂਤ੍ਤਮਮਾਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਵਮਨਦ੍ਰਵ੍ਯਮੁਤ੍ਤਮਮਾਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ| ਕੈਡਰ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ ਕੈਡਰ੍ਯਃ ਪਰ੍ਵਤਨਿਮ੍ਬਃ| ਕੈਡਰ੍ਯਾਦਿਕਲ੍ਕਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ਂ ਜਲਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਤੈਲਂ ਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਕੈਡਰ੍ਯੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡੀਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡੀਸ੍ਵਰਸੇ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇ ਬਿਮ੍ਬੀਕਰਵੀਰਕਲ੍ਕਂ ਤੈਲਂ ਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਸ਼ਾਖੋਟਕਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਾਖੋਟਕਵਲ੍ਕਲਾਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇ ਸ੍ਵਰਸੇ ਤੈਲਂ ਸਿਦ੍ਧਂ; ਨਸ੍ਯੇ ਤੁ ਅਕਲ੍ਕਮਿਤ੍ਯੇਕੇ, ਤਤ੍ਕਲ੍ਕਕਸਾਯਮੇਵੇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਮਧੂਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਪੀਡ੍ਯ ਦੀਯਤੇ ਇਤ੍ਯਵਪੀਡਃ, ਨਸ੍ਯਭੇਦ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਖਰਮਞ੍ਜਰਿਃ ਅਪਾਮਾਰ੍ਗਃ| ਮਧੂਕਸਾਰਸ਼ਿਗ੍ਰੁਫਲਾਪਾਮਾਰ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲਾ ਉਸ੍ਣੋਦਕੇਨ ਪਿਸ੍ਟ੍ਵਾ ਅਵਪੀਡੋਰੂਕ੍ਸਲਕ੍ਸਣ ਏਵ||੨੦-੨੩||
Adhikarana 10 (24) · Śloka 24
ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨਮਰ੍ਮਪ੍ਰਭਵਾਨਪਕ੍ਵਾਨੁਦ੍ਧਤ੍ਯ ਚਾਗ੍ਨਿਂ ਵਿਦਧੀਤ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ |
ਕ੍ਸਾਰੇਣ ਵਾਪਿ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਯੇਤ੍ਤੁ ਸਂਲਿਖ੍ਯ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਯਥੋਪਦੇਸ਼ਮ੍ ||੨੪||
View original
ग्रन्थीनमर्मप्रभवानपक्वानुद्धृत्य चाग्निं विदधीत पश्चात् |
क्षारेण वाऽपि प्रतिसारयेत्तु संलिख्य शस्त्रेण यथोपदेशम् ||२४||
ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦ੍ਧਤ੍ਯ ਚ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪਰਂ ਯਦਾ ਔਸਧੇਨਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍||੨੪||
Adhikarana 11 (25-26) · Śloka 26
ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਂ ਪ੍ਰਤਿ ਦ੍ਵੇ ਦਸ਼ ਚਾਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਮਿਤ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਬਸ੍ਤਿਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜ੍ਯ ਧੀਮਾਨ੍ |
ਵਿਦਾਰ੍ਯ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਣ੍ਡਨਿਭਾਨਿ ਵੈਦ੍ਯੋ ਨਿਸ੍ਕਸ੍ਯ ਜਾਲਾਨ੍ਯਨਲਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ||੨੫||
ਆ ਗੁਲ੍ਫਕਰ੍ਣਾਤ੍ ਸੁਮਿਤਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਸ੍ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਟਭਾਗਂ ਖੁਡਕਾਦ੍ਵਿਭਜ੍ਯ |
ਘੋਣਰ੍ਜੁਵੇਧਃ ਸੁਰਰਾਜਬਸ੍ਤੇਰ੍ਹਿਤ੍ਵਾਕ੍ਸਿਮਾਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਪਰੇ ਵਦਨ੍ਤਿ ||੨੬||
View original
पार्ष्णिं प्रति द्वे दश चाङ्गुलानि मित्वेन्द्रबस्तिं परिवर्ज्य धीमान् |
विदार्य मत्स्याण्डनिभानि वैद्यो निष्कृष्य जालान्यनलं विदध्यात् ||२५||
आ गुल्फकर्णात् सुमितस्य जन्तोस्तस्याष्टभागं खुडकाद्विभज्य |
घोणर्जुवेधः सुरराजबस्तेर्हित्वाऽक्षिमात्रं त्वपरे वदन्ति ||२६||
ਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਾਭਿਧਾਯ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਕਰ੍ਮਾਣਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਃ ਗੁਲ੍ਫਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਭਾਗਃ| ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਮਿਤ੍ਵੋਰ੍ਧ੍ਵਮਿਨ੍ਦ੍ਰਬਸ੍ਤਿਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ, ਛਿਤ੍ਤ੍ਵਾ, ਮੇਦੋਜਾਲਾਨਿ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਣ੍ਡੇਨ ਨਿਭਾਨਿ ਆਕਸ੍ਯ ਅਗ੍ਨਿਮਵਚਾਰਯੇਤ੍| ਜਙ੍ਘਾਮਧ੍ਯੇ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਮਿਨ੍ਦ੍ਰਬਸ੍ਤਿਃ, ਜੇਜ੍ਜਟਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਮਾਹ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਂ ਪ੍ਰਤੀਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਬ੍ਦਂ ਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਮਾਹੁਃ, ਤੇਨ ਵਿਪਰੀਤਾਯਾਂ ਪਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਤੇਨ ਦਕ੍ਸਿਣਭਾਗਗਤਾਯਾਮਪਚ੍ਯਾਂ ਵਾਮਜਙ੍ਘਾਯਾਂ, ਵਾਮਭਾਗਗਤਾਯਾਮਪਚ੍ਯਾਂ ਦਕ੍ਸਿਣਜਙ੍ਘਾਯਾਮ੍, ਅਭਯਤੋਭਾਗਗਤਾਯਾਮੁਭਯਤਃ ਕਰ੍ਮ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ‘ਭਾਗੇ ਚ ਪਰਿਪ੍ਰਤੀ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਭਾਗਾਰ੍ਥੋਪਿ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਵ੍ਯਃ; ਤੇਨ ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਭਾਗੇ ਜਙ੍ਘਾਯਾਃ ਪਾਸ਼੍ਚਾਤ੍ਯਭਾਗੇ ਵ੍ਯਧਃ ਕਾਰ੍ਯਃ| ਦ੍ਵੇ ਦਸ਼ ਚਾਙ੍ਗੁਲਾਨੀਤਿ ਮਿਤ੍ਵੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪਥਗ੍ਵਿਭਕ੍ਤਿਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍ ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਤੋ ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਵਿਹਾਯਾਙ੍ਗੁਲਦ੍ਵਯਮਾਤ੍ਰੋ ਵ੍ਯਧਃ ਕਾਰ੍ਯ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਇਨ੍ਦ੍ਰਬਸ੍ਤਿਂ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੇਙ੍ਗੁਲੇ ਸ੍ਥਿਤਮਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਹਿਤ੍ਵਾ, ਧੀਮਾਨ੍ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ਊਹਾਪੋਹਯੋਗ੍ਯੋ ਦਸ੍ਟਕਰ੍ਮੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਵੈਦ੍ਯਃ ਯਃ ਸਮ੍ਯਗਾਯੁਰ੍ਵੇਦਵਿਦ੍ਯਾਂ ਵੇਤ੍ਤਿ, ਜਾਲਾਨਿ ਮੇਦੋਜਾਲਾਨਿ, ਅਨਲਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ਅਪੁਨਰ੍ਭਵਾਯਾਗ੍ਨਿਤਪ੍ਤਯਾ ਸ਼ਲਾਕਯਾ ਦਹੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਏਵਂ ਹਿ ਮੂਲੋਚ੍ਛੇਦਾਦਪਚ੍ਯੁਪਸ਼ਮ ਇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਅਮੁਮੇਵਾਰ੍ਥਂ ਕੇਚਿਦਨ੍ਯੇਨ ਪਾਠੇਨ ਪਠਨ੍ਤਿ- ਆ ਗੁਲ੍ਫੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆ ਖੁਲ(ਡ)ਕਾਤ੍ ਗੁਲ੍ਫਕਰ੍ਣਾਤ੍ ਗੁਲ੍ਫੌ ਕਰ੍ਣਾਵਿਵ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ; ਖੁਲਕੋ ਜਙ੍ਘਾਪਾਦਯੋਃ ਸਨ੍ਧਿਃ| ਸੁਰਰਾਜਬਸ੍ਤੇਰਿਨ੍ਦ੍ਰਬਸ੍ਤੇਰਸ੍ਟਭਾਗਂ ਜਙ੍ਘਾਯਾਸ਼੍ਚਰਣਹੀਨਾਯਾ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲਾਯਾ ਅਸ੍ਟਮੋ ਭਾਗਃ ਸਾਰ੍ਧਮਙ੍ਗੁਲਦ੍ਵਯਂ ਹਿਤ੍ਵਾ, ਯਦ੍ਯਪਿ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲ ਇਨ੍ਦ੍ਰਬਸ੍ਤਿਸ੍ਤਥਾਪਿ ਤਦੁਪਘਾਤਪਰਿਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਸਾਰ੍ਧਮੇਵਾਙ੍ਗੁਲਦ੍ਵਯਂ ਜ੍ਞੇ(ਹੇ)ਯਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਅਕ੍ਸਿਮਾਤ੍ਰਮੇਵ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ ਨੇਤ੍ਰਪ੍ਰਮਾਣਂ ਹਿਤ੍ਵੇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਘੋਣਰ੍ਜੁਵੇਧ ਇਤਿ ਗੁਲ੍ਫਕਰ੍ਣਸ੍ਯ, ਖੁਲਕਸ੍ਯ , ਘੋਣਾ ਨਾਸਾ ਇਵ ਘੋਣਾ, ਯਥੋਤ੍ਤਰੀਯਕਣ੍ਡਰਾ ਤਸ੍ਯਾਃ ਜੁਰਵਕ੍ਰੋ ਵੇਧੋ ਵ੍ਯਧਃ, ‘ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਪਾਠੇ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਅਪਚ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਜਙ੍ਘਾਕਣ੍ਡਰਾਗਤਮੇਦੋਮੂਲਤਾਯਾਂ ਭੋਜਵਚਨਂ- “ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾ ਵਦ੍ਧਾ ਮੇਦਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸਮਾਚਿਤਮ੍| ਜਙ੍ਘਯੋਃ ਕਣ੍ਡਰਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਣ੍ਡਸਦਸ਼ਾਨ੍ ਬਹੂਨ੍”- ਇਤ੍ਯਾਦੀਤਿ ਗਯੀ; ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਯਾਪ੍ਯਯਮਭਿਪ੍ਰਾਯਃ| ਗੂਢਪਦਭਙ੍ਗਟਿਪ੍ਪਨੇਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍- ਆ ਗੁਲ੍ਫਕਰ੍ਣਾਦਿਤਿ ਗੁਲ੍ਫਕਰ੍ਣਾਵਭਿਵ੍ਯਾਪ੍ਯ, ਆਙਤ੍ਰਾਭਿਵਿਧੌ ਨ ਮਰ੍ਯਾਦਾਯਾਂ, ਸੁਮਿਤਸ੍ਯ ਸੁਨਿਸ਼੍ਚਿਤਂ ਮਿਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਸ੍ਯ ਸਟ੍ਸਪ੍ਤਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲਮਿਤਸ੍ਯਾਸ੍ਟਮਭਾਗਃ ਸਾਰ੍ਧਨਵਾਙ੍ਗੁਲਮਾਤ੍ਰਂ, ਖੁਲਕਾਤ੍ ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਭਾਗਾਦ੍ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣਾਤ੍ , ਵਿਭਜ੍ਯ ਪਥਕ੍ਕਤ੍ਯ, ਘੋਣਾ ਨਾਸਾ ਤਸ੍ਯਾ ਜੁ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾਵਕ੍ਰੋ ਵੇਧਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ| ਤਚ੍ਚ ਵਿਧ ਵਿਧਾਨੇ ਇਤਿ ਧਾਤੋ ਰੂਪਮ੍, ਤਥਾਪਿ ਵੇਧਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਵ੍ਯਧਨੇ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਧਾਤੂਨਾਮਨੇਕਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ ਚ ਖੁਲਕਸ੍ਯਾਙ੍ਗੁਲਤ੍ਰਿਤਯਮਸ੍ਟਮਭਾਗਸ੍ਯ ਚ ਸਾਰ੍ਧਨਵਾਙ੍ਗੁਲਕਮੇਵਂ ਸਾਰ੍ਧਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਪਰਿਮਾਣੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਬਸ੍ਤਿਰ੍ਮਰ੍ਮਾਪਿ ਪਰਿਹਤਂ ਭਵਤ੍ਯੇਵਮੁਕ੍ਤਮਿਨ੍ਦ੍ਰਬਸ੍ਤਿਂ ਹਿਤ੍ਵੇਤਿ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ- “ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲੇ ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਂ ਪ੍ਰਤਿ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਾਸੁਹਤ੍| ਇਨ੍ਦ੍ਰਬਸ੍ਤਿਰਸਕ੍ਸ੍ਰਾਵੀ ਮਾਂਸਗੋਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲੋ ਭਵੇਤ੍”- ਇਤਿ| ਅਕ੍ਸਿਮਾਤ੍ਰਮਙ੍ਗੁਲਦ੍ਵਯਪ੍ਰਮਾਣਮਪਰੇ ਭਿਸਜ ਇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਏਵਂ ਪ੍ਰਥਮਸ਼੍ਲੋਕੇਨਾਧਸ੍ਤਾਦ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ਼੍ਲੋਕੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਬਸ੍ਤੇਰੁਪਰਿਸ੍ਟਾਜ੍ਜਙ੍ਘਾਯਾਃ ਪਾਸ਼੍ਚਾਤ੍ਯਭਾਗਗਤਕਣ੍ਡਰਾਯਾ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਮਾਤ੍ਰੋ ਵ੍ਯਧਃ ਕਾਰ੍ਯ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍; ਏਵਮਨੁਪਸ਼ਮੇ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਜਾਯਾਂ ਦਕ੍ਸਿਣਜਙ੍ਘਾਪਸ੍ਠਮਧ੍ਯਾਦਿਨ੍ਦ੍ਰਬਸ੍ਤੇਰਧਸ੍ਤਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਾ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣਾਕ੍ਸਿਮਾਤ੍ਰਂ ਵ੍ਰਣਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਣ੍ਡਜਾਲਨਿਭਂ ਮੇਦੋਪਨੀਯਗ੍ਨਿਨਾ ਦਹੇਤ੍, ਅਨੇਨੇਤਰਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਜਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ, ਏਵਮੁਭਯਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਜਾਤਾਯਾਮੁਭਯਤ ਇਤਿ| ਭੋਜਾਤ੍ਰਾਹ- “ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾ ਵਦ੍ਧਾ ਮੇਦਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸਮਾਚਿਤਮ੍| ਜਙ੍ਘਯੋਃ ਕਣ੍ਡਰਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਣ੍ਡਸਦਸ਼ਾਨ੍ ਬਹੂਨ੍|| ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨ੍ ਯਸ੍ਤੇਭ੍ਯਃ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋਨਿਲਃ| ਦੋਸਸ੍ਤੈਰੂਰ੍ਧ੍ਵਗੋ ਵਕ੍ਸਃਕਕ੍ਸਾਮਨ੍ਯਾਗਲਾਸ਼੍ਰਿਤਃ|| ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨ੍ ਸਾ ਤ੍ਵਪਚੀ ਮਤਾ| ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਦੋਸੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਂ ਤੁ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍|| ਤਾਸਾਂ ਵਾਤੋਤ੍ਤਰਾ ਕਸ੍ਣਾ ਵਾਤਿਕੀਵੇਦਨਾਯੁਤਾ|| ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਪਾਕਸਮੁਤ੍ਥਾਨਾ ਦਾਹਯੁਕ੍ਤਾ ਚ ਪੈਤ੍ਤਿਕੀ|| ਗੂਢਾਵਿਪਾਕਾ ਕਠਿਨਾ ਕਫਾਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਰੁਜਾਕਰੀ|| ਮੇਦੋਧਿਕਾ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੀ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਸਾ ਸਮਾਰ੍ਦਵਾ|| ਤਾਂ ਤੁ ਮਾਲਾਕਤਿਂ ਮਨ੍ਯਾਕਣ੍ਠਹਦ੍ਧਨੁਸਨ੍ਧਿਸੁ|| ਗਲਮਾਲਾਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦਪਚੀਤੁਲ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾਮ੍”- ਇਤਿ| “ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜਙ੍ਘਾਯਾਮੇਵ ਕਰ੍ਮਣਾ ਮੂਲੋਚ੍ਛੇਦਃ ਕਾਰ੍ਯਃ” ਇਤਿ ਗੂਢਪਦਭਙ੍ਗਾਤ੍| ਵਾਗ੍ਭਟੇਨ ਚੋਭਯਤ੍ਰਾਪਿ ਵ੍ਯਧੋ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ| ਯਥਾ- “ਇਤ੍ਯਸ਼ਾਨ੍ਤੌ ਗਦਸ੍ਯਾਨ੍ਯਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਜਙ੍ਘਾਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍| ਬਸ੍ਤੇਰੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ੍ਤਾਦ੍ਵਾ ਮੇਦੋ ਹਤ੍ਵਾਗ੍ਨਿਨਾ ਦਹੇਤ੍”- (ਵਾ. ਉ. ੩੦) ਇਤਿ||੨੫-੨੬||
Adhikarana 12 (27) · Śloka 27
ਮਣਿਬਨ੍ਧੋਪਰਿਸ੍ਟਾਦ੍ਵਾ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਰੇਖਾਤ੍ਰਯਂ ਭਿਸਕ੍ |
ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯਨ੍ਤਰਿਤਂ ਸਮ੍ਯਗਪਚੀਨਾਂ ਨਿਵਤ੍ਤਯੇ ||੨੭||
View original
मणिबन्धोपरिष्टाद्वा कुर्याद्रेखात्रयं भिषक् |
अङ्गुल्यन्तरितं सम्यगपचीनां निवृत्तये ||२७||
ਹਨ੍ਵਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਮਨ੍ਯਾਗਲਸ੍ਥਿਤਾਪਚ੍ਯਾਂ ਜਙ੍ਘਾਗਤਂ ਕਰ੍ਮਾਭਿਧਾਯ ਕਕ੍ਸਾਕੂਰ੍ਪਰਸਨ੍ਧਿਗਤਾਸ੍ਵਪਚੀਸੁ ਬਾਹੁਗਤਮੇਵ ਕਰ੍ਮ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਮਣਿਬਨ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍, “ਏਤੇਨੇਤਰਸਕ੍ਥਿ ਬਾਹੂ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੌ” (ਸ਼ਾ. ੮) ਇਤਿ ਵਚਨਾਦਿਨ੍ਦ੍ਰਬਸ੍ਤੇਰਸ੍ਟਭਾਗਮਕ੍ਸਿਮਾਤ੍ਰਂ ਵਾ ਵਿਹਾਯਾਗ੍ਰੇ ਰੇਖਾਤ੍ਰਯਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲਜਙ੍ਘਾਯਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦਧਿਕੋ ਭਾਗੇਨ, ਏਵਂ ਸੋਡਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਕੂਰ੍ਪਰਮਣਿਬਨ੍ਧਮਧ੍ਯੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦਧਿਕਾਨਿ ਨਵਾਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਮਿਤ੍ਵਾ ਰੇਸਾਤ੍ਰਯਮਙ੍ਗੁਲਾਨ੍ਤਰਮਿਤਿ||੨੭||
Adhikarana 13 (28) · Śloka 29
ਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਕਾਲੇ ਪ੍ਰਚਲਾਕਕਾਕਗੋਧਾਹਿਕੂਰ੍ਮਪ੍ਰਭਵਾਂ ਮਸੀਂ ਤੁ |
ਦਦ੍ਯਾਚ੍ਚ ਤੈਲੇਨ ਸਹੇਙ੍ਗੁਦੀਨਾਂ ਯਦ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਸ਼੍ਲੀਪਦਿਨਾਂ ਚ ਤੈਲਮ੍ ||੨੮||
ਵਿਰੇਚਨਂ ਧੂਮਮੁਪਾਦਦੀਤ ਭਵੇਚ੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਂ ਯਵਮੁਦ੍ਗਭੋਜੀ |੨੯|
View original
चूर्णस्य काले प्रचलाककाकगोधाहिकूर्मप्रभवां मसीं तु |
दद्याच्च तैलेन सहेङ्गुदीनां यद्वक्ष्यते श्लीपदिनां च तैलम् ||२८||
विरेचनं धूममुपाददीत भवेच्च नित्यं यवमुद्गभोजी |२९|
ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨੈਸ੍ਤਥਾ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਗਤਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਨਲੈਰਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਃਪ੍ਰਮਾਰ੍ਜਨਾਭ੍ਯਾਮਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਃਸ਼ੁਦ੍ਧੀਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਸਂਸ਼ਮਨਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਕਾਲੇ ਰੋਪਣਕਾਲੇ, ਪ੍ਰਚਲਾਕਾਦੀਨਾਂ ਮਸੀਰ੍ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਸਾਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਚਲਾਕੋ ਮਯੂਰਃ, ਕਕਲਾਸਮਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰਾਹੁਃ| ਇਙ੍ਗੁਦੀਨਾਂ ਤੈਲੇਨ ਕ੍ਸਾਰਮੇਵ ਦਦ੍ਯਾਤ੍| ਯਾਨਿ ਚ ਤੈਲਾਨਿ ਸ਼੍ਲੀਪਦੇ ਤਾਨਿ ਚ ਦਦ੍ਯਾਤ੍||੨੮||-
Adhikarana 14 (29-31) · Śloka 31
ਕਰ੍ਕਾਰੁਕੈਰ੍ਵਾਰੁਕਨਾਰਿਕੇਲਪ੍ਰਿਯਾਲਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਬੀਜਚੂਰ੍ਣੈਃ ||੨੯||
ਵਾਤਾਰ੍ਬੁਦਂ ਕ੍ਸੀਰਘਤਾਮ੍ਬੁਸਿਦ੍ਧੈਰੁਸ੍ਣੈਃ ਸਤੈਲੈਰੁਪਨਾਹਯੇਤ੍ਤੁ |
ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਮੁਖ੍ਯਾਨ੍ਯੁਪਨਾਹਨਾਨਿ ਸਿਦ੍ਧੈਸ਼੍ਚ ਮਾਂਸੈਰਥ ਵੇਸਵਾਰੈਃ ||੩੦||
ਸ੍ਵੇਦਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ਕੁਸ਼ਲਸ੍ਤੁ ਨਾਡ੍ਯਾ ਸ਼ਙ੍ਗੇਣ ਰਕ੍ਤਂ ਬਹੁਸ਼ੋ ਹਰੇਚ੍ਚ |
ਵਾਤਘ੍ਨਨਿਰ੍ਯੂਹਪਯੋਮ੍ਲਭਾਗੈਃ ਸਿਦ੍ਧਂ ਸ਼ਤਾਖ੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਵਤਂ ਪਿਬੇਦ੍ਵਾ ||੩੧||
View original
कर्कारुकैर्वारुकनारिकेलप्रियालपञ्चाङ्गुलबीजचूर्णैः ||२९||
वातार्बुदं क्षीरघृताम्बुसिद्धैरुष्णैः सतैलैरुपनाहयेत्तु |
कुर्याच्च मुख्यान्युपनाहनानि सिद्धैश्च मांसैरथ वेसवारैः ||३०||
स्वेदं विदध्यात् कुशलस्तु नाड्या शृङ्गेण रक्तं बहुशो हरेच्च |
वातघ्ननिर्यूहपयोम्लभागैः सिद्धं शताख्यं त्रिवृतं पिबेद्वा ||३१||
ਕਰ੍ਕਾਰੁਕੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰ੍ਕਾਰੁਕਂ ਕੂਸ੍ਮਾਣ੍ਡਂ, ਏਰ੍ਵਾਰੁਃ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਕਰ੍ਕਟੀ, ਪ੍ਰਿਯਾਲਸ਼੍ਚਾਰਃ, ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲ ਏਰਣ੍ਡਃ| ਕ੍ਸੀਰਘਤਸਿਦ੍ਧੈ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧੇ| ਉਪਨਾਹਯੇਤ੍ ਬਧ੍ਨੀਯਾਤ੍| ਵਾਤਘ੍ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਘ੍ਨਾ ਦੇਵਦਾਰ੍ਵਾਦਯਃ| ਤਤ੍ਕ੍ਵਾਥਕ੍ਸੀਰਸੌਵੀਰਭਾਗੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਸ੍ਨੇਹਚਤੁਰ੍ਗੁਣੈਰਕਲ੍ਕੈਸ੍ਤੈਲਪਾਕਃ, ਏਵਮੇਵ ਸ਼ਤਧਾ ਪਕ੍ਵਂ ਸ਼ਤਪਾਕਮ੍, ਏਵਂ ਤ੍ਰਿਵਤਂ ਵਾ ਮਜ੍ਜਵਰ੍ਜਂ ਘਤਤੈਲਵਸਾਭਿਰ੍ਵਤਂ ਪੂਰ੍ਵਕਲ੍ਕਵਾਤਹਰਕ੍ਵਾਥਪਯੋਮ੍ਲੈਃ ਸਿਦ੍ਧਮ੍; ਏਵਮੇਵ ਸ਼ਤਧਾਪਤਾਨਕਵਿਧਾਨੇਨ ਵਾ ਸਿਦ੍ਧਂ ਤ੍ਰਿਵਤਂ, ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯਯਮੇਵ ਸਾਧਨਵਿਧਿਃ||੨੯-੩੧||
Adhikarana 15 (32-34) · Śloka 34
ਸ੍ਵੇਦੋਪਨਾਹਾ ਮਦਵਸ੍ਤੁ ਕਾਰ੍ਯਾਃ ਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਬੁਦੇ ਕਾਯਵਿਰੇਚਨਂ ਚ |
ਵਿਘਸ੍ਯ ਚੋਦੁਮ੍ਬਰਸ਼ਾਕਗੋਜੀਪਤ੍ਰੈਰ੍ਭਸ਼ਂ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਯੁਤੈਃ ਪ੍ਰਲਿਮ੍ਪੇਤ੍ ||੩੨||
ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣੀਕਤੈਃ ਸਰ੍ਜਰਸਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਪਤ੍ਤਙ੍ਗਰੋਧ੍ਰਾਞ੍ਜਨਯਸ੍ਟਿਕਾਹ੍ਵੈਃ |
ਵਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯ ਚਾਰਗ੍ਵਧਗੋਜਿਸੋਮਾਃ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਚ ਯੋਜ੍ਯਾ ਕੁਸ਼ਲੇਨ ਲੇਪੇ ||੩੩||
ਸ਼੍ਯਾਮਾਗਿਰਿਹ੍ਵਾਞ੍ਜਨਕੀਰਸੇਸੁ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਰਸੇ ਸਪ੍ਤਲਿਕਾਰਸੇ ਚ |
ਘਤਂ ਪਿਬੇਤ੍ ਕ੍ਲੀਤਕਸਮ੍ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ ਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਬੁਦੀ ਤਜ੍ਜਠਰੀ ਚ ਜਨ੍ਤੁਃ ||੩੪||
View original
स्वेदोपनाहा मृदवस्तु कार्याः पित्तार्बुदे कायविरेचनं च |
विघृष्य चोदुम्बरशाकगोजीपत्रैर्भृशं क्षौद्रयुतैः प्रलिम्पेत् ||३२||
श्लक्ष्णीकृतैः सर्जरसप्रियङ्गुपत्तङ्गरोध्राञ्जनयष्टिकाह्वैः |
विस्राव्य चारग्वधगोजिसोमाः श्यामा च योज्या कुशलेन लेपे ||३३||
श्यामागिरिह्वाञ्जनकीरसेषु द्राक्षारसे सप्तलिकारसे च |
घृतं पिबेत् क्लीतकसम्प्रसिद्धं पित्तार्बुदी तज्जठरी च जन्तुः ||३४||
ਸ੍ਵੇਦੋਪਨਾਹਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਦੁਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਦ੍ਰਵਸ੍ਵੇਦਃ, ਉਪਨਾਹੋ ਬਨ੍ਧਃ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਮਦੁਦ੍ਰਵ੍ਯਕਤਃ ਕ੍ਸੀਰਾਮ੍ਲਪਿਸ੍ਟਸ਼੍ਚ ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਃ| ਮਦੁਕਾਯਵਿਰੇਚਨਂ ਨ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਮਿਤਿ ਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਵਿਸਯਃ| ਭਸ਼ਂ ਵਿਘਸ੍ਯ ਉਦੁਮ੍ਬਰਾਦਿਪਤ੍ਰੈਃ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਾਕਃ ਖਰਮਸਣਪਤ੍ਰੋ ਮਹਾਤਰੁਃ; ਗੋਜੀ ਦਾਰ੍ਵੀਪਤ੍ਰਿਕਾ, ਸ਼ਾਖੋਟਕ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਵਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੋਮਃ ਸੋਮਲਤਾ, ਕਟ੍ਫਲਮਿਤ੍ਯਪਰੇ| ਸ਼੍ਯਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਤ੍ਰਿਵਤ੍, ਗਿਰਿਹ੍ਵਾ ਸ਼੍ਵੇਤਸ੍ਯਨ੍ਦਃ, ਅਞ੍ਜਨਕੀ ਨੀਲਾਞ੍ਜਨਿਕਾ ਸ਼ਾਰਦਂ ਫਲਂ, ਸ਼੍ਰੀਫਲਿਕੇਤਿ ਲੋਕੇ| ਸਪ੍ਤਲਿਕਾ ਯਵਤਿਕ੍ਤਾ| ਕ੍ਲੀਤਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਲ੍ਕੇਨ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸ੍ਨੇਹਪਰਿਭਾਸਯਾ ਸਿਦ੍ਧਂ ਘਤਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਬੁਦੀ ਪਿਤ੍ਤੋਦਰੀ ਚ ਪਿਬੇਤ੍||੩੨-੩੪||
Adhikarana 16 (35-36) · Śloka 36
ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਃ ਕਫਜੇਰ੍ਬੁਦੇ ਤੁ ਰਕ੍ਤੇਵਸਿਕ੍ਤੇ ਤੁ ਤਤੋਰ੍ਬੁਦਂ ਤਤ੍ |
ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਯਾਨ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚ ਦੋਸਾਨ੍ ਹਰਨ੍ਤਿ ਤੈਃ ਕਲ੍ਕਕਤੈਃ ਪ੍ਰਦਿਹ੍ਯਾਤ੍ ||੩੫||
ਕਪੋਤਪਾਰਾਵਤਵਿਡ੍ਵਿਮਿਸ਼੍ਰੈਃ ਸਕਾਂਸ੍ਯਨੀਲੈਃ ਸ਼ੁਕਲਾਙ੍ਗਲਾਖ੍ਯੈਃ |
ਮੂਤ੍ਰੈਸ੍ਤੁ ਕਾਕਾਦਨਿਮੂਲਮਿਸ਼੍ਰੈਃ ਕ੍ਸਾਰਪ੍ਰਦਿਗ੍ਧੈਰਥਵਾ ਪ੍ਰਦਿਹ੍ਯਾਤ੍ ||੩੬||
View original
शुद्धस्य जन्तोः कफजेऽर्बुदे तु रक्तेऽवसिक्ते तु ततोऽर्बुदं तत् |
द्रव्याणि यान्यूर्ध्वमधश्च दोषान् हरन्ति तैः कल्ककृतैः प्रदिह्यात् ||३५||
कपोतपारावतविड्विमिश्रैः सकांस्यनीलैः शुकलाङ्गलाख्यैः |
मूत्रैस्तु काकादनिमूलमिश्रैः क्षारप्रदिग्धैरथवा प्रदिह्यात् ||३६||
ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯੇਤਿ ਵਮਨੇਨ| ਅਲਾਬ੍ਵਾ ਰਕ੍ਤੇਵਸਿਕ੍ਤੇਪਚ੍ਯਾ ਦੋਸਾਨੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚ ਯਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਜੀਮੂਤਕੀਘੋਸਵਤੀਫਲਦਨ੍ਤੀਦ੍ਰਵਨ੍ਤੀਤ੍ਰਿਵਦਾਦੀਨਿ ਹਰਨ੍ਤਿ ਤੇਸਾਂ ਕਲ੍ਕੈਰ੍ਲਿਮ੍ਪੇਤ੍| ਕਾਂਸ੍ਯਨੀਲਃ ਕਾਂਸ੍ਯਮਸੀ| ਸ਼ੁਕਃ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਪਰ੍ਣਃ , ਲਾਙ੍ਗਲਾਖ੍ਯਾ ਕਲਿਕਾਰਿਕਾ| ਕਾਕਾਦਨੀ ਵਾਯਸਤਿਨ੍ਦੁਕਾ| ਕਪੋਤਾਦਿਵਿਡ੍ਵਿਮਿਸ਼੍ਰੈਃ ਕਾਂਸ੍ਯਨੀਲਾਦਿਸਹਿਤੈਰ੍ਵਾਯਸਤਿਨ੍ਦੁਕਾਯਾ ਮੂਲਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਮੂਤ੍ਰੈਰ੍ਵਿਲਿਮ੍ਪੇਤ੍; ਅਥਵਾ ਕ੍ਸਾਰਪ੍ਰਦਿਗ੍ਧੈਃ ਕ੍ਸਾਰਸਂਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਮੂਤ੍ਰੈਃ ਪ੍ਰਲਿਮ੍ਪੇਤ੍; ‘ਕ੍ਸਾਰਪ੍ਰਘਸ੍ਟੈਰਥਵਾ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ; ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਸਾਰੋਦਕੇਨ ਪ੍ਰਘਸ੍ਟੈਰ੍ਵਾ ਕਪੋਤਵਿਡਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਦਿਹ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੫-੩੬||
Adhikarana 17 (37-40) · Śloka 40
ਨਿਸ੍ਪਾਵਪਿਣ੍ਯਾਕਕੁਲਤ੍ਥਕਲ੍ਕੈਰ੍ਮਾਂਸਪ੍ਰਗਾਢੈਰ੍ਦਧਿਮਸ੍ਤੁਯੁਕ੍ਤੈਃ |
ਲੇਪਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ਕਮਯੋ ਯਥਾਤ੍ਰ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਮੁਞ੍ਚਨ੍ਤ੍ਯਥ ਮਕ੍ਸਿਕਾਸ਼੍ਚ ||੩੭||
ਅਲ੍ਪਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟੇ ਕਮਿਭਕ੍ਸਿਤੇ ਚ ਲਿਖੇਤ੍ਤਤੋਗ੍ਨਿਂ ਵਿਦਧੀਤ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ |
ਯਦਲ੍ਪਮੂਲਂ ਤ੍ਰਪੁਤਾਮ੍ਰਸੀਸਪਟ੍ਟੈਃ ਸਮਾਵੇਸ੍ਟ੍ਯ ਤਦਾਯਸੈਰ੍ਵਾ ||੩੮||
ਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਣ੍ਯਸਕਦ੍ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਨਹਿਂਸਨ੍ ਭਿਸਗਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ |
ਆਸ੍ਫੋਤਜਾਤੀਕਰਵੀਰਪਤ੍ਰੈਃ ਕਸਾਯਮਿਸ੍ਟਂ ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਧਨਾਰ੍ਥਮ੍ ||੩੯||
ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਚ ਤੈਲਂ ਵਿਦਧੀਤ ਭਾਰ੍ਗੀਵਿਡਙ੍ਗਪਾਠਾਤ੍ਰਿਫਲਾਵਿਪਕ੍ਵਮ੍ |
ਯਦਚ੍ਛਯਾ ਚੋਪਗਤਾਨਿ ਪਾਕਂ ਪਾਕਕ੍ਰਮੇਣੋਪਚਰੇਦ੍ਵਿਧਿਜ੍ਞਃ ||੪੦||
View original
निष्पावपिण्याककुलत्थकल्कैर्मांसप्रगाढैर्दधिमस्तुयुक्तैः |
लेपं विदध्यात् कृमयो यथाऽत्र मूर्च्छन्ति मुञ्चन्त्यथ मक्षिकाश्च ||३७||
अल्पावशिष्टे कृमिभक्षिते च लिखेत्ततोऽग्निं विदधीत पश्चात् |
यदल्पमूलं त्रपुताम्रसीसपट्टैः समावेष्ट्य तदायसैर्वा ||३८||
क्षाराग्निशस्त्राण्यसकृद्विदध्यात् प्राणानहिंसन् भिषगप्रमत्तः |
आस्फोतजातीकरवीरपत्रैः कषायमिष्टं व्रणशोधनार्थम् ||३९||
शुद्धे च तैलं विदधीत भार्गीविडङ्गपाठात्रिफलाविपक्वम् |
यदृच्छया चोपगतानि पाकं पाकक्रमेणोपचरेद्विधिज्ञः ||४०||
ਨਿਸ੍ਪਾਵੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਨਿਸ੍ਪਾਵਃ ਸ਼ਿਮ੍ਬਃ| ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਪਤਨ੍ਤਿ| ਮੁਞ੍ਚਨ੍ਤ੍ਯਥ ਮਕ੍ਸਿਕਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ‘ਕਮੀਨ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸ਼ਿਖਰਾਣਾਂ ਚ ਕਮਿਭਿਰ੍ਭਕ੍ਸਿਤਤ੍ਵਾਦਲ੍ਪਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਤ੍ਵਮ੍| ਅਸਕਤ੍ ਅਨੇਕਵਾਰਮ੍| ਅਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਸਾਵਧਾਨਃ| ਆਸ੍ਫੋਤਾ ਸਾਰਿਵਾ| ਸ਼ੁਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਚ ਰੋਪਣਾਰ੍ਥਂ ਭਾਰ੍ਗ੍ਯਾਦਿਤੈਲਂ ਤੈਲਪਾਕਕਲ੍ਪੇਨ| ਯਦਚ੍ਛਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਚ੍ਛਯਾ ਪੁਨਰਾਕਸ੍ਮਿਕੋਤ੍ਪਾਦੇ ਅਭਿਘਾਤਾਦਿਨਿਮਿਤ੍ਤੇਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕੇ ਵਾ||੩੭-੪੦||
Adhikarana 18 (41-42) · Śloka 43
ਮੇਦੋਰ੍ਬੁਦਂ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮਥੋ ਵਿਦਾਰ੍ਯ ਵਿਸ਼ੋਧ੍ਯ ਸੀਵ੍ਯੇਦ੍ਗਤਰਕ੍ਤਮਾਸ਼ੁ |
ਤਤੋ ਹਰਿਦ੍ਰਾਗਹਧੂਮਰੋਧ੍ਰਪਤਙ੍ਗਚੂਰ੍ਣੈਃ ਸਮਨਃਸ਼ਿਲਾਲੈਃ ||੪੧||
ਵ੍ਰਣਂ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਮਧੁਪ੍ਰਗਾਢੈਃ ਕਰਞ੍ਜਤੈਲਂ ਵਿਦਧੀਤ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ |
ਸਸ਼ੇਸਦੋਸਾਣਿ ਹਿ ਯੋਰ੍ਬੂਦਾਨਿ ਕਰੋਤਿ ਤਸ੍ਯਾਸ਼ੁ ਪੁਨਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ||੪੨||
ਤਸ੍ਮਾਦਸ਼ੇਸਾਣਿ ਸਮੁਦ੍ਧਰੇਤ੍ਤੁ ਹਨ੍ਯੁਃ ਸਸ਼ੇਸਾਣਿ ਯਥਾ ਹਿ ਵਹ੍ਨਿਃ |੪੩|
View original
मेदोर्बुदं स्विन्नमथो विदार्य विशोध्य सीव्येद्गतरक्तमाशु |
ततो हरिद्रागृहधूमरोध्रपतङ्गचूर्णैः समनःशिलालैः ||४१||
व्रणं प्रतिग्राह्य मधुप्रगाढैः करञ्जतैलं विदधीत शुद्धे |
सशेषदोषाणि हि योऽर्बूदानि करोति तस्याशु पुनर्भवन्ति ||४२||
तस्मादशेषाणि समुद्धरेत्तु हन्युः सशेषाणि यथा हि वह्निः |४३|
ਮੇਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਤਙ੍ਗੋ ਰਕ੍ਤਕਾਸ੍ਠਮ੍ | ਆਲਂ ਹਰਿਤਾਲਮ੍| ਕਰਞ੍ਜਤੈਲਂ ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਤ੍ਫਲਤੈਲਮੇਵੇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ||੪੧-੪੨||-
Adhikarana 19 (43-47) · Śloka 47
ਸਂਸ੍ਵੇਦ੍ਯ ਗਣ੍ਡਂ ਪਵਨੋਤ੍ਥਮਾਦੌ ਨਾਡ੍ਯਾਨਿਲਘ੍ਨੌਸਧਪਤ੍ਰਭਙ੍ਗੈਃ ||੪੩||
ਅਮ੍ਲੈਃ ਸਮੂਤ੍ਰੈਰ੍ਵਿਵਿਧੈਃ ਪਯੋਭਿਰੁਸ੍ਣੈਃ ਸਤੈਲੈਃ ਪਿਸ਼ਿਤੈਸ਼੍ਚ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ |
ਵਿਸ੍ਰਾਵਯੇਤ੍ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਵ੍ਰਣਂ ਚਾਪ੍ਯੁਪਨਾਹਯੇਤ੍ਤੁ ||੪੪||
ਸ਼ਣਾਤਸੀਮੂਲਕਸ਼ਿਗ੍ਰੁਕਿਣ੍ਵਪ੍ਰਿਯਾਲਮਜ੍ਜਾਨੁਯੁਤੈਸ੍ਤਿਲੈਸ੍ਤੁ |
ਕਾਲਾਮਤਾਸ਼ਿਗ੍ਰੁਪੁਨਰ੍ਨਵਾਰ੍ਕਗਜਾਦਿਨਾਮਾਕਰਹਾਟਕੁਸ੍ਠੈਃ ||੪੫||
ਏਕੈਸਿਕਾਵਕ੍ਸਕਤਿਲ੍ਵਕੈਸ਼੍ਚ ਸੁਰਾਮ੍ਲਪਿਸ੍ਟੈਰਸਕਤ੍ ਪ੍ਰਦਿਹ੍ਯਾਤ੍ ||੪੬||
ਤੈਲਂ ਪਿਬੇਚ੍ਚਾਮਤਵਲ੍ਲਿਨਿਮ੍ਬਹਂਸਾਹ੍ਵਯਾਵਕ੍ਸਕਪਿਪ੍ਪਲੀਭੀਃ |
ਸਿਦ੍ਧਂ ਬਲਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਸਦੇਵਦਾਰੁ ਹਿਤਾਯ ਨਿਤ੍ਯਂ ਗਲਗਣ੍ਡਰੋਗੇ ||੪੭||
View original
संस्वेद्य गण्डं पवनोत्थमादौ नाड्याऽनिलघ्नौषधपत्रभङ्गैः ||४३||
अम्लैः समूत्रैर्विविधैः पयोभिरुष्णैः सतैलैः पिशितैश्च विद्वान् |
विस्रावयेत् स्विन्नमतन्द्रितश्च शुद्धं व्रणं चाप्युपनाहयेत्तु ||४४||
शणातसीमूलकशिग्रुकिण्वप्रियालमज्जानुयुतैस्तिलैस्तु |
कालामृताशिग्रुपुनर्नवार्कगजादिनामाकरहाटकुष्ठैः ||४५||
एकैषिकावृक्षकतिल्वकैश्च सुराम्लपिष्टैरसकृत् प्रदिह्यात् ||४६||
तैलं पिबेच्चामृतवल्लिनिम्बहंसाह्वयावृक्षकपिप्पलीभीः |
सिद्धं बलाभ्यां च सदेवदारु हिताय नित्यं गलगण्डरोगे ||४७||
ਸਂਸ੍ਵੇਦ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਤ੍ਰਭਙ੍ਗੈਃ ਪਲ੍ਲਵੈਃ| ਅਨਿਲਘ੍ਨਂ ਵਾਤਹਰਮ੍| ਏਰਣ੍ਡਾਦਿਪਲ੍ਲਵਯੁਤਂ ਤੁ ਸ਼ੁਦ੍ਧਵਾਤੇ, ਅਮ੍ਲੈਃ ਕਾਞ੍ਜਿਕਾਦਿਭਿਃ ਪਿਤ੍ਤਾਵਤੇ ਵਾਯੌ, ਕਫਾਵਤੇ ਮੂਤ੍ਰਕ੍ਵਥਿਤੈਃ; ਰਕ੍ਤਾਵਤੇ ਪਯੋਭਿਃ ਕ੍ਸੀਰੈਃ, ਪਿਸ਼ਿਤੈਸ਼੍ਚੇਤਿ ਪਿਸ਼ਿਤਰਸੈਃ ਕ੍ਵਥਿਤੈਃ, ਅਥਵਾ ਪਿਸ਼ਿਤੈਰ੍ਮਾਂਸੈਃ ਪਲ੍ਲਵੈਃ ਸਹ ਕ੍ਵਥਿਤੈਰ੍ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਜੇ ਵਾਯੌ| ਵਿਸ੍ਰਾਵਯੇਤ੍ ਜਲੌਕਾਦਿਭਿਃ, ਊਰੁਮੂਲਸਂਸ਼੍ਰਿਤਸਿਰਾਵ੍ਯਧੇਨ ਵਾ| ਰਕ੍ਤਾਦਿਹਰਣਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਗਲਗਣ੍ਡਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ਣਾਦਿਬੀਜੈਰੁਪਨਾਹਯੇਤ੍| ਸ਼ੁਦ੍ਧਮਿਤਿ ਵਚਨਾਤ੍ ਸੌਸ਼੍ਰੁਤੇਪਿ ਰਕ੍ਤਾਹਰਣਸ੍ਯ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾ; ਤੇਨ “ਚਤੁਸ੍ਪ੍ਰਕਾਰਾ ਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ” (ਚ. ਸੂ. ੨੨) ਇਤਿ ਚਰਕਵਚਨਂ ਤੁ ਪ੍ਰਾਯਿਕਂ ਸ੍ਮਤਮ੍| ਕਿਣ੍ਵਂ ਸੁਰਾਬੀਜਮ੍| ਕਾਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਲਾ ਹਿਂਸ੍ਰਾ, ਗਜਾਦਿਨਾਮਾ ਹਸ੍ਤਿਪਿਪ੍ਪਲੀ, ਕਰਹਾਟਂ ਮਦਨਫਲਮ੍| ਏਕੈਸਿਕਾ ਅਮ੍ਬਸ੍ਠਾ, ਤ੍ਰਿਵਦਿਤ੍ਯੇਕੇ; ਵਕ੍ਸਕਃ ਕੁਟਜਃ| ਅਸਕਤ੍ ਅਨੇਕਵਾਰਮ੍| ਪ੍ਰਦਿਹ੍ਯਾਤ੍ ਲਿਮ੍ਪੇਤ੍| ਤੈਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਂਸਾਹ੍ਵਯਾ ਹਂਸਪਦੀ| ਤੈਲਂ ਪਿਬੇਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ||੪੩-੪੭||
Adhikarana 20 (48-50) · Śloka 50
ਸ੍ਵੇਦੋਪਨਾਹੈਃ ਕਫਸਮ੍ਭਵਂ ਤੁ ਸਂਸ੍ਵੇਦ੍ਯ ਵਿਸ੍ਰਾਵਣਮੇਵ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ |
ਤਤੋਜਗਨ੍ਧਾਤਿਵਿਸਾਵਿਸ਼ਲ੍ਯਾਵਿਸਾਣਿਕਾਕੁਸ੍ਠਸ਼ੁਕਾਹ੍ਵਯਾਭਿਃ ||੪੮||
ਪਲਾਸ਼ਭਸ੍ਮੋਦਕਪੇਸਿਤਾਭਿਰ੍ਦਿਹ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਗੁਞ੍ਜਾਭਿਰਸ਼ੀਤਲਾਭਿਃ |
ਦਸ਼ਾਰ੍ਧਸਙ੍ਖ੍ਯੈਰ੍ਲਵਣੈਸ਼੍ਚ ਯੁਕ੍ਤਂ ਤੈਲਂ ਪਿਬੇਨ੍ਮਾਗਧਿਕਾਦਿਸਿਦ੍ਧਮ੍ ||੪੯||
ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨਂ ਮੂਰ੍ਧਵਿਰੇਚਨਂ ਚ ਧੂਮਸ਼੍ਚ ਵੈਰੇਚਨਿਕੋ ਹਿਤਸ੍ਤੁ |
ਪਾਕਕ੍ਰਮੋ ਵਾਪਿ ਸਦਾ ਵਿਧੇਯੋ ਵੈਦ੍ਯੇਨ ਪਾਕਙ੍ਗਤਯੋਃ ਕਥਞ੍ਚਿਤ੍ ||੫੦||
View original
स्वेदोपनाहैः कफसम्भवं तु संस्वेद्य विस्रावणमेव कुर्यात् |
ततोऽजगन्धातिविषाविशल्याविषाणिकाकुष्ठशुकाह्वयाभिः ||४८||
पलाशभस्मोदकपेषिताभिर्दिह्यात् सुगुञ्जाभिरशीतलाभिः |
दशार्धसङ्ख्यैर्लवणैश्च युक्तं तैलं पिबेन्मागधिकादिसिद्धम् ||४९||
प्रच्छर्दनं मूर्धविरेचनं च धूमश्च वैरेचनिको हितस्तु |
पाकक्रमो वाऽपि सदा विधेयो वैद्येन पाकङ्गतयोः कथञ्चित् ||५०||
ਪਿਤ੍ਤਗਲਗਣ੍ਡਾਭਾਵਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਕਫਜਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਵੇਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵੇਦੋਤ੍ਰ ਰੂਕ੍ਸਃ, ਉਪਨਾਹਸ਼੍ਚ ਸਕ੍ਸਾਰਮੂਤ੍ਰਃ| ਅਜਗਨ੍ਧਾ ਬੋਵਯਿਕਾ, ਵਿਸ਼ਲ੍ਯਾ ਅਗ੍ਨਿਸ਼ਿਖਵਕ੍ਸਃ , ਵਿਸਾਣਿਕਾ ਆਵਰ੍ਤਨਿਕਾ, ਸ਼ੁਕਾਹ੍ਵਯਃ ਚਰ੍ਮਕਾਰਵਟਃ| ਦਸ਼ੇਤ੍ਯਾਦਿ ਦਸ਼ਾਰ੍ਧਸਙ੍ਖ੍ਯੈਰ੍ਲਵਣੈਰਿਤਿ ਪਞ੍ਚਲਵਣੈਃ| ਮਾਗਧਿਕਾਦਿਸਿਦ੍ਧਂ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਕ੍ਵਾਥਕਲ੍ਕਾਭ੍ਯਾਂ ਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਪਾਕਙ੍ਗਤਯੋਃ ਪਾਕਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਯੋਰ੍ਵਾਤਕਫਜਯੋਃ||੪੮-੫੦||
Adhikarana 21 (51) · Śloka 51
ਕਟੁਤ੍ਰਿਕਕ੍ਸੌਦ੍ਰਯੁਤਾਃ ਸਮੂਤ੍ਰਾ ਭਕ੍ਸ੍ਯਾ ਯਵਾਨ੍ਨਾਨਿ ਰਸਾਸ਼੍ਚ ਮੌਦ੍ਗਾਃ |
ਸਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਾਃ ਸਪਟੋਲਨਿਮ੍ਬਾ ਹਿਤਾਯ ਦੇਯਾ ਗਲਗਣ੍ਡਰੋਗੇ ||੫੧||
View original
कटुत्रिकक्षौद्रयुताः समूत्रा भक्ष्या यवान्नानि रसाश्च मौद्गाः |
सशृङ्गवेराः सपटोलनिम्बा हिताय देया गलगण्डरोगे ||५१||
ਸਰ੍ਵਗਲਗਣ੍ਡਵਿਸਯੇ ਯੋਗਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਕਟੁਤ੍ਰਿਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਕ੍ਸ੍ਯਾ ਧਾਨੋਲ੍ਲੁਮ੍ਬਾਦਯਃ| ਯਵਾਨ੍ਨਾਨਿ ਗਞ੍ਜਨਾਦੀਨਿ| ਸਮੂਤ੍ਰਾ ਇਤਿ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ਼ੁਸ੍ਕਾਣਾਂ ਭਕ੍ਸ੍ਯਯਵਾਣਾਮਿਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਕਟੁਤ੍ਰਿਕਮਧੁਭ੍ਯਾਂ ਯੋਜਨਾ| ਰਸਾਸ਼੍ਚ ਮੌਦ੍ਗਾ ਮੁਦ੍ਗਯੂਸਾਃ| ਸਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਾਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਰਕਾ ਦੇਯਾਃ||੫੧||
Adhikarana 22 (52-55) · Śloka 55
ਮੇਦਃਸਮੁਤ੍ਥੇ ਤੁ ਯਥੋਪਦਿਸ੍ਟਾਂ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍ ਸਿਰਾਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਨੋਰ੍ਨਰਸ੍ਯ |
ਸ਼੍ਯਾਮਾਸੁਧਾਲੋਹਪੁਰੀਸਦਨ੍ਤੀਰਸਾਞ੍ਜਨੈਸ਼੍ਚਾਪਿ ਹਿਤਃ ਪ੍ਰਦੇਹਃ ||੫੨||
ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਵਾਲੋਡ੍ਯ ਹਿਤਾਯ ਸਾਰਂ ਪ੍ਰਾਤਃ ਪਿਬੇਤ੍ ਸਾਲਮਹੀਰੁਹਾਣਾਮ੍ |
ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਵਾਪਾਟ੍ਯ ਵਿਦਾਰ੍ਯ ਚੈਨਂ ਮੇਦਃ ਸਮੁਦ੍ਧਤ੍ਯ ਹਿਤਾਯ ਸੀਵ੍ਯੇਤ੍ ||੫੩||
ਮਜ੍ਜਾਜ੍ਯਮੇਦੋਮਧੁਭਿਰ੍ਦਹੇਦ੍ਵਾ ਦਗ੍ਧੇ ਚ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਧੁ ਚਾਵਚਾਰ੍ਯਮ੍ |
ਕਾਸੀਸਤੁਤ੍ਥੇ ਚ ਤਤੋਤ੍ਰ ਦੇਯੇ ਚੂਰ੍ਣੀਕਤੇ ਰੋਚਨਯਾ ਸਮੇਤੇ ||੫੪||
ਤੈਲੇਨ ਚਾਭ੍ਯਜ੍ਯ ਹਿਤਾਯ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਾਰੋਦ੍ਭਵਂ ਗੋਮਯਜਂ ਚ ਭਸ੍ਮ |
ਹਿਤਸ਼੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਕਸਾਯੋ ਗਾਢਸ਼੍ਚ ਬਨ੍ਧੋ ਯਵਭੋਜਨਂ ਚ ||੫੫||
View original
मेदःसमुत्थे तु यथोपदिष्टां विध्येत् सिरां स्निग्धतनोर्नरस्य |
श्यामासुधालोहपुरीषदन्तीरसाञ्जनैश्चापि हितः प्रदेहः ||५२||
मूत्रेण वाऽऽलोड्य हिताय सारं प्रातः पिबेत् सालमहीरुहाणाम् |
शस्त्रेण वाऽऽपाट्य विदार्य चैनं मेदः समुद्धृत्य हिताय सीव्येत् ||५३||
मज्जाज्यमेदोमधुभिर्दहेद्वा दग्धे च सर्पिर्मधु चावचार्यम् |
कासीसतुत्थे च ततोऽत्र देये चूर्णीकृते रोचनया समेते ||५४||
तैलेन चाभ्यज्य हिताय दद्यात् सारोद्भवं गोमयजं च भस्म |
हितश्च नित्यं त्रिफलाकषायो गाढश्च बन्धो यवभोजनं च ||५५||
ਮੇਦਃਸਮੁਤ੍ਥ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥੋਪਦਿਸ੍ਟਾਮਿਤਿ ਊਰੁਸਨ੍ਧਿਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਮ੍| ਸ਼੍ਯਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਤ੍ਰਿਵਤ੍, ਸੁਧਾ ਸੇਹੁਣ੍ਡਃ, ਲੋਹਪੁਰੀਸਂ ਲੋਹਮਲਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਲੋਹਮਗਰੁਂ ਵਦਨ੍ਤਿ, ਤਥਾ ਪੁਰੀਸਂ ਕਪੋਤਪਾਰਾਵਤਵਿਟ੍| ਮੂਤ੍ਰੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਲਸਾਰਾਦਿਤਰੂਣਾਂ ਸਾਰਕਲ੍ਕਂ ਕਰ੍ਸਮਾਤ੍ਰਂ ਗੋਮੂਤ੍ਰੇਣ ਪਿਬੇਤ੍| ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤੁ ਸਾਰੋਦ੍ਭਵਂ ਭਸ੍ਮ ਮੂਤ੍ਰੇਣਾਲੋਡ੍ਯ ਪਿਬੇਦਿਤਿ ਵਦਤਿ| ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਾਹੇ ਚ ਮਧੁਘਤਾਵਚਾਰਣਂ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਕਰ੍ਮ| ਕਾਸੀਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਂ ਕਾਸੀਸਤੁਤ੍ਥਗੋਰੋਚਨਾਚੂਰ੍ਣਾਵਚਾਰਣਂ ਵ੍ਰਣੇ| ਸਾਰੋਦ੍ਭਵਂ ਸਾਲਸਾਰਾਦਿਸਾਰੋਦ੍ਭਵਮ੍| ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨੇ ਤ੍ਰਿਫਲਾਕਸਾਯਸ਼੍ਚ||੫੨-੫੫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 18
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਪਚ੍ਯਰ੍ਬੁਦਗਲਗਣ੍ਡਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮਾਸ੍ਟਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੧੮||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने ग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलगण्डचिकित्सितं नामाष्टादशोऽध्यायः ||१८||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਟੀਕਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇਸ੍ਟਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ|