Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
അഥാതോ ഗ്രന്ഥ്യപച്യര്ബുദഗലഗണ്ഡചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
ഗ്രന്ഥിഷ്വഥാമേഷു ഭിഷഗ്വിദധ്യാച്ഛോഫക്രിയാം വിസ്തരശോ വിധിജ്ഞഃ |
രക്ഷേദ്ബലം ചാപി നരസ്യ നിത്യം തദ്രക്ഷിതം വ്യാധിബലം നിഹന്തി ||൩||
View original
अथातो ग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलगण्डचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
ग्रन्थिष्वथामेषु भिषग्विदध्याच्छोफक्रियां विस्तरशो विधिज्ञः |
रक्षेद्बलं चापि नरस्य नित्यं तद्रक्षितं व्याधिबलं निहन्ति ||३||
ഗ്രന്ഥിഷ്വിത്യാദി| ശോഫക്രിയാമപതര്പണാദികാം വിരേചനാന്താമ്| വിസ്തരശോ ഭൂയിഷ്ഠമ്||൧-൩||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
തൈലം പിബേത് സര്പിരഥോ ദ്വയം വാ ദത്ത്വാ വസാം വാ ത്രിവൃതം വിദധ്യാത് |
അപേഹിവാതാദശമൂലസിദ്ധം വൈദ്യശ്ചതുഃസ്നേഹമഥോ ദ്വയം വാ ||൪||
View original
तैलं पिबेत् सर्पिरथो द्वयं वा दत्त्वा वसां वा त्रिवृतं विदध्यात् |
अपेहिवातादशमूलसिद्धं वैद्यश्चतुःस्नेहमथो द्वयं वा ||४||
ഇദാനീമാമേ ഗ്രന്ഥൌ വിസ്രാവണശോധനയോഃ സ്നേഹനാങ്ഗസ്നേഹം നിര്ദിശന്നാഹ- തൈലമിത്യാദി| തൈലം പിബേത്, സര്പിര്വാ പിബേത്, അഥവാ ദ്വയം തൈലസര്പിഷീ പിബേത്| വസാതൈലസര്പിഷാ ച സാധ്യത്വാത് ത്രിവൃതം വിദധ്യാത്; ത്രിഭിസ്തൈലസര്പിര്വസാഭിര്വൃതോ വ്യാപ്തഃ സ്നേഹസംയോഗസ്ത്രിവൃതസഞ്ജ്ഞഃ സ്യാത്, തം വിദധ്യാത് കുര്യാത്; ‘വൈദ്യോ ഗ്രന്ഥിരോഗിണഃ പാനായ’ ഇതി ശേഷഃ; അഥവാ ചതുഃസ്നേഹം ഘൃതതൈലവസാമജ്ജാസംയോഗജം; ദ്വയം വാ പിബേത്, ദ്വയമിതി തൈലസര്പിഷീ, തൈലവസേ, തൈലമജ്ജാനൌ, ഘൃതവസേ, ഘൃതമജ്ജാനൌ, വസാമജ്ജാനൌ ചേതി ഏവമ്പ്രകാരം ദ്വയം, ചതുഃസ്നേഹം വാ ഏകീഭൂതം പിബേത്| കിമ്ഭൂതം പിബേത്? അപേഹിവാതാദശമൂലസിദ്ധമിതി അപേഹിവാതാ പ്രസാരിണീ| തത്രാദ്യം തൈലം സര്പിര്ദ്വയം വാ യത് പ്രോക്തം തദസംസ്കൃതമേവ, ഉത്തരാര്ധോക്തം ച ചതുഃസ്നേഹം ദ്വയം വാ പ്രസാരിണീദശമൂലകല്കക്വാഥസംസ്കൃതമ്, അന്യഥാ വാശബ്ദേന പുനരുക്തിദോഷഃ സ്യാത്| യദ്യപി പൃഥങ്നിര്ദിഷ്ടരസവീര്യവിപാകപ്രഭാവാണാം തൈലസര്പിര്വസാമജ്ജാനാം സംസ്കൃതാനാം ഗ്രന്ഥിരോഗിണഃ സാമാന്യേനാത്ര പ്രയോഗോऽഭിഹിതഃ, തഥാऽപി വാതപിത്തശ്ലേഷ്മസംസൃഷ്ടസന്നിപാതാരബ്ധഗ്രന്ഥിഷു ഹേതുപ്രകൃതിദേശകാലസാത്മ്യാനുബന്ധാനവേക്ഷ്യ യഥാവച്ച പാനാര്ഥമുപയോജ്യാ ഇതി ജ്ഞേയമ്| ഗയീ തു ‘അപേഹിവാതാ- ’ ത്യത്ര ‘ആമേ വിദധ്യാദ്ദശമൂലസിദ്ധം’ ഇതി പഠതി വ്യാഖ്യാനയതി ച- തൈലം പിബേദിത്യാദി; തത്ര ഗ്രന്ഥൌ വാതഭവേ ആമേ തൈലം വാതഹരക്വാഥകല്കസിദ്ധം, പിത്തഭവേ ഘൃതം പിത്തഹരക്വാഥകല്കസിദ്ധം, തൈലമേവ കഫഹരക്വാഥസിദ്ധം കഫജേ, സംസര്ഗസന്നിപാതേ ച ദ്വിത്രിചതുഃസ്നേഹാദിസിദ്ധം വികല്പ്യം; തദേവ വാതഹരം നിര്ദിശന്നാഹ- ആമേ വിദധ്യാദ്ദശമൂലസിദ്ധമിത്യാദി||൪||
Adhikarana 3 (5-7) · Śloka 8
ഹിംസ്രാऽഥ രോഹിണ്യമൃതാऽഥ ഭാര്ഗീ ശ്യോനാകബില്വാഗുരുകൃഷ്ണഗന്ധാഃ |
ഗോജീ ച പിഷ്ടാ സഹ താലപത്ര്യാ ഗ്രന്ഥൌ വിധേയോऽനിലജേ പ്രലേപഃ ||൫||
സ്വേദോപനാഹാന് വിവിധാംശ്ച കുര്യാത്തഥാ പ്രസിദ്ധാനപരാംശ്ച ലേപാന് |
വിദാര്യ വാ പക്വമപോഹ്യ പൂയം പ്രക്ഷാല്യ ബില്വാര്കനരേന്ദ്രതോയൈഃ ||൬||
തിലൈഃ സപഞ്ചാങ്ഗുലപത്രമിശ്രൈഃ സംശോധയേത് സൈന്ധവസമ്പ്രയുക്തൈഃ |
ശുദ്ധം വ്രണം വാऽപ്യുപരോപയേത്തു തൈലേന രാസ്നാസരലാന്വിതേന ||൭||
വിഡങ്ഗയഷ്ടീമധുകാമൃതാഭിഃ സിദ്ധേന വാ ക്ഷീരസമന്വിതേന |൮|
View original
हिंस्राऽथ रोहिण्यमृताऽथ भार्गी श्योनाकबिल्वागुरुकृष्णगन्धाः |
गोजी च पिष्टा सह तालपत्र्या ग्रन्थौ विधेयोऽनिलजे प्रलेपः ||५||
स्वेदोपनाहान् विविधांश्च कुर्यात्तथा प्रसिद्धानपरांश्च लेपान् |
विदार्य वा पक्वमपोह्य पूयं प्रक्षाल्य बिल्वार्कनरेन्द्रतोयैः ||६||
तिलैः सपञ्चाङ्गुलपत्रमिश्रैः संशोधयेत् सैन्धवसम्प्रयुक्तैः |
शुद्धं व्रणं वाऽप्युपरोपयेत्तु तैलेन रास्नासरलान्वितेन ||७||
विडङ्गयष्टीमधुकामृताभिः सिद्धेन वा क्षीरसमन्वितेन |८|
ഇദാനീം വാതാദിജനിതഗ്രന്ഥിവിശേഷേണ പ്രലേപാദീനാഹ- ഹിംസ്രേത്യാദി| രോഹിണീ കടുകാ| അമൃതാ ഗുഡൂചീ| കൃഷ്ണഗന്ധാ ശോഭാഞ്ജനകഃ, ശമീത്യപരേ| ഗോജീ ഗോജിഹ്വികാ, ശാഖോടക ഇത്യന്യേ| താലപത്രീ മുസലീ| സ്വേദേത്യാദി| പ്രസിദ്ധാ ലേപാ മിശ്രകോക്താ മാതുലുങ്ഗ്യാദയഃ| വിദാര്യേത്യാദി| നരേന്ദ്രഃ കിരമാലകഃ| തോയശബ്ദോऽത്ര ക്വാഥേ വര്തതേ| പഞ്ചാങ്ഗുല ഏരണ്ഡഃ| അന്യേ ‘ബില്വാര്കഗണാദിതോയൈഃ’ ഇതി പഠന്തി; തത്ര ബില്വാദിഗണഃ, അര്കാദിഗണശ്ച, തയോഃ ക്വാഥൈരിത്യര്ഥഃ| ശുദ്ധമിത്യാദി| സരലാ ത്രിവൃത്, കേചിത് സരലം ശാലതരുമാഹുഃ, തയോശ്ചൂര്ണാന്വിതേന തൈലേന രോപയേത്, തഥാ ചതുര്ഗുണഗോക്ഷീരസമന്വിതേന തൈലേന വിഡങ്ഗാദിഭിഃ കല്കീകൃതൈഃ സിദ്ധേന വാ രോപയേത്||൫-൭||-
Adhikarana 4 (8-11) · Śloka 11
ജലൌകസഃ പിത്തകൃതേ ഹിതാസ്തു ക്ഷീരോദകാഭ്യാം പരിഷേചനം ച ||൮||
കാകോലിവര്ഗസ്യ ച ശീതലാനി പിബേത് കഷായാണി സശര്കരാണി |
ദ്രാക്ഷാരസേനേക്ഷുരസേന വാऽപി ചൂര്ണം പിബേച്ചാപി ഹരീതകീനാമ് ||൯||
മധൂകജമ്ബ്വര്ജുനവേതസാനാം ത്വഗ്ഭിഃ പ്രദേഹാനവചാരയേത |
സശര്കരൈര്വാ തൃണശൂന്യകന്ദൈര്ദിഹ്യാദഭീക്ഷ്ണം മുചുലുന്ദജൈര്വാ ||൧൦||
വിദാര്യ വാ പക്വമപോഹ്യ പൂയം ധാവേത് കഷായേണ വനസ്പതീനാമ് |
തിലൈഃ സയഷ്ടീമധുകൈര്വിശോധ്യ സര്പിഃ പ്രയോജ്യം മധുരൈര്വിപക്വമ് ||൧൧||
View original
जलौकसः पित्तकृते हितास्तु क्षीरोदकाभ्यां परिषेचनं च ||८||
काकोलिवर्गस्य च शीतलानि पिबेत् कषायाणि सशर्कराणि |
द्राक्षारसेनेक्षुरसेन वाऽपि चूर्णं पिबेच्चापि हरीतकीनाम् ||९||
मधूकजम्ब्वर्जुनवेतसानां त्वग्भिः प्रदेहानवचारयेत |
सशर्करैर्वा तृणशून्यकन्दैर्दिह्यादभीक्ष्णं मुचुलुन्दजैर्वा ||१०||
विदार्य वा पक्वमपोह्य पूयं धावेत् कषायेण वनस्पतीनाम् |
तिलैः सयष्टीमधुकैर्विशोध्य सर्पिः प्रयोज्यं मधुरैर्विपक्वम् ||११||
ജലൌകസ ഇത്യാദി| തൃണശൂന്യകന്ദൈഃ കേതകീമൂലൈഃ| ദിഹ്യാത് ലിമ്പേത്| അഭീക്ഷ്ണം സതതമ്| മുചുലുന്ദഃ കണ്ടകീമദനഃ, അന്യേ മുചുകുന്ദമാഹുഃ| വിദാര്യേത്യാദി| വനസ്പതീനാം വടപ്ലക്ഷപിപ്പലോദുമ്ബരാണാമ്| തിലൈരിത്യാദി| മധുരൈഃ കാകോല്യാദിഭിര്ദ്രവ്യൈഃ||൮-൧൧||
Adhikarana 5 (12-13) · Śloka 13
ഹൃതേഷു ദോഷേഷു യഥാനുപൂര്വ്യാ ഗ്രന്ഥൌ ഭിഷക് ശ്ലേഷ്മസമുത്ഥിതേ തു |
സ്വിന്നസ്യ വിമ്ലാപനമേവ കുര്യാദങ്ഗുഷ്ഠലോഹോപലവേണുദണ്ഡൈഃ ||൧൨||
വികങ്കതാരഗ്വധകാകണന്തീകാകാദനീതാപസവൃക്ഷമൂലൈഃ |
ആലേപയേത് പിണ്ഡഫലാര്കഭാര്ഗീകരഞ്ജകാലാമദനൈശ്ച വിദ്വാന് ||൧൩||
View original
हृतेषु दोषेषु यथानुपूर्व्या ग्रन्थौ भिषक् श्लेष्मसमुत्थिते तु |
स्विन्नस्य विम्लापनमेव कुर्यादङ्गुष्ठलोहोपलवेणुदण्डैः ||१२||
विकङ्कतारग्वधकाकणन्तीकाकादनीतापसवृक्षमूलैः |
आलेपयेत् पिण्डफलार्कभार्गीकरञ्जकालामदनैश्च विद्वान् ||१३||
ഹൃതേഷ്വിത്യാദി| യഥാനുപൂര്വ്യാ സ്നേഹസ്വേദാദിക്രമേണ| വമനവിരേചനാസ്ഥാപനശിരോവിരേചനശോണിതസ്രാവണൈര്ദോഷേഷു കഫപിത്തവാതേഷു ഹൃതേഷു തഥാ ശോണിതേ ച ഹൃതേ സ്വിന്നസ്യ വിമ്ലാപനം കാര്യമിത്യാഹ- അങ്ഗുഷ്ഠലോഹോപലവേണുദണ്ഡൈഃ; വിമ്ലാപനമങ്ഗുഷ്ഠാദിഭിര്മര്ദനേന ശ്വയഥുവിമ്ലാപനം കുര്യാത്| വികങ്കതേത്യാദി| വികങ്കതവൃക്ഷഃ കടായികാ| ആരഗ്വധഃ കിരമാലകഃ| കാകണന്തീ ഗുഞ്ജാ| കാകാദനീ വായസതിന്ദുകാ, അഹിംസ്രേത്യന്യേ| താപസവൃക്ഷ ഇങ്ഗുദഃ| പിണ്ഡഫലാ തിക്താലാബുഃ| കാലാ കടുഹിംസ്രാ||൧൨-൧൩||
Adhikarana 6 (14) · Śloka 14
അമര്മജാതം ശമമപ്രയാന്തമപക്വമേവാപഹരേദ്വിദാര്യ |
ദഹേത് സ്ഥിതേ ചാസൃജി സിദ്ധകര്മാ സദ്യഃക്ഷതോക്തം ച വിധിം വിദധ്യാത് ||൧൪||
View original
अमर्मजातं शममप्रयान्तमपक्वमेवापहरेद्विदार्य |
दहेत् स्थिते चासृजि सिद्धकर्मा सद्यःक्षतोक्तं च विधिं विदध्यात् ||१४||
അമര്മേത്യാദി| ശ്ലേഷ്മസമുത്ഥമേവ ഗ്രന്ഥിമര്മണ്യുത്പന്നം ശമമപ്രയാന്തം പൂര്വോക്തക്രമൈഃ ശാന്തിമഗച്ഛന്തമപക്വമേവ വിദാര്യ അപഹരേത്| സദ്യഃക്ഷതോക്തവിധിര്മധുഘൃതാദിപ്രയോഗഃ| കേചിത് ‘അമര്മജം ചൈവമപച്യമാനം’ ഇതി പഠന്തി||൧൪||
Adhikarana 7 (15-16) · Śloka 16
യാ മാംസകന്ദ്യഃ കഠിനാ ബൃഹത്യസ്താസ്വേഷ യോജ്യശ്ച വിധിര്വിധിജ്ഞൈഃ |
ശസ്ത്രേണ വാऽऽപാട്യ സുപക്വമാശു പ്രക്ഷാലയേത് പഥ്യതമൈഃ കഷായൈഃ ||൧൫||
സംശോധനൈസ്തം ച വിശോധയേത്തു ക്ഷാരോത്തരൈഃ ക്ഷൌദ്രഗുഡപ്രഗാഢൈഃ |
ശുദ്ധേ ച തൈലം ത്വവചാരണീയം വിഡങ്ഗപാഠാരജനീവിപക്വമ് ||൧൬||
View original
या मांसकन्द्यः कठिना बृहत्यस्तास्वेष योज्यश्च विधिर्विधिज्ञैः |
शस्त्रेण वाऽऽपाट्य सुपक्वमाशु प्रक्षालयेत् पथ्यतमैः कषायैः ||१५||
संशोधनैस्तं च विशोधयेत्तु क्षारोत्तरैः क्षौद्रगुडप्रगाढैः |
शुद्धे च तैलं त्ववचारणीयं विडङ्गपाठारजनीविपक्वम् ||१६||
യാ ഇത്യാദി| യാശ്ച മഹത്യോ മാംസകന്ദ്യോ മാംസപ്രരോഹാഃ, താസ്വിയമേവ ക്രിയാ| ശസ്ത്രേണേത്യാദി ശസ്ത്രേണ പാടനം അമര്മജേ, മര്മജേ തു ഭേഷജൈഃ| പഥ്യതമൈരിതി കഫോത്ഥവ്രണഹരൈഃ| സംശോധനൈരിത്യാദി| ക്ഷാരോത്തരൈര്യവക്ഷാരപ്രധാനൈഃ| ‘ക്ഷൌദ്രഘൃതപ്രഗാഢൈഃ’ ഇതി പാഠാന്തരമ്||൧൫-൧൬||
Adhikarana 8 (17-19) · Śloka 20
മേദഃസമുത്ഥേ തിലകല്കദിഗ്ധം ദത്ത്വോപരിഷ്ടാദ്ദ്വിഗുണം പടാന്തമ് |
ഹുതാശതപ്തേന മുഹുഃ പ്രമൃജ്യാല്ലോഹേന ധീമാനദഹന് ഹിതായ ||൧൭||
പ്രലിപ്യ ദാര്വീമഥ ലാക്ഷയാ വാ പ്രതപ്തയാ സ്വേദനമസ്യ കാര്യമ് |
നിപാത്യ വാ ശസ്ത്രമപോഹ്യ മേദോ ദഹേത് സുപക്വം ത്വഥവാ വിദാര്യ ||൧൮||
പ്രക്ഷാല്യ മൂത്രേണ തിലൈഃ സുപിഷ്ടൈഃ സുവര്ചികാദ്യൈര്ഹരിതാലമിശ്രൈഃ |
സസൈന്ധവൈഃ ക്ഷൌദ്രഘൃതപ്രഗാഢൈഃ ക്ഷാരോത്തരൈരേനമഭിപ്രശോധ്യ ||൧൯||
തൈലം വിദദ്യാദ്ദ്വികരഞ്ജഗുഞ്ജാവംശാവലേഖേങ്ഗുദമൂത്രസിദ്ധമ് |൨൦|
View original
मेदःसमुत्थे तिलकल्कदिग्धं दत्त्वोपरिष्टाद्द्विगुणं पटान्तम् |
हुताशतप्तेन मुहुः प्रमृज्याल्लोहेन धीमानदहन् हिताय ||१७||
प्रलिप्य दार्वीमथ लाक्षया वा प्रतप्तया स्वेदनमस्य कार्यम् |
निपात्य वा शस्त्रमपोह्य मेदो दहेत् सुपक्वं त्वथवा विदार्य ||१८||
प्रक्षाल्य मूत्रेण तिलैः सुपिष्टैः सुवर्चिकाद्यैर्हरितालमिश्रैः |
ससैन्धवैः क्षौद्रघृतप्रगाढैः क्षारोत्तरैरेनमभिप्रशोध्य ||१९||
तैलं विदद्याद्द्विकरञ्जगुञ्जावंशावलेखेङ्गुदमूत्रसिद्धम् |२०|
അതോ മേദോഗ്രന്ഥിചികിത്സിതമാഹ- മേദ ഇത്യാദി| ദാര്വീ ദാരുഹസ്തകഃ| അപക്വമേദോജേ ശസ്ത്രം നിപാത്യ മേദോऽപകൃഷ്യ ദഹേത്, പക്വം വാ മേദോഗ്രന്ഥിം വിദാര്യ ഗവാദിമൂത്രൈഃ പ്രക്ഷാല്യ തിലൈഃ സുവര്ചികായവക്ഷാരസൈന്ധവഹരിതാലക്ഷൌദ്രഘൃതപ്രധാനൈരഭിപ്രശോധ്യ വക്ഷ്യമാണതൈലാവചാരണമ്| തൈലമിത്യാദി ദ്വികരഞ്ജാദികല്കസിദ്ധേന ചതുര്ഗുണഗോമൂത്രദ്രവേണ തൈലേന രോപയേത്| വംശാവലേഖോ വംശത്വക്||൧൭-൧൯||-
Adhikarana 9 (20-23) · Śloka 23
ജീമൂതകൈഃ കോശവതീഫലൈശ്ച ദന്തീദ്രവന്തീത്രിവൃതാസു ചൈവ ||൨൦||
സര്പിഃ കൃതം ഹന്ത്യപചീം പ്രവൃദ്ധാം ദ്വിധാ പ്രവൃത്തം തദുദാരവീര്യമ് |
നിര്ഗുണ്ഡിജാതീബരിഹിഷ്ഠയുക്തം ജീമൂതകം മാക്ഷികസൈന്ധവാഢ്യമ് ||൨൧||
അഭിപ്രതപ്തം വമനം പ്രഗാഢം ദുഷ്ടാപചീഷൂത്തമമാദിശന്തി |
കൈഡര്യബിമ്ബീകരവീരസിദ്ധം തൈലം ഹിതം മൂര്ധവിരേചനം ച ||൨൨||
ശാഖോടകസ്യ സ്വരസേന സിദ്ധം തൈലം ഹിതം നസ്യവിരേചനേഷു |
മധൂകസാരശ്ച ഹിതോऽവപീഡേ ഫലാനി ശിഗ്രോഃ ഖരമഞ്ജരേര്വാ ||൨൩||
View original
जीमूतकैः कोशवतीफलैश्च दन्तीद्रवन्तीत्रिवृतासु चैव ||२०||
सर्पिः कृतं हन्त्यपचीं प्रवृद्धां द्विधा प्रवृत्तं तदुदारवीर्यम् |
निर्गुण्डिजातीबरिहिष्ठयुक्तं जीमूतकं माक्षिकसैन्धवाढ्यम् ||२१||
अभिप्रतप्तं वमनं प्रगाढं दुष्टापचीषूत्तममादिशन्ति |
कैडर्यबिम्बीकरवीरसिद्धं तैलं हितं मूर्धविरेचनं च ||२२||
शाखोटकस्य स्वरसेन सिद्धं तैलं हितं नस्यविरेचनेषु |
मधूकसारश्च हितोऽवपीडे फलानि शिग्रोः खरमञ्जरेर्वा ||२३||
ഇദാനീമപചീചികിത്സാമാഹ- ജീമൂതകൈരിത്യാദി| ജീമൂതകോ ദേവദാലീ| കോശവതീ കടുകോശാതകീ| ദ്വിധാപ്രവൃത്തമ് ഉഭയതോഭാഗദോഷഹരമ്| ഉദാരവീര്യമ് ഉത്കടവീര്യമ്| ജീമൂതകകോശവത്യോഃ ഫലകല്കം ദന്ത്യാദീനാം തിസൃൗണാം മൂലസ്യ ച സ്നേഹചതുര്ഥാംശേന കൃത്വാ, ജലം ചതുര്ഗുണം ദത്ത്വാ, വിപചേത്; കല്കക്വാഥാഭ്യാമിത്യപരേ| നിര്ഗുണ്ഡീത്യാദി| ബരിഹിഷ്ഠം വാലകമ്| ജീമൂതകോ ദേവദാലീ| നിര്ഗുണ്ഡീജാതീബരിഹിഷ്ഠാനാമഞ്ജലിം സലിലാഢകേന നിഃക്വാഥ്യ പാദശേഷം വിധായ തതഃ പുരുഷാപേക്ഷയാ ജലമുഷ്ണമാദായ, തച്ച ജീമൂതകഫലകല്പേന പ്രത്യേകം മാക്ഷികസൈന്ധവാഢ്യം കൃത്വാ, യുക്തം വമനവിധിനാ, ദുഷ്ടാസ്വപചീഷൂത്തമമാദിശന്തി വമനദ്രവ്യമുത്തമമാദിശന്തി| കൈഡര്യേത്യാദി കൈഡര്യഃ പര്വതനിമ്ബഃ| കൈഡര്യാദികല്കചതുര്ഥാംശം ജലചതുര്ഗുണം തൈലം സാധ്യമ്| അന്യേ തു കൈഡര്യേത്യത്ര നിര്ഗുണ്ഡീതി പഠന്തി| നിര്ഗുണ്ഡീസ്വരസേ ചതുര്ഗുണേ ബിമ്ബീകരവീരകല്കം തൈലം സാധ്യമ്| ശാഖോടകസ്യേത്യാദി| ശാഖോടകവല്കലാനാം ചതുര്ഗുണേ സ്വരസേ തൈലം സിദ്ധം; നസ്യേ തു അകല്കമിത്യേകേ, തത്കല്കകഷായമേവേത്യന്യേ| മധൂകേത്യാദി| അവപീഡ്യ ദീയതേ ഇത്യവപീഡഃ, നസ്യഭേദ ഇത്യര്ഥഃ| ഖരമഞ്ജരിഃ അപാമാര്ഗഃ| മധൂകസാരശിഗ്രുഫലാപാമാര്ഗതണ്ഡുലാ ഉഷ്ണോദകേന പിഷ്ട്വാ അവപീഡോऽരൂക്ഷലക്ഷണ ഏവ||൨൦-൨൩||
Adhikarana 10 (24) · Śloka 24
ഗ്രന്ഥീനമര്മപ്രഭവാനപക്വാനുദ്ധൃത്യ ചാഗ്നിം വിദധീത പശ്ചാത് |
ക്ഷാരേണ വാऽപി പ്രതിസാരയേത്തു സംലിഖ്യ ശസ്ത്രേണ യഥോപദേശമ് ||൨൪||
View original
ग्रन्थीनमर्मप्रभवानपक्वानुद्धृत्य चाग्निं विदधीत पश्चात् |
क्षारेण वाऽपि प्रतिसारयेत्तु संलिख्य शस्त्रेण यथोपदेशम् ||२४||
ഗ്രന്ഥീനിത്യാദി| ഉദ്ധൃത്യ ച ശസ്ത്രേണ പരം യദാ ഔഷധേനാസാധ്യത്വമ്||൨൪||
Adhikarana 11 (25-26) · Śloka 26
പാര്ഷ്ണിം പ്രതി ദ്വേ ദശ ചാങ്ഗുലാനി മിത്വേന്ദ്രബസ്തിം പരിവര്ജ്യ ധീമാന് |
വിദാര്യ മത്സ്യാണ്ഡനിഭാനി വൈദ്യോ നിഷ്കൃഷ്യ ജാലാന്യനലം വിദധ്യാത് ||൨൫||
ആ ഗുല്ഫകര്ണാത് സുമിതസ്യ ജന്തോസ്തസ്യാഷ്ടഭാഗം ഖുഡകാദ്വിഭജ്യ |
ഘോണര്ജുവേധഃ സുരരാജബസ്തേര്ഹിത്വാऽക്ഷിമാത്രം ത്വപരേ വദന്തി ||൨൬||
View original
पार्ष्णिं प्रति द्वे दश चाङ्गुलानि मित्वेन्द्रबस्तिं परिवर्ज्य धीमान् |
विदार्य मत्स्याण्डनिभानि वैद्यो निष्कृष्य जालान्यनलं विदध्यात् ||२५||
आ गुल्फकर्णात् सुमितस्य जन्तोस्तस्याष्टभागं खुडकाद्विभज्य |
घोणर्जुवेधः सुरराजबस्तेर्हित्वाऽक्षिमात्रं त्वपरे वदन्ति ||२६||
സ്ഥാനകര്മാഭിധായ സ്ഥാനാന്തരകര്മാണി നിര്ദിശന്നാഹ- പാര്ഷ്ണിമിത്യാദി| പാര്ഷ്ണിഃ ഗുല്ഫസ്യ പശ്ചാദ്ഭാഗഃ| ദ്വാദശാങ്ഗുലാനി മിത്വോര്ധ്വമിന്ദ്രബസ്തിം പരിത്യജ്യ, ഛിത്ത്വാ, മേദോജാലാനി മത്സ്യാണ്ഡേന നിഭാനി ആകൃഷ്യ അഗ്നിമവചാരയേത്| ജങ്ഘാമധ്യേ ദ്വ്യങ്ഗുലമിന്ദ്രബസ്തിഃ, ജേജ്ജടാചാര്യസ്തു അര്ധാങ്ഗുലമാഹ| അന്യേ തു പാര്ഷ്ണിം പ്രതീത്യത്ര പ്രതിശബ്ദം വിപരീതാര്ഥകമാഹുഃ, തേന വിപരീതായാം പാര്ഷ്ണ്യാമിത്യര്ഥഃ; തേന ദക്ഷിണഭാഗഗതായാമപച്യാം വാമജങ്ഘായാം, വാമഭാഗഗതായാമപച്യാം ദക്ഷിണജങ്ഘായാമ്, അഭയതോഭാഗഗതായാമുഭയതഃ കര്മ കര്തവ്യമിതി ജ്ഞേയമ്| ‘ഭാഗേ ച പരിപ്രതീ’ ഇത്യുക്തത്വാദ്ഭാഗാര്ഥോऽപി പ്രതിശബ്ദോ വ്യാഖ്യാതവ്യഃ; തേന പാര്ഷ്ണിഭാഗേ ജങ്ഘായാഃ പാശ്ചാത്യഭാഗേ വ്യധഃ കാര്യഃ| ദ്വേ ദശ ചാങ്ഗുലാനീതി മിത്വേത്യത്ര പൃഥഗ്വിഭക്തിനിര്ദേശാത് പാര്ഷ്ണിതോ ദശാങ്ഗുലാനി വിഹായാങ്ഗുലദ്വയമാത്രോ വ്യധഃ കാര്യ ഇതി ജ്ഞേയമ്| ഇന്ദ്രബസ്തിം ത്രയോദശേऽങ്ഗുലേ സ്ഥിതമര്ധാങ്ഗുലപ്രമാണം പരിത്യജ്യ ഹിത്വാ, ധീമാന് ബുദ്ധിമാന് ഊഹാപോഹയോഗ്യോ ദൃഷ്ടകര്മേത്യര്ഥഃ, വൈദ്യഃ യഃ സമ്യഗായുര്വേദവിദ്യാം വേത്തി, ജാലാനി മേദോജാലാനി, അനലം വിദധ്യാത് അപുനര്ഭവായാഗ്നിതപ്തയാ ശലാകയാ ദഹേദിത്യര്ഥഃ; ഏവം ഹി മൂലോച്ഛേദാദപച്യുപശമ ഇതി വദന്തി| അമുമേവാര്ഥം കേചിദന്യേന പാഠേന പഠന്തി- ആ ഗുല്ഫേത്യാദി| ആ ഖുല(ഡ)കാത് ഗുല്ഫകര്ണാത് ഗുല്ഫൌ കര്ണാവിവ യസ്യ സ തഥാ; ഖുലകോ ജങ്ഘാപാദയോഃ സന്ധിഃ| സുരരാജബസ്തേരിന്ദ്രബസ്തേരഷ്ടഭാഗം ജങ്ഘായാശ്ചരണഹീനായാ വിംശത്യങ്ഗുലായാ അഷ്ടമോ ഭാഗഃ സാര്ധമങ്ഗുലദ്വയം ഹിത്വാ, യദ്യപി ദ്വ്യങ്ഗുല ഇന്ദ്രബസ്തിസ്തഥാऽപി തദുപഘാതപരിഹാരാര്ഥം സാര്ധമേവാങ്ഗുലദ്വയം ജ്ഞേ(ഹേ)യമ്| അന്യേ തു അക്ഷിമാത്രമേവ ദ്വ്യങ്ഗുലം നേത്രപ്രമാണം ഹിത്വേതി വദന്തി| ഘോണര്ജുവേധ ഇതി ഗുല്ഫകര്ണസ്യ, ഖുലകസ്യ , ഘോണാ നാസാ ഇവ ഘോണാ, യഥോത്തരീയകണ്ഡരാ തസ്യാഃ ഋജുരവക്രോ വേധോ വ്യധഃ, ‘കുര്യാത്’ ഇത്യത്രാപി പാഠേ സ ഏവാര്ഥഃ| അപച്യാസ്തു ജങ്ഘാകണ്ഡരാഗതമേദോമൂലതായാം ഭോജവചനം- “വാതപിത്തകഫാ വൃദ്ധാ മേദശ്ചാപി സമാചിതമ്| ജങ്ഘയോഃ കണ്ഡരാം പ്രാപ്യ മത്സ്യാണ്ഡസദൃശാന് ബഹൂന്”- ഇത്യാദീതി ഗയീ; ജേജ്ജടസ്യാപ്യയമഭിപ്രായഃ| ഗൂഢപദഭങ്ഗടിപ്പനേऽന്യഥാ വ്യാഖ്യാതമ്- ആ ഗുല്ഫകര്ണാദിതി ഗുല്ഫകര്ണാവഭിവ്യാപ്യ, ആങത്രാഭിവിധൌ ന മര്യാദായാം, സുമിതസ്യ സുനിശ്ചിതം മിതസ്യ തസ്യ പ്രമാണസ്യ ഷട്സപ്തത്യങ്ഗുലമിതസ്യാഷ്ടമഭാഗഃ സാര്ധനവാങ്ഗുലമാത്രം, ഖുലകാത് പാര്ഷ്ണിഭാഗാദ് ദ്വ്യങ്ഗുലപ്രമാണാത് , വിഭജ്യ പൃഥക്കൃത്യ, ഘോണാ നാസാ തസ്യാ ഋജു യഥാ ഭവതി തഥാऽവക്രോ വേധഃ കര്തവ്യഃ| തച്ച വിധ വിധാനേ ഇതി ധാതോ രൂപമ്, തഥാऽപി വേധശബ്ദോऽത്ര വ്യധനേ വര്തതേ, ധാതൂനാമനേകാര്ഥത്വാത്| സ ച ഖുലകസ്യാങ്ഗുലത്രിതയമഷ്ടമഭാഗസ്യ ച സാര്ധനവാങ്ഗുലകമേവം സാര്ധദ്വാദശാങ്ഗുലപരിമാണേനേന്ദ്രബസ്തിര്മര്മാപി പരിഹൃതം ഭവത്യേവമുക്തമിന്ദ്രബസ്തിം ഹിത്വേതി| തഥാ ചോക്തം- “ത്രയോദശാങ്ഗുലേ പാര്ഷ്ണിം പ്രതി കാലാന്തരാസുഹൃത്| ഇന്ദ്രബസ്തിരസൃക്സ്രാവീ മാംസഗോऽര്ധാങ്ഗുലോ ഭവേത്”- ഇതി| അക്ഷിമാത്രമങ്ഗുലദ്വയപ്രമാണമപരേ ഭിഷജ ഇതി വദന്തി| ഏവം പ്രഥമശ്ലോകേനാധസ്താദ്ദ്വിതീയശ്ലോകേനേന്ദ്രബസ്തേരുപരിഷ്ടാജ്ജങ്ഘായാഃ പാശ്ചാത്യഭാഗഗതകണ്ഡരായാ ദ്വ്യങ്ഗുലമാത്രോ വ്യധഃ കാര്യ ഇതി സ്ഥിതമ്; ഏവമനുപശമേ വാമപാര്ശ്വജായാം ദക്ഷിണജങ്ഘാപൃഷ്ഠമധ്യാദിന്ദ്രബസ്തേരധസ്താദൂര്ധ്വം വാ ശസ്ത്രേണാക്ഷിമാത്രം വ്രണം കൃത്വാ, മത്സ്യാണ്ഡജാലനിഭം മേദോऽപനീയഗ്നിനാ ദഹേത്, അനേനേതരപാര്ശ്വജാ വ്യാഖ്യാതാ, ഏവമുഭയപാര്ശ്വജാതായാമുഭയത ഇതി| ഭോജാऽത്രാഹ- “വാതപിത്തകഫാ വൃദ്ധാ മേദശ്ചാപി സമാചിതമ്| ജങ്ഘയോഃ കണ്ഡരാം പ്രാപ്യ മത്സ്യാണ്ഡസദൃശാന് ബഹൂന്|| കുര്വന്തി ഗ്രന്ഥീന് യസ്തേഭ്യഃ പുനഃ പ്രകുപിതോऽനിലഃ| ദോഷസ്തൈരൂര്ധ്വഗോ വക്ഷഃകക്ഷാമന്യാഗലാശ്രിതഃ|| നാനാപ്രകാരാന് കുരുതേ ഗ്രന്ഥീന് സാ ത്വപചീ മതാ| വ്യാമിശ്രദോഷോത്പന്നാം തു കൃച്ഛ്രസാധ്യാം വിനിര്ദിശേത്|| താസാം വാതോത്തരാ കൃഷ്ണാ വാതികീവേദനായുതാ|| ക്ഷിപ്രപാകസമുത്ഥാനാ ദാഹയുക്താ ച പൈത്തികീ|| ഗൂഢാऽവിപാകാ കഠിനാ കഫാത് സ്നിഗ്ധാ രുജാകരീ|| മേദോധികാ ശ്ലൈഷ്മികീ ച വിശേഷാത് സാ സമാര്ദവാ|| താം തു മാലാകൃതിം മന്യാകണ്ഠഹൃദ്ധനുസന്ധിഷു|| ഗലമാലാം വിജാനീയാദപചീതുല്യലക്ഷണാമ്”- ഇതി| “തസ്മാജ്ജങ്ഘായാമേവ കര്മണാ മൂലോച്ഛേദഃ കാര്യഃ” ഇതി ഗൂഢപദഭങ്ഗാത്| വാഗ്ഭടേന ചോഭയത്രാപി വ്യധോ ദര്ശിതഃ| യഥാ- “ഇത്യശാന്തൌ ഗദസ്യാന്യപാര്ശ്വജങ്ഘാസമാശ്രിതമ്| ബസ്തേരൂര്ധ്വമധസ്താദ്വാ മേദോ ഹൃത്വാऽഗ്നിനാ ദഹേത്”- (വാ. ഉ. ൩൦) ഇതി||൨൫-൨൬||
Adhikarana 12 (27) · Śloka 27
മണിബന്ധോപരിഷ്ടാദ്വാ കുര്യാദ്രേഖാത്രയം ഭിഷക് |
അങ്ഗുല്യന്തരിതം സമ്യഗപചീനാം നിവൃത്തയേ ||൨൭||
View original
मणिबन्धोपरिष्टाद्वा कुर्याद्रेखात्रयं भिषक् |
अङ्गुल्यन्तरितं सम्यगपचीनां निवृत्तये ||२७||
ഹന്വസ്ഥിസന്ധിമന്യാഗലസ്ഥിതാപച്യാം ജങ്ഘാഗതം കര്മാഭിധായ കക്ഷാകൂര്പരസന്ധിഗതാസ്വപചീഷു ബാഹുഗതമേവ കര്മ വിനിര്ദിശന്നാഹ- മണിബന്ധേത്യാദി| അത്രാപി പൂര്വവത്, “ഏതേനേതരസക്ഥി ബാഹൂ ച വ്യാഖ്യാതൌ” (ശാ. ൮) ഇതി വചനാദിന്ദ്രബസ്തേരഷ്ടഭാഗമക്ഷിമാത്രം വാ വിഹായാഗ്രേ രേഖാത്രയം കുര്യാത്| തത്രാപി വിംശത്യങ്ഗുലജങ്ഘായാ ദ്വാദശാങ്ഗുലാനി കിഞ്ചിദധികോ ഭാഗേന, ഏവം ഷോഡശാങ്ഗുലകൂര്പരമണിബന്ധമധ്യേ കിഞ്ചിദധികാനി നവാങ്ഗുലാനി മിത്വാ രേഷാത്രയമങ്ഗുലാന്തരമിതി||൨൭||
Adhikarana 13 (28) · Śloka 29
ചൂര്ണസ്യ കാലേ പ്രചലാകകാകഗോധാഹികൂര്മപ്രഭവാം മസീം തു |
ദദ്യാച്ച തൈലേന സഹേങ്ഗുദീനാം യദ്വക്ഷ്യതേ ശ്ലീപദിനാം ച തൈലമ് ||൨൮||
വിരേചനം ധൂമമുപാദദീത ഭവേച്ച നിത്യം യവമുദ്ഗഭോജീ |൨൯|
View original
चूर्णस्य काले प्रचलाककाकगोधाहिकूर्मप्रभवां मसीं तु |
दद्याच्च तैलेन सहेङ्गुदीनां यद्वक्ष्यते श्लीपदिनां च तैलम् ||२८||
विरेचनं धूममुपाददीत भवेच्च नित्यं यवमुद्गभोजी |२९|
വമനവിരേചനശിരോവിരേചനൈസ്തഥാ സ്ഥാനാന്തരഗതശസ്ത്രക്ഷാരാനലൈരന്തര്ബഹിഃപ്രമാര്ജനാഭ്യാമന്തര്ബഹിഃശുദ്ധീര്നിര്ദിശ്യ സംശമനം നിര്ദിശന്നാഹ- ചൂര്ണസ്യേത്യാദി|- ചൂര്ണസ്യ കാലേ രോപണകാലേ, പ്രചലാകാദീനാം മസീര്ദദ്യാത് ക്ഷാരമിത്യര്ഥഃ| പ്രചലാകോ മയൂരഃ, കൃകലാസമന്യേ പ്രാഹുഃ| ഇങ്ഗുദീനാം തൈലേന ക്ഷാരമേവ ദദ്യാത്| യാനി ച തൈലാനി ശ്ലീപദേ താനി ച ദദ്യാത്||൨൮||-
Adhikarana 14 (29-31) · Śloka 31
കര്കാരുകൈര്വാരുകനാരികേലപ്രിയാലപഞ്ചാങ്ഗുലബീജചൂര്ണൈഃ ||൨൯||
വാതാര്ബുദം ക്ഷീരഘൃതാമ്ബുസിദ്ധൈരുഷ്ണൈഃ സതൈലൈരുപനാഹയേത്തു |
കുര്യാച്ച മുഖ്യാന്യുപനാഹനാനി സിദ്ധൈശ്ച മാംസൈരഥ വേസവാരൈഃ ||൩൦||
സ്വേദം വിദധ്യാത് കുശലസ്തു നാഡ്യാ ശൃങ്ഗേണ രക്തം ബഹുശോ ഹരേച്ച |
വാതഘ്നനിര്യൂഹപയോമ്ലഭാഗൈഃ സിദ്ധം ശതാഖ്യം ത്രിവൃതം പിബേദ്വാ ||൩൧||
View original
कर्कारुकैर्वारुकनारिकेलप्रियालपञ्चाङ्गुलबीजचूर्णैः ||२९||
वातार्बुदं क्षीरघृताम्बुसिद्धैरुष्णैः सतैलैरुपनाहयेत्तु |
कुर्याच्च मुख्यान्युपनाहनानि सिद्धैश्च मांसैरथ वेसवारैः ||३०||
स्वेदं विदध्यात् कुशलस्तु नाड्या शृङ्गेण रक्तं बहुशो हरेच्च |
वातघ्ननिर्यूहपयोम्लभागैः सिद्धं शताख्यं त्रिवृतं पिबेद्वा ||३१||
കര്കാരുകൈരിത്യാദി| കര്കാരുകം കൂഷ്മാണ്ഡം, ഏര്വാരുഃ ഗ്രീഷ്മകര്കടീ, പ്രിയാലശ്ചാരഃ, പഞ്ചാങ്ഗുല ഏരണ്ഡഃ| ക്ഷീരഘൃതസിദ്ധൈ രക്തപിത്താനുബന്ധേ| ഉപനാഹയേത് ബധ്നീയാത്| വാതഘ്നേത്യാദി| വാതഘ്നാ ദേവദാര്വാദയഃ| തത്ക്വാഥക്ഷീരസൌവീരഭാഗൈസ്ത്രിഭിഃ സ്നേഹചതുര്ഗുണൈരകല്കൈസ്തൈലപാകഃ, ഏവമേവ ശതധാ പക്വം ശതപാകമ്, ഏവം ത്രിവൃതം വാ മജ്ജവര്ജം ഘൃതതൈലവസാഭിര്വൃതം പൂര്വകല്കവാതഹരക്വാഥപയോമ്ലൈഃ സിദ്ധമ്; ഏവമേവ ശതധാऽപതാനകവിധാനേന വാ സിദ്ധം ത്രിവൃതം, തത്രാപ്യയമേവ സാധനവിധിഃ||൨൯-൩൧||
Adhikarana 15 (32-34) · Śloka 34
സ്വേദോപനാഹാ മൃദവസ്തു കാര്യാഃ പിത്താര്ബുദേ കായവിരേചനം ച |
വിഘൃഷ്യ ചോദുമ്ബരശാകഗോജീപത്രൈര്ഭൃശം ക്ഷൌദ്രയുതൈഃ പ്രലിമ്പേത് ||൩൨||
ശ്ലക്ഷ്ണീകൃതൈഃ സര്ജരസപ്രിയങ്ഗുപത്തങ്ഗരോധ്രാഞ്ജനയഷ്ടികാഹ്വൈഃ |
വിസ്രാവ്യ ചാരഗ്വധഗോജിസോമാഃ ശ്യാമാ ച യോജ്യാ കുശലേന ലേപേ ||൩൩||
ശ്യാമാഗിരിഹ്വാഞ്ജനകീരസേഷു ദ്രാക്ഷാരസേ സപ്തലികാരസേ ച |
ഘൃതം പിബേത് ക്ലീതകസമ്പ്രസിദ്ധം പിത്താര്ബുദീ തജ്ജഠരീ ച ജന്തുഃ ||൩൪||
View original
स्वेदोपनाहा मृदवस्तु कार्याः पित्तार्बुदे कायविरेचनं च |
विघृष्य चोदुम्बरशाकगोजीपत्रैर्भृशं क्षौद्रयुतैः प्रलिम्पेत् ||३२||
श्लक्ष्णीकृतैः सर्जरसप्रियङ्गुपत्तङ्गरोध्राञ्जनयष्टिकाह्वैः |
विस्राव्य चारग्वधगोजिसोमाः श्यामा च योज्या कुशलेन लेपे ||३३||
श्यामागिरिह्वाञ्जनकीरसेषु द्राक्षारसे सप्तलिकारसे च |
घृतं पिबेत् क्लीतकसम्प्रसिद्धं पित्तार्बुदी तज्जठरी च जन्तुः ||३४||
സ്വേദോപനാഹാ ഇത്യാദി| മൃദുഃ സ്വേദോ ദ്രവസ്വേദഃ, ഉപനാഹോ ബന്ധഃ കാകോല്യാദിമൃദുദ്രവ്യകൃതഃ ക്ഷീരാമ്ലപിഷ്ടശ്ച നാത്യുഷ്ണഃ| മൃദുകായവിരേചനം ന ശിരോവിരേചനമിതി വ്യവച്ഛേദവിഷയഃ| ഭൃശം വിഘൃഷ്യ ഉദുമ്ബരാദിപത്രൈഃ| തത്ര ശാകഃ ഖരമസൃണപത്രോ മഹാതരുഃ; ഗോജീ ദാര്വീപത്രികാ, ശാഖോടക ഇത്യന്യേ| വിസ്രാവ്യേത്യാദി| സോമഃ സോമലതാ, കട്ഫലമിത്യപരേ| ശ്യാമേത്യാദി| ശ്യാമാ ത്രിവൃത്, ഗിരിഹ്വാ ശ്വേതസ്യന്ദഃ, അഞ്ജനകീ നീലാഞ്ജനികാ ശാരദം ഫലം, ശ്രീഫലികേതി ലോകേ| സപ്തലികാ യവതിക്താ| ക്ലീതകേത്യാദി| യഷ്ടീമധുകല്കേന സാമാന്യസ്നേഹപരിഭാഷയാ സിദ്ധം ഘൃതം ശോധനം പിത്താര്ബുദീ പിത്തോദരീ ച പിബേത്||൩൨-൩൪||
Adhikarana 16 (35-36) · Śloka 36
ശുദ്ധസ്യ ജന്തോഃ കഫജേऽര്ബുദേ തു രക്തേऽവസിക്തേ തു തതോऽര്ബുദം തത് |
ദ്രവ്യാണി യാന്യൂര്ധ്വമധശ്ച ദോഷാന് ഹരന്തി തൈഃ കല്കകൃതൈഃ പ്രദിഹ്യാത് ||൩൫||
കപോതപാരാവതവിഡ്വിമിശ്രൈഃ സകാംസ്യനീലൈഃ ശുകലാങ്ഗലാഖ്യൈഃ |
മൂത്രൈസ്തു കാകാദനിമൂലമിശ്രൈഃ ക്ഷാരപ്രദിഗ്ധൈരഥവാ പ്രദിഹ്യാത് ||൩൬||
View original
शुद्धस्य जन्तोः कफजेऽर्बुदे तु रक्तेऽवसिक्ते तु ततोऽर्बुदं तत् |
द्रव्याणि यान्यूर्ध्वमधश्च दोषान् हरन्ति तैः कल्ककृतैः प्रदिह्यात् ||३५||
कपोतपारावतविड्विमिश्रैः सकांस्यनीलैः शुकलाङ्गलाख्यैः |
मूत्रैस्तु काकादनिमूलमिश्रैः क्षारप्रदिग्धैरथवा प्रदिह्यात् ||३६||
ശുദ്ധസ്യേതി വമനേന| അലാബ്വാ രക്തേऽവസിക്തേऽപച്യാ ദോഷാനൂര്ധ്വമധശ്ച യാനി ദ്രവ്യാണി ജീമൂതകീഘോഷവതീഫലദന്തീദ്രവന്തീത്രിവൃദാദീനി ഹരന്തി തേഷാം കല്കൈര്ലിമ്പേത്| കാംസ്യനീലഃ കാംസ്യമസീ| ശുകഃ ഗ്രന്ഥിപര്ണഃ , ലാങ്ഗലാഖ്യാ കലികാരികാ| കാകാദനീ വായസതിന്ദുകാ| കപോതാദിവിഡ്വിമിശ്രൈഃ കാംസ്യനീലാദിസഹിതൈര്വായസതിന്ദുകായാ മൂലയുക്തൈര്മൂത്രൈര്വിലിമ്പേത്; അഥവാ ക്ഷാരപ്രദിഗ്ധൈഃ ക്ഷാരസംയുക്തൈര്മൂത്രൈഃ പ്രലിമ്പേത്; ‘ക്ഷാരപ്രഘൃഷ്ടൈരഥവാ’ ഇത്യന്യേ; തത്ര ക്ഷാരോദകേന പ്രഘൃഷ്ടൈര്വാ കപോതവിഡാദിഭിഃ പ്രദിഹ്യാദിത്യര്ഥഃ||൩൫-൩൬||
Adhikarana 17 (37-40) · Śloka 40
നിഷ്പാവപിണ്യാകകുലത്ഥകല്കൈര്മാംസപ്രഗാഢൈര്ദധിമസ്തുയുക്തൈഃ |
ലേപം വിദധ്യാത് കൃമയോ യഥാऽത്ര മൂര്ച്ഛന്തി മുഞ്ചന്ത്യഥ മക്ഷികാശ്ച ||൩൭||
അല്പാവശിഷ്ടേ കൃമിഭക്ഷിതേ ച ലിഖേത്തതോऽഗ്നിം വിദധീത പശ്ചാത് |
യദല്പമൂലം ത്രപുതാമ്രസീസപട്ടൈഃ സമാവേഷ്ട്യ തദായസൈര്വാ ||൩൮||
ക്ഷാരാഗ്നിശസ്ത്രാണ്യസകൃദ്വിദധ്യാത് പ്രാണാനഹിംസന് ഭിഷഗപ്രമത്തഃ |
ആസ്ഫോതജാതീകരവീരപത്രൈഃ കഷായമിഷ്ടം വ്രണശോധനാര്ഥമ് ||൩൯||
ശുദ്ധേ ച തൈലം വിദധീത ഭാര്ഗീവിഡങ്ഗപാഠാത്രിഫലാവിപക്വമ് |
യദൃച്ഛയാ ചോപഗതാനി പാകം പാകക്രമേണോപചരേദ്വിധിജ്ഞഃ ||൪൦||
View original
निष्पावपिण्याककुलत्थकल्कैर्मांसप्रगाढैर्दधिमस्तुयुक्तैः |
लेपं विदध्यात् कृमयो यथाऽत्र मूर्च्छन्ति मुञ्चन्त्यथ मक्षिकाश्च ||३७||
अल्पावशिष्टे कृमिभक्षिते च लिखेत्ततोऽग्निं विदधीत पश्चात् |
यदल्पमूलं त्रपुताम्रसीसपट्टैः समावेष्ट्य तदायसैर्वा ||३८||
क्षाराग्निशस्त्राण्यसकृद्विदध्यात् प्राणानहिंसन् भिषगप्रमत्तः |
आस्फोतजातीकरवीरपत्रैः कषायमिष्टं व्रणशोधनार्थम् ||३९||
शुद्धे च तैलं विदधीत भार्गीविडङ्गपाठात्रिफलाविपक्वम् |
यदृच्छया चोपगतानि पाकं पाकक्रमेणोपचरेद्विधिज्ञः ||४०||
നിഷ്പാവേത്യാദി|- നിഷ്പാവഃ ശിമ്ബഃ| വിദധ്യാത് കുര്യാത്| മൂര്ച്ഛന്തി പതന്തി| മുഞ്ചന്ത്യഥ മക്ഷികാശ്ചേതി ‘കൃമീന്’ ഇതി ശേഷഃ| ശിഖരാണാം ച കൃമിഭിര്ഭക്ഷിതത്വാദല്പാവശിഷ്ടത്വമ്| അസകൃത് അനേകവാരമ്| അപ്രമത്തഃ സാവധാനഃ| ആസ്ഫോതാ സാരിവാ| ശുദ്ധ ഇത്യാദി| ശുദ്ധേ ച രോപണാര്ഥം ഭാര്ഗ്യാദിതൈലം തൈലപാകകല്പേന| യദൃച്ഛയേത്യാദി| യദൃച്ഛയാ പുനരാകസ്മികോത്പാദേ അഭിഘാതാദിനിമിത്തേऽബുദ്ധിപൂര്വകേ വാ||൩൭-൪൦||
Adhikarana 18 (41-42) · Śloka 43
മേദോര്ബുദം സ്വിന്നമഥോ വിദാര്യ വിശോധ്യ സീവ്യേദ്ഗതരക്തമാശു |
തതോ ഹരിദ്രാഗൃഹധൂമരോധ്രപതങ്ഗചൂര്ണൈഃ സമനഃശിലാലൈഃ ||൪൧||
വ്രണം പ്രതിഗ്രാഹ്യ മധുപ്രഗാഢൈഃ കരഞ്ജതൈലം വിദധീത ശുദ്ധേ |
സശേഷദോഷാണി ഹി യോऽര്ബൂദാനി കരോതി തസ്യാശു പുനര്ഭവന്തി ||൪൨||
തസ്മാദശേഷാണി സമുദ്ധരേത്തു ഹന്യുഃ സശേഷാണി യഥാ ഹി വഹ്നിഃ |൪൩|
View original
मेदोर्बुदं स्विन्नमथो विदार्य विशोध्य सीव्येद्गतरक्तमाशु |
ततो हरिद्रागृहधूमरोध्रपतङ्गचूर्णैः समनःशिलालैः ||४१||
व्रणं प्रतिग्राह्य मधुप्रगाढैः करञ्जतैलं विदधीत शुद्धे |
सशेषदोषाणि हि योऽर्बूदानि करोति तस्याशु पुनर्भवन्ति ||४२||
तस्मादशेषाणि समुद्धरेत्तु हन्युः सशेषाणि यथा हि वह्निः |४३|
മേദ ഇത്യാദി| പതങ്ഗോ രക്തകാഷ്ഠമ് | ആലം ഹരിതാലമ്| കരഞ്ജതൈലം വിദ്രധ്യുക്തം, തത്ഫലതൈലമേവേത്യന്യേ||൪൧-൪൨||-
Adhikarana 19 (43-47) · Śloka 47
സംസ്വേദ്യ ഗണ്ഡം പവനോത്ഥമാദൌ നാഡ്യാऽനിലഘ്നൌഷധപത്രഭങ്ഗൈഃ ||൪൩||
അമ്ലൈഃ സമൂത്രൈര്വിവിധൈഃ പയോഭിരുഷ്ണൈഃ സതൈലൈഃ പിശിതൈശ്ച വിദ്വാന് |
വിസ്രാവയേത് സ്വിന്നമതന്ദ്രിതശ്ച ശുദ്ധം വ്രണം ചാപ്യുപനാഹയേത്തു ||൪൪||
ശണാതസീമൂലകശിഗ്രുകിണ്വപ്രിയാലമജ്ജാനുയുതൈസ്തിലൈസ്തു |
കാലാമൃതാശിഗ്രുപുനര്നവാര്കഗജാദിനാമാകരഹാടകുഷ്ഠൈഃ ||൪൫||
ഏകൈഷികാവൃക്ഷകതില്വകൈശ്ച സുരാമ്ലപിഷ്ടൈരസകൃത് പ്രദിഹ്യാത് ||൪൬||
തൈലം പിബേച്ചാമൃതവല്ലിനിമ്ബഹംസാഹ്വയാവൃക്ഷകപിപ്പലീഭീഃ |
സിദ്ധം ബലാഭ്യാം ച സദേവദാരു ഹിതായ നിത്യം ഗലഗണ്ഡരോഗേ ||൪൭||
View original
संस्वेद्य गण्डं पवनोत्थमादौ नाड्याऽनिलघ्नौषधपत्रभङ्गैः ||४३||
अम्लैः समूत्रैर्विविधैः पयोभिरुष्णैः सतैलैः पिशितैश्च विद्वान् |
विस्रावयेत् स्विन्नमतन्द्रितश्च शुद्धं व्रणं चाप्युपनाहयेत्तु ||४४||
शणातसीमूलकशिग्रुकिण्वप्रियालमज्जानुयुतैस्तिलैस्तु |
कालामृताशिग्रुपुनर्नवार्कगजादिनामाकरहाटकुष्ठैः ||४५||
एकैषिकावृक्षकतिल्वकैश्च सुराम्लपिष्टैरसकृत् प्रदिह्यात् ||४६||
तैलं पिबेच्चामृतवल्लिनिम्बहंसाह्वयावृक्षकपिप्पलीभीः |
सिद्धं बलाभ्यां च सदेवदारु हिताय नित्यं गलगण्डरोगे ||४७||
സംസ്വേദ്യേത്യാദി| പത്രഭങ്ഗൈഃ പല്ലവൈഃ| അനിലഘ്നം വാതഹരമ്| ഏരണ്ഡാദിപല്ലവയുതം തു ശുദ്ധവാതേ, അമ്ലൈഃ കാഞ്ജികാദിഭിഃ പിത്താവൃതേ വായൌ, കഫാവൃതേ മൂത്രക്വഥിതൈഃ; രക്താവൃതേ പയോഭിഃ ക്ഷീരൈഃ, പിശിതൈശ്ചേതി പിശിതരസൈഃ ക്വഥിതൈഃ, അഥവാ പിശിതൈര്മാംസൈഃ പല്ലവൈഃ സഹ ക്വഥിതൈര്ധാതുക്ഷയജേ വായൌ| വിസ്രാവയേത് ജലൌകാദിഭിഃ, ഊരുമൂലസംശ്രിതസിരാവ്യധേന വാ| രക്താദിഹരണശുദ്ധം ഗലഗണ്ഡം നിരന്തരം ശണാദിബീജൈരുപനാഹയേത്| ശുദ്ധമിതി വചനാത് സൌശ്രുതേऽപി രക്താഹരണസ്യ ശുദ്ധിസഞ്ജ്ഞാ; തേന “ചതുഷ്പ്രകാരാ സംശുദ്ധിഃ” (ച. സൂ. ൨൨) ഇതി ചരകവചനം തു പ്രായികം സ്മൃതമ്| കിണ്വം സുരാബീജമ്| കാലേത്യാദി| കാലാ ഹിംസ്രാ, ഗജാദിനാമാ ഹസ്തിപിപ്പലീ, കരഹാടം മദനഫലമ്| ഏകൈഷികാ അമ്ബഷ്ഠാ, ത്രിവൃദിത്യേകേ; വൃക്ഷകഃ കുടജഃ| അസകൃത് അനേകവാരമ്| പ്രദിഹ്യാത് ലിമ്പേത്| തൈലമിത്യാദി| ഹംസാഹ്വയാ ഹംസപദീ| തൈലം പിബേത് സിദ്ധമിതി സമ്ബന്ധഃ||൪൩-൪൭||
Adhikarana 20 (48-50) · Śloka 50
സ്വേദോപനാഹൈഃ കഫസമ്ഭവം തു സംസ്വേദ്യ വിസ്രാവണമേവ കുര്യാത് |
തതോऽജഗന്ധാതിവിഷാവിശല്യാവിഷാണികാകുഷ്ഠശുകാഹ്വയാഭിഃ ||൪൮||
പലാശഭസ്മോദകപേഷിതാഭിര്ദിഹ്യാത് സുഗുഞ്ജാഭിരശീതലാഭിഃ |
ദശാര്ധസങ്ഖ്യൈര്ലവണൈശ്ച യുക്തം തൈലം പിബേന്മാഗധികാദിസിദ്ധമ് ||൪൯||
പ്രച്ഛര്ദനം മൂര്ധവിരേചനം ച ധൂമശ്ച വൈരേചനികോ ഹിതസ്തു |
പാകക്രമോ വാऽപി സദാ വിധേയോ വൈദ്യേന പാകങ്ഗതയോഃ കഥഞ്ചിത് ||൫൦||
View original
स्वेदोपनाहैः कफसम्भवं तु संस्वेद्य विस्रावणमेव कुर्यात् |
ततोऽजगन्धातिविषाविशल्याविषाणिकाकुष्ठशुकाह्वयाभिः ||४८||
पलाशभस्मोदकपेषिताभिर्दिह्यात् सुगुञ्जाभिरशीतलाभिः |
दशार्धसङ्ख्यैर्लवणैश्च युक्तं तैलं पिबेन्मागधिकादिसिद्धम् ||४९||
प्रच्छर्दनं मूर्धविरेचनं च धूमश्च वैरेचनिको हितस्तु |
पाकक्रमो वाऽपि सदा विधेयो वैद्येन पाकङ्गतयोः कथञ्चित् ||५०||
പിത്തഗലഗണ്ഡാഭാവാദനന്തരം കഫജസ്യ ചികിത്സിതം ദര്ശയന്നാഹ- സ്വേദേത്യാദി| സ്വേദോऽത്ര രൂക്ഷഃ, ഉപനാഹശ്ച സക്ഷാരമൂത്രഃ| അജഗന്ധാ ബോവയികാ, വിശല്യാ അഗ്നിശിഖവൃക്ഷഃ , വിഷാണികാ ആവര്തനികാ, ശുകാഹ്വയഃ ചര്മകാരവടഃ| ദശേത്യാദി ദശാര്ധസങ്ഖ്യൈര്ലവണൈരിതി പഞ്ചലവണൈഃ| മാഗധികാദിസിദ്ധം പിപ്പല്യാദിക്വാഥകല്കാഭ്യാം സിദ്ധമ്| പാകങ്ഗതയോഃ പാകം പ്രാപ്തയോര്വാതകഫജയോഃ||൪൮-൫൦||
Adhikarana 21 (51) · Śloka 51
കടുത്രികക്ഷൌദ്രയുതാഃ സമൂത്രാ ഭക്ഷ്യാ യവാന്നാനി രസാശ്ച മൌദ്ഗാഃ |
സശൃങ്ഗവേരാഃ സപടോലനിമ്ബാ ഹിതായ ദേയാ ഗലഗണ്ഡരോഗേ ||൫൧||
View original
कटुत्रिकक्षौद्रयुताः समूत्रा भक्ष्या यवान्नानि रसाश्च मौद्गाः |
सशृङ्गवेराः सपटोलनिम्बा हिताय देया गलगण्डरोगे ||५१||
സര്വഗലഗണ്ഡവിഷയേ യോഗം നിര്ദിശന്നാഹ- കടുത്രികേത്യാദി| ഭക്ഷ്യാ ധാനോല്ലുമ്ബാദയഃ| യവാന്നാനി ഗൃഞ്ജനാദീനി| സമൂത്രാ ഇതി മൂത്രസ്വിന്നശുഷ്കാണാം ഭക്ഷ്യയവാണാമിതി ബോദ്ധവ്യമ്| കടുത്രികമധുഭ്യാം യോജനാ| രസാശ്ച മൌദ്ഗാ മുദ്ഗയൂഷാഃ| സശൃങ്ഗവേരാഃ സാര്ദ്രകാ ദേയാഃ||൫൧||
Adhikarana 22 (52-55) · Śloka 55
മേദഃസമുത്ഥേ തു യഥോപദിഷ്ടാം വിധ്യേത് സിരാം സ്നിഗ്ധതനോര്നരസ്യ |
ശ്യാമാസുധാലോഹപുരീഷദന്തീരസാഞ്ജനൈശ്ചാപി ഹിതഃ പ്രദേഹഃ ||൫൨||
മൂത്രേണ വാऽऽലോഡ്യ ഹിതായ സാരം പ്രാതഃ പിബേത് സാലമഹീരുഹാണാമ് |
ശസ്ത്രേണ വാऽऽപാട്യ വിദാര്യ ചൈനം മേദഃ സമുദ്ധൃത്യ ഹിതായ സീവ്യേത് ||൫൩||
മജ്ജാജ്യമേദോമധുഭിര്ദഹേദ്വാ ദഗ്ധേ ച സര്പിര്മധു ചാവചാര്യമ് |
കാസീസതുത്ഥേ ച തതോऽത്ര ദേയേ ചൂര്ണീകൃതേ രോചനയാ സമേതേ ||൫൪||
തൈലേന ചാഭ്യജ്യ ഹിതായ ദദ്യാത് സാരോദ്ഭവം ഗോമയജം ച ഭസ്മ |
ഹിതശ്ച നിത്യം ത്രിഫലാകഷായോ ഗാഢശ്ച ബന്ധോ യവഭോജനം ച ||൫൫||
View original
मेदःसमुत्थे तु यथोपदिष्टां विध्येत् सिरां स्निग्धतनोर्नरस्य |
श्यामासुधालोहपुरीषदन्तीरसाञ्जनैश्चापि हितः प्रदेहः ||५२||
मूत्रेण वाऽऽलोड्य हिताय सारं प्रातः पिबेत् सालमहीरुहाणाम् |
शस्त्रेण वाऽऽपाट्य विदार्य चैनं मेदः समुद्धृत्य हिताय सीव्येत् ||५३||
मज्जाज्यमेदोमधुभिर्दहेद्वा दग्धे च सर्पिर्मधु चावचार्यम् |
कासीसतुत्थे च ततोऽत्र देये चूर्णीकृते रोचनया समेते ||५४||
तैलेन चाभ्यज्य हिताय दद्यात् सारोद्भवं गोमयजं च भस्म |
हितश्च नित्यं त्रिफलाकषायो गाढश्च बन्धो यवभोजनं च ||५५||
മേദഃസമുത്ഥ ഇത്യാദി| യഥോപദിഷ്ടാമിതി ഊരുസന്ധിനിര്ദിഷ്ടാമ്| ശ്യാമേത്യാദി|- ശ്യാമാ ത്രിവൃത്, സുധാ സേഹുണ്ഡഃ, ലോഹപുരീഷം ലോഹമലമ്; അന്യേ തു ലോഹമഗരും വദന്തി, തഥാ പുരീഷം കപോതപാരാവതവിട്| മൂത്രേണേത്യാദി| സാലസാരാദിതരൂണാം സാരകല്കം കര്ഷമാത്രം ഗോമൂത്രേണ പിബേത്| ജേജ്ജടസ്തു സാരോദ്ഭവം ഭസ്മ മൂത്രേണാലോഡ്യ പിബേദിതി വദതി| ശസ്ത്രേണേത്യാദി| ദാഹേ ച മധുഘൃതാവചാരണം പശ്ചാത്കര്മ| കാസീസേത്യാദി| തതോऽനന്തരം കാസീസതുത്ഥഗോരോചനാചൂര്ണാവചാരണം വ്രണേ| സാരോദ്ഭവം സാലസാരാദിസാരോദ്ഭവമ്| പ്രക്ഷാലനേ ത്രിഫലാകഷായശ്ച||൫൨-൫൫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 18
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ ഗ്രന്ഥ്യപച്യര്ബുദഗലഗണ്ഡചികിത്സിതം നാമാഷ്ടാദശോऽധ്യായഃ ||൧൮||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने ग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलगण्डचिकित्सितं नामाष्टादशोऽध्यायः ||१८||
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതടീകായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേऽഷ്ടാദശോऽധ്യായഃ|