Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
అథాతో గ్రంథ్యపచ్యర్బుదగలగండచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
గ్రంథిష్వథామేషు భిషగ్విదధ్యాచ్ఛోఫక్రియాం విస్తరశో విధిజ్ఞః |
రక్షేద్బలం చాపి నరస్య నిత్యం తద్రక్షితం వ్యాధిబలం నిహంతి ||3||
View original
अथातो ग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलगण्डचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
ग्रन्थिष्वथामेषु भिषग्विदध्याच्छोफक्रियां विस्तरशो विधिज्ञः |
रक्षेद्बलं चापि नरस्य नित्यं तद्रक्षितं व्याधिबलं निहन्ति ||३||
గ్రంథిష్విత్యాది| శోఫక్రియామపతర్పణాదికాం విరేచనాంతాం| విస్తరశో భూయిష్ఠం||1-3||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
తైలం పిబేత్ సర్పిరథో ద్వయం వా దత్త్వా వసాం వా త్రివృతం విదధ్యాత్ |
అపేహివాతాదశమూలసిద్ధం వైద్యశ్చతుఃస్నేహమథో ద్వయం వా ||4||
View original
तैलं पिबेत् सर्पिरथो द्वयं वा दत्त्वा वसां वा त्रिवृतं विदध्यात् |
अपेहिवातादशमूलसिद्धं वैद्यश्चतुःस्नेहमथो द्वयं वा ||४||
ఇదానీమామే గ్రంథౌ విస్రావణశోధనయోః స్నేహనాంగస్నేహం నిర్దిశన్నాహ- తైలమిత్యాది| తైలం పిబేత్, సర్పిర్వా పిబేత్, అథవా ద్వయం తైలసర్పిషీ పిబేత్| వసాతైలసర్పిషా చ సాధ్యత్వాత్ త్రివృతం విదధ్యాత్; త్రిభిస్తైలసర్పిర్వసాభిర్వృతో వ్యాప్తః స్నేహసంయోగస్త్రివృతసంజ్ఞః స్యాత్, తం విదధ్యాత్ కుర్యాత్; ‘వైద్యో గ్రంథిరోగిణః పానాయ’ ఇతి శేషః; అథవా చతుఃస్నేహం ఘృతతైలవసామజ్జాసంయోగజం; ద్వయం వా పిబేత్, ద్వయమితి తైలసర్పిషీ, తైలవసే, తైలమజ్జానౌ, ఘృతవసే, ఘృతమజ్జానౌ, వసామజ్జానౌ చేతి ఏవంప్రకారం ద్వయం, చతుఃస్నేహం వా ఏకీభూతం పిబేత్| కింభూతం పిబేత్? అపేహివాతాదశమూలసిద్ధమితి అపేహివాతా ప్రసారిణీ| తత్రాద్యం తైలం సర్పిర్ద్వయం వా యత్ ప్రోక్తం తదసంస్కృతమేవ, ఉత్తరార్ధోక్తం చ చతుఃస్నేహం ద్వయం వా ప్రసారిణీదశమూలకల్కక్వాథసంస్కృతం, అన్యథా వాశబ్దేన పునరుక్తిదోషః స్యాత్| యద్యపి పృథఙ్నిర్దిష్టరసవీర్యవిపాకప్రభావాణాం తైలసర్పిర్వసామజ్జానాం సంస్కృతానాం గ్రంథిరోగిణః సామాన్యేనాత్ర ప్రయోగోఽభిహితః, తథాఽపి వాతపిత్తశ్లేష్మసంసృష్టసన్నిపాతారబ్ధగ్రంథిషు హేతుప్రకృతిదేశకాలసాత్మ్యానుబంధానవేక్ష్య యథావచ్చ పానార్థముపయోజ్యా ఇతి జ్ఞేయం| గయీ తు ‘అపేహివాతా- ’ త్యత్ర ‘ఆమే విదధ్యాద్దశమూలసిద్ధం’ ఇతి పఠతి వ్యాఖ్యానయతి చ- తైలం పిబేదిత్యాది; తత్ర గ్రంథౌ వాతభవే ఆమే తైలం వాతహరక్వాథకల్కసిద్ధం, పిత్తభవే ఘృతం పిత్తహరక్వాథకల్కసిద్ధం, తైలమేవ కఫహరక్వాథసిద్ధం కఫజే, సంసర్గసన్నిపాతే చ ద్విత్రిచతుఃస్నేహాదిసిద్ధం వికల్ప్యం; తదేవ వాతహరం నిర్దిశన్నాహ- ఆమే విదధ్యాద్దశమూలసిద్ధమిత్యాది||4||
Adhikarana 3 (5-7) · Śloka 8
హింస్రాఽథ రోహిణ్యమృతాఽథ భార్గీ శ్యోనాకబిల్వాగురుకృష్ణగంధాః |
గోజీ చ పిష్టా సహ తాలపత్ర్యా గ్రంథౌ విధేయోఽనిలజే ప్రలేపః ||5||
స్వేదోపనాహాన్ వివిధాంశ్చ కుర్యాత్తథా ప్రసిద్ధానపరాంశ్చ లేపాన్ |
విదార్య వా పక్వమపోహ్య పూయం ప్రక్షాల్య బిల్వార్కనరేంద్రతోయైః ||6||
తిలైః సపంచాంగులపత్రమిశ్రైః సంశోధయేత్ సైంధవసంప్రయుక్తైః |
శుద్ధం వ్రణం వాఽప్యుపరోపయేత్తు తైలేన రాస్నాసరలాన్వితేన ||7||
విడంగయష్టీమధుకామృతాభిః సిద్ధేన వా క్షీరసమన్వితేన |8|
View original
हिंस्राऽथ रोहिण्यमृताऽथ भार्गी श्योनाकबिल्वागुरुकृष्णगन्धाः |
गोजी च पिष्टा सह तालपत्र्या ग्रन्थौ विधेयोऽनिलजे प्रलेपः ||५||
स्वेदोपनाहान् विविधांश्च कुर्यात्तथा प्रसिद्धानपरांश्च लेपान् |
विदार्य वा पक्वमपोह्य पूयं प्रक्षाल्य बिल्वार्कनरेन्द्रतोयैः ||६||
तिलैः सपञ्चाङ्गुलपत्रमिश्रैः संशोधयेत् सैन्धवसम्प्रयुक्तैः |
शुद्धं व्रणं वाऽप्युपरोपयेत्तु तैलेन रास्नासरलान्वितेन ||७||
विडङ्गयष्टीमधुकामृताभिः सिद्धेन वा क्षीरसमन्वितेन |८|
ఇదానీం వాతాదిజనితగ్రంథివిశేషేణ ప్రలేపాదీనాహ- హింస్రేత్యాది| రోహిణీ కటుకా| అమృతా గుడూచీ| కృష్ణగంధా శోభాంజనకః, శమీత్యపరే| గోజీ గోజిహ్వికా, శాఖోటక ఇత్యన్యే| తాలపత్రీ ముసలీ| స్వేదేత్యాది| ప్రసిద్ధా లేపా మిశ్రకోక్తా మాతులుంగ్యాదయః| విదార్యేత్యాది| నరేంద్రః కిరమాలకః| తోయశబ్దోఽత్ర క్వాథే వర్తతే| పంచాంగుల ఏరండః| అన్యే ‘బిల్వార్కగణాదితోయైః’ ఇతి పఠంతి; తత్ర బిల్వాదిగణః, అర్కాదిగణశ్చ, తయోః క్వాథైరిత్యర్థః| శుద్ధమిత్యాది| సరలా త్రివృత్, కేచిత్ సరలం శాలతరుమాహుః, తయోశ్చూర్ణాన్వితేన తైలేన రోపయేత్, తథా చతుర్గుణగోక్షీరసమన్వితేన తైలేన విడంగాదిభిః కల్కీకృతైః సిద్ధేన వా రోపయేత్||5-7||-
Adhikarana 4 (8-11) · Śloka 11
జలౌకసః పిత్తకృతే హితాస్తు క్షీరోదకాభ్యాం పరిషేచనం చ ||8||
కాకోలివర్గస్య చ శీతలాని పిబేత్ కషాయాణి సశర్కరాణి |
ద్రాక్షారసేనేక్షురసేన వాఽపి చూర్ణం పిబేచ్చాపి హరీతకీనాం ||9||
మధూకజంబ్వర్జునవేతసానాం త్వగ్భిః ప్రదేహానవచారయేత |
సశర్కరైర్వా తృణశూన్యకందైర్దిహ్యాదభీక్ష్ణం ముచులుందజైర్వా ||10||
విదార్య వా పక్వమపోహ్య పూయం ధావేత్ కషాయేణ వనస్పతీనాం |
తిలైః సయష్టీమధుకైర్విశోధ్య సర్పిః ప్రయోజ్యం మధురైర్విపక్వం ||11||
View original
जलौकसः पित्तकृते हितास्तु क्षीरोदकाभ्यां परिषेचनं च ||८||
काकोलिवर्गस्य च शीतलानि पिबेत् कषायाणि सशर्कराणि |
द्राक्षारसेनेक्षुरसेन वाऽपि चूर्णं पिबेच्चापि हरीतकीनाम् ||९||
मधूकजम्ब्वर्जुनवेतसानां त्वग्भिः प्रदेहानवचारयेत |
सशर्करैर्वा तृणशून्यकन्दैर्दिह्यादभीक्ष्णं मुचुलुन्दजैर्वा ||१०||
विदार्य वा पक्वमपोह्य पूयं धावेत् कषायेण वनस्पतीनाम् |
तिलैः सयष्टीमधुकैर्विशोध्य सर्पिः प्रयोज्यं मधुरैर्विपक्वम् ||११||
జలౌకస ఇత్యాది| తృణశూన్యకందైః కేతకీమూలైః| దిహ్యాత్ లింపేత్| అభీక్ష్ణం సతతం| ముచులుందః కంటకీమదనః, అన్యే ముచుకుందమాహుః| విదార్యేత్యాది| వనస్పతీనాం వటప్లక్షపిప్పలోదుంబరాణాం| తిలైరిత్యాది| మధురైః కాకోల్యాదిభిర్ద్రవ్యైః||8-11||
Adhikarana 5 (12-13) · Śloka 13
హృతేషు దోషేషు యథానుపూర్వ్యా గ్రంథౌ భిషక్ శ్లేష్మసముత్థితే తు |
స్విన్నస్య విమ్లాపనమేవ కుర్యాదంగుష్ఠలోహోపలవేణుదండైః ||12||
వికంకతారగ్వధకాకణంతీకాకాదనీతాపసవృక్షమూలైః |
ఆలేపయేత్ పిండఫలార్కభార్గీకరంజకాలామదనైశ్చ విద్వాన్ ||13||
View original
हृतेषु दोषेषु यथानुपूर्व्या ग्रन्थौ भिषक् श्लेष्मसमुत्थिते तु |
स्विन्नस्य विम्लापनमेव कुर्यादङ्गुष्ठलोहोपलवेणुदण्डैः ||१२||
विकङ्कतारग्वधकाकणन्तीकाकादनीतापसवृक्षमूलैः |
आलेपयेत् पिण्डफलार्कभार्गीकरञ्जकालामदनैश्च विद्वान् ||१३||
హృతేష్విత్యాది| యథానుపూర్వ్యా స్నేహస్వేదాదిక్రమేణ| వమనవిరేచనాస్థాపనశిరోవిరేచనశోణితస్రావణైర్దోషేషు కఫపిత్తవాతేషు హృతేషు తథా శోణితే చ హృతే స్విన్నస్య విమ్లాపనం కార్యమిత్యాహ- అంగుష్ఠలోహోపలవేణుదండైః; విమ్లాపనమంగుష్ఠాదిభిర్మర్దనేన శ్వయథువిమ్లాపనం కుర్యాత్| వికంకతేత్యాది| వికంకతవృక్షః కటాయికా| ఆరగ్వధః కిరమాలకః| కాకణంతీ గుంజా| కాకాదనీ వాయసతిందుకా, అహింస్రేత్యన్యే| తాపసవృక్ష ఇంగుదః| పిండఫలా తిక్తాలాబుః| కాలా కటుహింస్రా||12-13||
Adhikarana 6 (14) · Śloka 14
అమర్మజాతం శమమప్రయాంతమపక్వమేవాపహరేద్విదార్య |
దహేత్ స్థితే చాసృజి సిద్ధకర్మా సద్యఃక్షతోక్తం చ విధిం విదధ్యాత్ ||14||
View original
अमर्मजातं शममप्रयान्तमपक्वमेवापहरेद्विदार्य |
दहेत् स्थिते चासृजि सिद्धकर्मा सद्यःक्षतोक्तं च विधिं विदध्यात् ||१४||
అమర్మేత్యాది| శ్లేష్మసముత్థమేవ గ్రంథిమర్మణ్యుత్పన్నం శమమప్రయాంతం పూర్వోక్తక్రమైః శాంతిమగచ్ఛంతమపక్వమేవ విదార్య అపహరేత్| సద్యఃక్షతోక్తవిధిర్మధుఘృతాదిప్రయోగః| కేచిత్ ‘అమర్మజం చైవమపచ్యమానం’ ఇతి పఠంతి||14||
Adhikarana 7 (15-16) · Śloka 16
యా మాంసకంద్యః కఠినా బృహత్యస్తాస్వేష యోజ్యశ్చ విధిర్విధిజ్ఞైః |
శస్త్రేణ వాఽఽపాట్య సుపక్వమాశు ప్రక్షాలయేత్ పథ్యతమైః కషాయైః ||15||
సంశోధనైస్తం చ విశోధయేత్తు క్షారోత్తరైః క్షౌద్రగుడప్రగాఢైః |
శుద్ధే చ తైలం త్వవచారణీయం విడంగపాఠారజనీవిపక్వం ||16||
View original
या मांसकन्द्यः कठिना बृहत्यस्तास्वेष योज्यश्च विधिर्विधिज्ञैः |
शस्त्रेण वाऽऽपाट्य सुपक्वमाशु प्रक्षालयेत् पथ्यतमैः कषायैः ||१५||
संशोधनैस्तं च विशोधयेत्तु क्षारोत्तरैः क्षौद्रगुडप्रगाढैः |
शुद्धे च तैलं त्ववचारणीयं विडङ्गपाठारजनीविपक्वम् ||१६||
యా ఇత్యాది| యాశ్చ మహత్యో మాంసకంద్యో మాంసప్రరోహాః, తాస్వియమేవ క్రియా| శస్త్రేణేత్యాది శస్త్రేణ పాటనం అమర్మజే, మర్మజే తు భేషజైః| పథ్యతమైరితి కఫోత్థవ్రణహరైః| సంశోధనైరిత్యాది| క్షారోత్తరైర్యవక్షారప్రధానైః| ‘క్షౌద్రఘృతప్రగాఢైః’ ఇతి పాఠాంతరం||15-16||
Adhikarana 8 (17-19) · Śloka 20
మేదఃసముత్థే తిలకల్కదిగ్ధం దత్త్వోపరిష్టాద్ద్విగుణం పటాంతం |
హుతాశతప్తేన ముహుః ప్రమృజ్యాల్లోహేన ధీమానదహన్ హితాయ ||17||
ప్రలిప్య దార్వీమథ లాక్షయా వా ప్రతప్తయా స్వేదనమస్య కార్యం |
నిపాత్య వా శస్త్రమపోహ్య మేదో దహేత్ సుపక్వం త్వథవా విదార్య ||18||
ప్రక్షాల్య మూత్రేణ తిలైః సుపిష్టైః సువర్చికాద్యైర్హరితాలమిశ్రైః |
ససైంధవైః క్షౌద్రఘృతప్రగాఢైః క్షారోత్తరైరేనమభిప్రశోధ్య ||19||
తైలం విదద్యాద్ద్వికరంజగుంజావంశావలేఖేంగుదమూత్రసిద్ధం |20|
View original
मेदःसमुत्थे तिलकल्कदिग्धं दत्त्वोपरिष्टाद्द्विगुणं पटान्तम् |
हुताशतप्तेन मुहुः प्रमृज्याल्लोहेन धीमानदहन् हिताय ||१७||
प्रलिप्य दार्वीमथ लाक्षया वा प्रतप्तया स्वेदनमस्य कार्यम् |
निपात्य वा शस्त्रमपोह्य मेदो दहेत् सुपक्वं त्वथवा विदार्य ||१८||
प्रक्षाल्य मूत्रेण तिलैः सुपिष्टैः सुवर्चिकाद्यैर्हरितालमिश्रैः |
ससैन्धवैः क्षौद्रघृतप्रगाढैः क्षारोत्तरैरेनमभिप्रशोध्य ||१९||
तैलं विदद्याद्द्विकरञ्जगुञ्जावंशावलेखेङ्गुदमूत्रसिद्धम् |२०|
అతో మేదోగ్రంథిచికిత్సితమాహ- మేద ఇత్యాది| దార్వీ దారుహస్తకః| అపక్వమేదోజే శస్త్రం నిపాత్య మేదోఽపకృష్య దహేత్, పక్వం వా మేదోగ్రంథిం విదార్య గవాదిమూత్రైః ప్రక్షాల్య తిలైః సువర్చికాయవక్షారసైంధవహరితాలక్షౌద్రఘృతప్రధానైరభిప్రశోధ్య వక్ష్యమాణతైలావచారణం| తైలమిత్యాది ద్వికరంజాదికల్కసిద్ధేన చతుర్గుణగోమూత్రద్రవేణ తైలేన రోపయేత్| వంశావలేఖో వంశత్వక్||17-19||-
Adhikarana 9 (20-23) · Śloka 23
జీమూతకైః కోశవతీఫలైశ్చ దంతీద్రవంతీత్రివృతాసు చైవ ||20||
సర్పిః కృతం హంత్యపచీం ప్రవృద్ధాం ద్విధా ప్రవృత్తం తదుదారవీర్యం |
నిర్గుండిజాతీబరిహిష్ఠయుక్తం జీమూతకం మాక్షికసైంధవాఢ్యం ||21||
అభిప్రతప్తం వమనం ప్రగాఢం దుష్టాపచీషూత్తమమాదిశంతి |
కైడర్యబింబీకరవీరసిద్ధం తైలం హితం మూర్ధవిరేచనం చ ||22||
శాఖోటకస్య స్వరసేన సిద్ధం తైలం హితం నస్యవిరేచనేషు |
మధూకసారశ్చ హితోఽవపీడే ఫలాని శిగ్రోః ఖరమంజరేర్వా ||23||
View original
जीमूतकैः कोशवतीफलैश्च दन्तीद्रवन्तीत्रिवृतासु चैव ||२०||
सर्पिः कृतं हन्त्यपचीं प्रवृद्धां द्विधा प्रवृत्तं तदुदारवीर्यम् |
निर्गुण्डिजातीबरिहिष्ठयुक्तं जीमूतकं माक्षिकसैन्धवाढ्यम् ||२१||
अभिप्रतप्तं वमनं प्रगाढं दुष्टापचीषूत्तममादिशन्ति |
कैडर्यबिम्बीकरवीरसिद्धं तैलं हितं मूर्धविरेचनं च ||२२||
शाखोटकस्य स्वरसेन सिद्धं तैलं हितं नस्यविरेचनेषु |
मधूकसारश्च हितोऽवपीडे फलानि शिग्रोः खरमञ्जरेर्वा ||२३||
ఇదానీమపచీచికిత్సామాహ- జీమూతకైరిత్యాది| జీమూతకో దేవదాలీ| కోశవతీ కటుకోశాతకీ| ద్విధాప్రవృత్తం ఉభయతోభాగదోషహరం| ఉదారవీర్యం ఉత్కటవీర్యం| జీమూతకకోశవత్యోః ఫలకల్కం దంత్యాదీనాం తిసౄణాం మూలస్య చ స్నేహచతుర్థాంశేన కృత్వా, జలం చతుర్గుణం దత్త్వా, విపచేత్; కల్కక్వాథాభ్యామిత్యపరే| నిర్గుండీత్యాది| బరిహిష్ఠం వాలకం| జీమూతకో దేవదాలీ| నిర్గుండీజాతీబరిహిష్ఠానామంజలిం సలిలాఢకేన నిఃక్వాథ్య పాదశేషం విధాయ తతః పురుషాపేక్షయా జలముష్ణమాదాయ, తచ్చ జీమూతకఫలకల్పేన ప్రత్యేకం మాక్షికసైంధవాఢ్యం కృత్వా, యుక్తం వమనవిధినా, దుష్టాస్వపచీషూత్తమమాదిశంతి వమనద్రవ్యముత్తమమాదిశంతి| కైడర్యేత్యాది కైడర్యః పర్వతనింబః| కైడర్యాదికల్కచతుర్థాంశం జలచతుర్గుణం తైలం సాధ్యం| అన్యే తు కైడర్యేత్యత్ర నిర్గుండీతి పఠంతి| నిర్గుండీస్వరసే చతుర్గుణే బింబీకరవీరకల్కం తైలం సాధ్యం| శాఖోటకస్యేత్యాది| శాఖోటకవల్కలానాం చతుర్గుణే స్వరసే తైలం సిద్ధం; నస్యే తు అకల్కమిత్యేకే, తత్కల్కకషాయమేవేత్యన్యే| మధూకేత్యాది| అవపీడ్య దీయతే ఇత్యవపీడః, నస్యభేద ఇత్యర్థః| ఖరమంజరిః అపామార్గః| మధూకసారశిగ్రుఫలాపామార్గతండులా ఉష్ణోదకేన పిష్ట్వా అవపీడోఽరూక్షలక్షణ ఏవ||20-23||
Adhikarana 10 (24) · Śloka 24
గ్రంథీనమర్మప్రభవానపక్వానుద్ధృత్య చాగ్నిం విదధీత పశ్చాత్ |
క్షారేణ వాఽపి ప్రతిసారయేత్తు సంలిఖ్య శస్త్రేణ యథోపదేశం ||24||
View original
ग्रन्थीनमर्मप्रभवानपक्वानुद्धृत्य चाग्निं विदधीत पश्चात् |
क्षारेण वाऽपि प्रतिसारयेत्तु संलिख्य शस्त्रेण यथोपदेशम् ||२४||
గ్రంథీనిత్యాది| ఉద్ధృత్య చ శస్త్రేణ పరం యదా ఔషధేనాసాధ్యత్వం||24||
Adhikarana 11 (25-26) · Śloka 26
పార్ష్ణిం ప్రతి ద్వే దశ చాంగులాని మిత్వేంద్రబస్తిం పరివర్జ్య ధీమాన్ |
విదార్య మత్స్యాండనిభాని వైద్యో నిష్కృష్య జాలాన్యనలం విదధ్యాత్ ||25||
ఆ గుల్ఫకర్ణాత్ సుమితస్య జంతోస్తస్యాష్టభాగం ఖుడకాద్విభజ్య |
ఘోణర్జువేధః సురరాజబస్తేర్హిత్వాఽక్షిమాత్రం త్వపరే వదంతి ||26||
View original
पार्ष्णिं प्रति द्वे दश चाङ्गुलानि मित्वेन्द्रबस्तिं परिवर्ज्य धीमान् |
विदार्य मत्स्याण्डनिभानि वैद्यो निष्कृष्य जालान्यनलं विदध्यात् ||२५||
आ गुल्फकर्णात् सुमितस्य जन्तोस्तस्याष्टभागं खुडकाद्विभज्य |
घोणर्जुवेधः सुरराजबस्तेर्हित्वाऽक्षिमात्रं त्वपरे वदन्ति ||२६||
స్థానకర్మాభిధాయ స్థానాంతరకర్మాణి నిర్దిశన్నాహ- పార్ష్ణిమిత్యాది| పార్ష్ణిః గుల్ఫస్య పశ్చాద్భాగః| ద్వాదశాంగులాని మిత్వోర్ధ్వమింద్రబస్తిం పరిత్యజ్య, ఛిత్త్వా, మేదోజాలాని మత్స్యాండేన నిభాని ఆకృష్య అగ్నిమవచారయేత్| జంఘామధ్యే ద్వ్యంగులమింద్రబస్తిః, జేజ్జటాచార్యస్తు అర్ధాంగులమాహ| అన్యే తు పార్ష్ణిం ప్రతీత్యత్ర ప్రతిశబ్దం విపరీతార్థకమాహుః, తేన విపరీతాయాం పార్ష్ణ్యామిత్యర్థః; తేన దక్షిణభాగగతాయామపచ్యాం వామజంఘాయాం, వామభాగగతాయామపచ్యాం దక్షిణజంఘాయాం, అభయతోభాగగతాయాముభయతః కర్మ కర్తవ్యమితి జ్ఞేయం| ‘భాగే చ పరిప్రతీ’ ఇత్యుక్తత్వాద్భాగార్థోఽపి ప్రతిశబ్దో వ్యాఖ్యాతవ్యః; తేన పార్ష్ణిభాగే జంఘాయాః పాశ్చాత్యభాగే వ్యధః కార్యః| ద్వే దశ చాంగులానీతి మిత్వేత్యత్ర పృథగ్విభక్తినిర్దేశాత్ పార్ష్ణితో దశాంగులాని విహాయాంగులద్వయమాత్రో వ్యధః కార్య ఇతి జ్ఞేయం| ఇంద్రబస్తిం త్రయోదశేఽంగులే స్థితమర్ధాంగులప్రమాణం పరిత్యజ్య హిత్వా, ధీమాన్ బుద్ధిమాన్ ఊహాపోహయోగ్యో దృష్టకర్మేత్యర్థః, వైద్యః యః సమ్యగాయుర్వేదవిద్యాం వేత్తి, జాలాని మేదోజాలాని, అనలం విదధ్యాత్ అపునర్భవాయాగ్నితప్తయా శలాకయా దహేదిత్యర్థః; ఏవం హి మూలోచ్ఛేదాదపచ్యుపశమ ఇతి వదంతి| అముమేవార్థం కేచిదన్యేన పాఠేన పఠంతి- ఆ గుల్ఫేత్యాది| ఆ ఖుల(డ)కాత్ గుల్ఫకర్ణాత్ గుల్ఫౌ కర్ణావివ యస్య స తథా; ఖులకో జంఘాపాదయోః సంధిః| సురరాజబస్తేరింద్రబస్తేరష్టభాగం జంఘాయాశ్చరణహీనాయా వింశత్యంగులాయా అష్టమో భాగః సార్ధమంగులద్వయం హిత్వా, యద్యపి ద్వ్యంగుల ఇంద్రబస్తిస్తథాఽపి తదుపఘాతపరిహారార్థం సార్ధమేవాంగులద్వయం జ్ఞే(హే)యం| అన్యే తు అక్షిమాత్రమేవ ద్వ్యంగులం నేత్రప్రమాణం హిత్వేతి వదంతి| ఘోణర్జువేధ ఇతి గుల్ఫకర్ణస్య, ఖులకస్య , ఘోణా నాసా ఇవ ఘోణా, యథోత్తరీయకండరా తస్యాః ఋజురవక్రో వేధో వ్యధః, ‘కుర్యాత్’ ఇత్యత్రాపి పాఠే స ఏవార్థః| అపచ్యాస్తు జంఘాకండరాగతమేదోమూలతాయాం భోజవచనం- “వాతపిత్తకఫా వృద్ధా మేదశ్చాపి సమాచితం| జంఘయోః కండరాం ప్రాప్య మత్స్యాండసదృశాన్ బహూన్”- ఇత్యాదీతి గయీ; జేజ్జటస్యాప్యయమభిప్రాయః| గూఢపదభంగటిప్పనేఽన్యథా వ్యాఖ్యాతం- ఆ గుల్ఫకర్ణాదితి గుల్ఫకర్ణావభివ్యాప్య, ఆఙత్రాభివిధౌ న మర్యాదాయాం, సుమితస్య సునిశ్చితం మితస్య తస్య ప్రమాణస్య షట్సప్తత్యంగులమితస్యాష్టమభాగః సార్ధనవాంగులమాత్రం, ఖులకాత్ పార్ష్ణిభాగాద్ ద్వ్యంగులప్రమాణాత్ , విభజ్య పృథక్కృత్య, ఘోణా నాసా తస్యా ఋజు యథా భవతి తథాఽవక్రో వేధః కర్తవ్యః| తచ్చ విధ విధానే ఇతి ధాతో రూపం, తథాఽపి వేధశబ్దోఽత్ర వ్యధనే వర్తతే, ధాతూనామనేకార్థత్వాత్| స చ ఖులకస్యాంగులత్రితయమష్టమభాగస్య చ సార్ధనవాంగులకమేవం సార్ధద్వాదశాంగులపరిమాణేనేంద్రబస్తిర్మర్మాపి పరిహృతం భవత్యేవముక్తమింద్రబస్తిం హిత్వేతి| తథా చోక్తం- “త్రయోదశాంగులే పార్ష్ణిం ప్రతి కాలాంతరాసుహృత్| ఇంద్రబస్తిరసృక్స్రావీ మాంసగోఽర్ధాంగులో భవేత్”- ఇతి| అక్షిమాత్రమంగులద్వయప్రమాణమపరే భిషజ ఇతి వదంతి| ఏవం ప్రథమశ్లోకేనాధస్తాద్ద్వితీయశ్లోకేనేంద్రబస్తేరుపరిష్టాజ్జంఘాయాః పాశ్చాత్యభాగగతకండరాయా ద్వ్యంగులమాత్రో వ్యధః కార్య ఇతి స్థితం; ఏవమనుపశమే వామపార్శ్వజాయాం దక్షిణజంఘాపృష్ఠమధ్యాదింద్రబస్తేరధస్తాదూర్ధ్వం వా శస్త్రేణాక్షిమాత్రం వ్రణం కృత్వా, మత్స్యాండజాలనిభం మేదోఽపనీయగ్నినా దహేత్, అనేనేతరపార్శ్వజా వ్యాఖ్యాతా, ఏవముభయపార్శ్వజాతాయాముభయత ఇతి| భోజాఽత్రాహ- “వాతపిత్తకఫా వృద్ధా మేదశ్చాపి సమాచితం| జంఘయోః కండరాం ప్రాప్య మత్స్యాండసదృశాన్ బహూన్|| కుర్వంతి గ్రంథీన్ యస్తేభ్యః పునః ప్రకుపితోఽనిలః| దోషస్తైరూర్ధ్వగో వక్షఃకక్షామన్యాగలాశ్రితః|| నానాప్రకారాన్ కురుతే గ్రంథీన్ సా త్వపచీ మతా| వ్యామిశ్రదోషోత్పన్నాం తు కృచ్ఛ్రసాధ్యాం వినిర్దిశేత్|| తాసాం వాతోత్తరా కృష్ణా వాతికీవేదనాయుతా|| క్షిప్రపాకసముత్థానా దాహయుక్తా చ పైత్తికీ|| గూఢాఽవిపాకా కఠినా కఫాత్ స్నిగ్ధా రుజాకరీ|| మేదోధికా శ్లైష్మికీ చ విశేషాత్ సా సమార్దవా|| తాం తు మాలాకృతిం మన్యాకంఠహృద్ధనుసంధిషు|| గలమాలాం విజానీయాదపచీతుల్యలక్షణాం”- ఇతి| “తస్మాజ్జంఘాయామేవ కర్మణా మూలోచ్ఛేదః కార్యః” ఇతి గూఢపదభంగాత్| వాగ్భటేన చోభయత్రాపి వ్యధో దర్శితః| యథా- “ఇత్యశాంతౌ గదస్యాన్యపార్శ్వజంఘాసమాశ్రితం| బస్తేరూర్ధ్వమధస్తాద్వా మేదో హృత్వాఽగ్నినా దహేత్”- (వా. ఉ. 30) ఇతి||25-26||
Adhikarana 12 (27) · Śloka 27
మణిబంధోపరిష్టాద్వా కుర్యాద్రేఖాత్రయం భిషక్ |
అంగుల్యంతరితం సమ్యగపచీనాం నివృత్తయే ||27||
View original
मणिबन्धोपरिष्टाद्वा कुर्याद्रेखात्रयं भिषक् |
अङ्गुल्यन्तरितं सम्यगपचीनां निवृत्तये ||२७||
హన్వస్థిసంధిమన్యాగలస్థితాపచ్యాం జంఘాగతం కర్మాభిధాయ కక్షాకూర్పరసంధిగతాస్వపచీషు బాహుగతమేవ కర్మ వినిర్దిశన్నాహ- మణిబంధేత్యాది| అత్రాపి పూర్వవత్, “ఏతేనేతరసక్థి బాహూ చ వ్యాఖ్యాతౌ” (శా. 8) ఇతి వచనాదింద్రబస్తేరష్టభాగమక్షిమాత్రం వా విహాయాగ్రే రేఖాత్రయం కుర్యాత్| తత్రాపి వింశత్యంగులజంఘాయా ద్వాదశాంగులాని కించిదధికో భాగేన, ఏవం షోడశాంగులకూర్పరమణిబంధమధ్యే కించిదధికాని నవాంగులాని మిత్వా రేషాత్రయమంగులాంతరమితి||27||
Adhikarana 13 (28) · Śloka 29
చూర్ణస్య కాలే ప్రచలాకకాకగోధాహికూర్మప్రభవాం మసీం తు |
దద్యాచ్చ తైలేన సహేంగుదీనాం యద్వక్ష్యతే శ్లీపదినాం చ తైలం ||28||
విరేచనం ధూమముపాదదీత భవేచ్చ నిత్యం యవముద్గభోజీ |29|
View original
चूर्णस्य काले प्रचलाककाकगोधाहिकूर्मप्रभवां मसीं तु |
दद्याच्च तैलेन सहेङ्गुदीनां यद्वक्ष्यते श्लीपदिनां च तैलम् ||२८||
विरेचनं धूममुपाददीत भवेच्च नित्यं यवमुद्गभोजी |२९|
వమనవిరేచనశిరోవిరేచనైస్తథా స్థానాంతరగతశస్త్రక్షారానలైరంతర్బహిఃప్రమార్జనాభ్యామంతర్బహిఃశుద్ధీర్నిర్దిశ్య సంశమనం నిర్దిశన్నాహ- చూర్ణస్యేత్యాది|- చూర్ణస్య కాలే రోపణకాలే, ప్రచలాకాదీనాం మసీర్దద్యాత్ క్షారమిత్యర్థః| ప్రచలాకో మయూరః, కృకలాసమన్యే ప్రాహుః| ఇంగుదీనాం తైలేన క్షారమేవ దద్యాత్| యాని చ తైలాని శ్లీపదే తాని చ దద్యాత్||28||-
Adhikarana 14 (29-31) · Śloka 31
కర్కారుకైర్వారుకనారికేలప్రియాలపంచాంగులబీజచూర్ణైః ||29||
వాతార్బుదం క్షీరఘృతాంబుసిద్ధైరుష్ణైః సతైలైరుపనాహయేత్తు |
కుర్యాచ్చ ముఖ్యాన్యుపనాహనాని సిద్ధైశ్చ మాంసైరథ వేసవారైః ||30||
స్వేదం విదధ్యాత్ కుశలస్తు నాడ్యా శృంగేణ రక్తం బహుశో హరేచ్చ |
వాతఘ్ననిర్యూహపయోమ్లభాగైః సిద్ధం శతాఖ్యం త్రివృతం పిబేద్వా ||31||
View original
कर्कारुकैर्वारुकनारिकेलप्रियालपञ्चाङ्गुलबीजचूर्णैः ||२९||
वातार्बुदं क्षीरघृताम्बुसिद्धैरुष्णैः सतैलैरुपनाहयेत्तु |
कुर्याच्च मुख्यान्युपनाहनानि सिद्धैश्च मांसैरथ वेसवारैः ||३०||
स्वेदं विदध्यात् कुशलस्तु नाड्या शृङ्गेण रक्तं बहुशो हरेच्च |
वातघ्ननिर्यूहपयोम्लभागैः सिद्धं शताख्यं त्रिवृतं पिबेद्वा ||३१||
కర్కారుకైరిత్యాది| కర్కారుకం కూష్మాండం, ఏర్వారుః గ్రీష్మకర్కటీ, ప్రియాలశ్చారః, పంచాంగుల ఏరండః| క్షీరఘృతసిద్ధై రక్తపిత్తానుబంధే| ఉపనాహయేత్ బధ్నీయాత్| వాతఘ్నేత్యాది| వాతఘ్నా దేవదార్వాదయః| తత్క్వాథక్షీరసౌవీరభాగైస్త్రిభిః స్నేహచతుర్గుణైరకల్కైస్తైలపాకః, ఏవమేవ శతధా పక్వం శతపాకం, ఏవం త్రివృతం వా మజ్జవర్జం ఘృతతైలవసాభిర్వృతం పూర్వకల్కవాతహరక్వాథపయోమ్లైః సిద్ధం; ఏవమేవ శతధాఽపతానకవిధానేన వా సిద్ధం త్రివృతం, తత్రాప్యయమేవ సాధనవిధిః||29-31||
Adhikarana 15 (32-34) · Śloka 34
స్వేదోపనాహా మృదవస్తు కార్యాః పిత్తార్బుదే కాయవిరేచనం చ |
విఘృష్య చోదుంబరశాకగోజీపత్రైర్భృశం క్షౌద్రయుతైః ప్రలింపేత్ ||32||
శ్లక్ష్ణీకృతైః సర్జరసప్రియంగుపత్తంగరోధ్రాంజనయష్టికాహ్వైః |
విస్రావ్య చారగ్వధగోజిసోమాః శ్యామా చ యోజ్యా కుశలేన లేపే ||33||
శ్యామాగిరిహ్వాంజనకీరసేషు ద్రాక్షారసే సప్తలికారసే చ |
ఘృతం పిబేత్ క్లీతకసంప్రసిద్ధం పిత్తార్బుదీ తజ్జఠరీ చ జంతుః ||34||
View original
स्वेदोपनाहा मृदवस्तु कार्याः पित्तार्बुदे कायविरेचनं च |
विघृष्य चोदुम्बरशाकगोजीपत्रैर्भृशं क्षौद्रयुतैः प्रलिम्पेत् ||३२||
श्लक्ष्णीकृतैः सर्जरसप्रियङ्गुपत्तङ्गरोध्राञ्जनयष्टिकाह्वैः |
विस्राव्य चारग्वधगोजिसोमाः श्यामा च योज्या कुशलेन लेपे ||३३||
श्यामागिरिह्वाञ्जनकीरसेषु द्राक्षारसे सप्तलिकारसे च |
घृतं पिबेत् क्लीतकसम्प्रसिद्धं पित्तार्बुदी तज्जठरी च जन्तुः ||३४||
స్వేదోపనాహా ఇత్యాది| మృదుః స్వేదో ద్రవస్వేదః, ఉపనాహో బంధః కాకోల్యాదిమృదుద్రవ్యకృతః క్షీరామ్లపిష్టశ్చ నాత్యుష్ణః| మృదుకాయవిరేచనం న శిరోవిరేచనమితి వ్యవచ్ఛేదవిషయః| భృశం విఘృష్య ఉదుంబరాదిపత్రైః| తత్ర శాకః ఖరమసృణపత్రో మహాతరుః; గోజీ దార్వీపత్రికా, శాఖోటక ఇత్యన్యే| విస్రావ్యేత్యాది| సోమః సోమలతా, కట్ఫలమిత్యపరే| శ్యామేత్యాది| శ్యామా త్రివృత్, గిరిహ్వా శ్వేతస్యందః, అంజనకీ నీలాంజనికా శారదం ఫలం, శ్రీఫలికేతి లోకే| సప్తలికా యవతిక్తా| క్లీతకేత్యాది| యష్టీమధుకల్కేన సామాన్యస్నేహపరిభాషయా సిద్ధం ఘృతం శోధనం పిత్తార్బుదీ పిత్తోదరీ చ పిబేత్||32-34||
Adhikarana 16 (35-36) · Śloka 36
శుద్ధస్య జంతోః కఫజేఽర్బుదే తు రక్తేఽవసిక్తే తు తతోఽర్బుదం తత్ |
ద్రవ్యాణి యాన్యూర్ధ్వమధశ్చ దోషాన్ హరంతి తైః కల్కకృతైః ప్రదిహ్యాత్ ||35||
కపోతపారావతవిడ్విమిశ్రైః సకాంస్యనీలైః శుకలాంగలాఖ్యైః |
మూత్రైస్తు కాకాదనిమూలమిశ్రైః క్షారప్రదిగ్ధైరథవా ప్రదిహ్యాత్ ||36||
View original
शुद्धस्य जन्तोः कफजेऽर्बुदे तु रक्तेऽवसिक्ते तु ततोऽर्बुदं तत् |
द्रव्याणि यान्यूर्ध्वमधश्च दोषान् हरन्ति तैः कल्ककृतैः प्रदिह्यात् ||३५||
कपोतपारावतविड्विमिश्रैः सकांस्यनीलैः शुकलाङ्गलाख्यैः |
मूत्रैस्तु काकादनिमूलमिश्रैः क्षारप्रदिग्धैरथवा प्रदिह्यात् ||३६||
శుద్ధస్యేతి వమనేన| అలాబ్వా రక్తేఽవసిక్తేఽపచ్యా దోషానూర్ధ్వమధశ్చ యాని ద్రవ్యాణి జీమూతకీఘోషవతీఫలదంతీద్రవంతీత్రివృదాదీని హరంతి తేషాం కల్కైర్లింపేత్| కాంస్యనీలః కాంస్యమసీ| శుకః గ్రంథిపర్ణః , లాంగలాఖ్యా కలికారికా| కాకాదనీ వాయసతిందుకా| కపోతాదివిడ్విమిశ్రైః కాంస్యనీలాదిసహితైర్వాయసతిందుకాయా మూలయుక్తైర్మూత్రైర్విలింపేత్; అథవా క్షారప్రదిగ్ధైః క్షారసంయుక్తైర్మూత్రైః ప్రలింపేత్; ‘క్షారప్రఘృష్టైరథవా’ ఇత్యన్యే; తత్ర క్షారోదకేన ప్రఘృష్టైర్వా కపోతవిడాదిభిః ప్రదిహ్యాదిత్యర్థః||35-36||
Adhikarana 17 (37-40) · Śloka 40
నిష్పావపిణ్యాకకులత్థకల్కైర్మాంసప్రగాఢైర్దధిమస్తుయుక్తైః |
లేపం విదధ్యాత్ కృమయో యథాఽత్ర మూర్చ్ఛంతి ముంచంత్యథ మక్షికాశ్చ ||37||
అల్పావశిష్టే కృమిభక్షితే చ లిఖేత్తతోఽగ్నిం విదధీత పశ్చాత్ |
యదల్పమూలం త్రపుతామ్రసీసపట్టైః సమావేష్ట్య తదాయసైర్వా ||38||
క్షారాగ్నిశస్త్రాణ్యసకృద్విదధ్యాత్ ప్రాణానహింసన్ భిషగప్రమత్తః |
ఆస్ఫోతజాతీకరవీరపత్రైః కషాయమిష్టం వ్రణశోధనార్థం ||39||
శుద్ధే చ తైలం విదధీత భార్గీవిడంగపాఠాత్రిఫలావిపక్వం |
యదృచ్ఛయా చోపగతాని పాకం పాకక్రమేణోపచరేద్విధిజ్ఞః ||40||
View original
निष्पावपिण्याककुलत्थकल्कैर्मांसप्रगाढैर्दधिमस्तुयुक्तैः |
लेपं विदध्यात् कृमयो यथाऽत्र मूर्च्छन्ति मुञ्चन्त्यथ मक्षिकाश्च ||३७||
अल्पावशिष्टे कृमिभक्षिते च लिखेत्ततोऽग्निं विदधीत पश्चात् |
यदल्पमूलं त्रपुताम्रसीसपट्टैः समावेष्ट्य तदायसैर्वा ||३८||
क्षाराग्निशस्त्राण्यसकृद्विदध्यात् प्राणानहिंसन् भिषगप्रमत्तः |
आस्फोतजातीकरवीरपत्रैः कषायमिष्टं व्रणशोधनार्थम् ||३९||
शुद्धे च तैलं विदधीत भार्गीविडङ्गपाठात्रिफलाविपक्वम् |
यदृच्छया चोपगतानि पाकं पाकक्रमेणोपचरेद्विधिज्ञः ||४०||
నిష్పావేత్యాది|- నిష్పావః శింబః| విదధ్యాత్ కుర్యాత్| మూర్చ్ఛంతి పతంతి| ముంచంత్యథ మక్షికాశ్చేతి ‘కృమీన్’ ఇతి శేషః| శిఖరాణాం చ కృమిభిర్భక్షితత్వాదల్పావశిష్టత్వం| అసకృత్ అనేకవారం| అప్రమత్తః సావధానః| ఆస్ఫోతా సారివా| శుద్ధ ఇత్యాది| శుద్ధే చ రోపణార్థం భార్గ్యాదితైలం తైలపాకకల్పేన| యదృచ్ఛయేత్యాది| యదృచ్ఛయా పునరాకస్మికోత్పాదే అభిఘాతాదినిమిత్తేఽబుద్ధిపూర్వకే వా||37-40||
Adhikarana 18 (41-42) · Śloka 43
మేదోర్బుదం స్విన్నమథో విదార్య విశోధ్య సీవ్యేద్గతరక్తమాశు |
తతో హరిద్రాగృహధూమరోధ్రపతంగచూర్ణైః సమనఃశిలాలైః ||41||
వ్రణం ప్రతిగ్రాహ్య మధుప్రగాఢైః కరంజతైలం విదధీత శుద్ధే |
సశేషదోషాణి హి యోఽర్బూదాని కరోతి తస్యాశు పునర్భవంతి ||42||
తస్మాదశేషాణి సముద్ధరేత్తు హన్యుః సశేషాణి యథా హి వహ్నిః |43|
View original
मेदोर्बुदं स्विन्नमथो विदार्य विशोध्य सीव्येद्गतरक्तमाशु |
ततो हरिद्रागृहधूमरोध्रपतङ्गचूर्णैः समनःशिलालैः ||४१||
व्रणं प्रतिग्राह्य मधुप्रगाढैः करञ्जतैलं विदधीत शुद्धे |
सशेषदोषाणि हि योऽर्बूदानि करोति तस्याशु पुनर्भवन्ति ||४२||
तस्मादशेषाणि समुद्धरेत्तु हन्युः सशेषाणि यथा हि वह्निः |४३|
మేద ఇత్యాది| పతంగో రక్తకాష్ఠం | ఆలం హరితాలం| కరంజతైలం విద్రధ్యుక్తం, తత్ఫలతైలమేవేత్యన్యే||41-42||-
Adhikarana 19 (43-47) · Śloka 47
సంస్వేద్య గండం పవనోత్థమాదౌ నాడ్యాఽనిలఘ్నౌషధపత్రభంగైః ||43||
అమ్లైః సమూత్రైర్వివిధైః పయోభిరుష్ణైః సతైలైః పిశితైశ్చ విద్వాన్ |
విస్రావయేత్ స్విన్నమతంద్రితశ్చ శుద్ధం వ్రణం చాప్యుపనాహయేత్తు ||44||
శణాతసీమూలకశిగ్రుకిణ్వప్రియాలమజ్జానుయుతైస్తిలైస్తు |
కాలామృతాశిగ్రుపునర్నవార్కగజాదినామాకరహాటకుష్ఠైః ||45||
ఏకైషికావృక్షకతిల్వకైశ్చ సురామ్లపిష్టైరసకృత్ ప్రదిహ్యాత్ ||46||
తైలం పిబేచ్చామృతవల్లినింబహంసాహ్వయావృక్షకపిప్పలీభీః |
సిద్ధం బలాభ్యాం చ సదేవదారు హితాయ నిత్యం గలగండరోగే ||47||
View original
संस्वेद्य गण्डं पवनोत्थमादौ नाड्याऽनिलघ्नौषधपत्रभङ्गैः ||४३||
अम्लैः समूत्रैर्विविधैः पयोभिरुष्णैः सतैलैः पिशितैश्च विद्वान् |
विस्रावयेत् स्विन्नमतन्द्रितश्च शुद्धं व्रणं चाप्युपनाहयेत्तु ||४४||
शणातसीमूलकशिग्रुकिण्वप्रियालमज्जानुयुतैस्तिलैस्तु |
कालामृताशिग्रुपुनर्नवार्कगजादिनामाकरहाटकुष्ठैः ||४५||
एकैषिकावृक्षकतिल्वकैश्च सुराम्लपिष्टैरसकृत् प्रदिह्यात् ||४६||
तैलं पिबेच्चामृतवल्लिनिम्बहंसाह्वयावृक्षकपिप्पलीभीः |
सिद्धं बलाभ्यां च सदेवदारु हिताय नित्यं गलगण्डरोगे ||४७||
సంస్వేద్యేత్యాది| పత్రభంగైః పల్లవైః| అనిలఘ్నం వాతహరం| ఏరండాదిపల్లవయుతం తు శుద్ధవాతే, అమ్లైః కాంజికాదిభిః పిత్తావృతే వాయౌ, కఫావృతే మూత్రక్వథితైః; రక్తావృతే పయోభిః క్షీరైః, పిశితైశ్చేతి పిశితరసైః క్వథితైః, అథవా పిశితైర్మాంసైః పల్లవైః సహ క్వథితైర్ధాతుక్షయజే వాయౌ| విస్రావయేత్ జలౌకాదిభిః, ఊరుమూలసంశ్రితసిరావ్యధేన వా| రక్తాదిహరణశుద్ధం గలగండం నిరంతరం శణాదిబీజైరుపనాహయేత్| శుద్ధమితి వచనాత్ సౌశ్రుతేఽపి రక్తాహరణస్య శుద్ధిసంజ్ఞా; తేన “చతుష్ప్రకారా సంశుద్ధిః” (చ. సూ. 22) ఇతి చరకవచనం తు ప్రాయికం స్మృతం| కిణ్వం సురాబీజం| కాలేత్యాది| కాలా హింస్రా, గజాదినామా హస్తిపిప్పలీ, కరహాటం మదనఫలం| ఏకైషికా అంబష్ఠా, త్రివృదిత్యేకే; వృక్షకః కుటజః| అసకృత్ అనేకవారం| ప్రదిహ్యాత్ లింపేత్| తైలమిత్యాది| హంసాహ్వయా హంసపదీ| తైలం పిబేత్ సిద్ధమితి సంబంధః||43-47||
Adhikarana 20 (48-50) · Śloka 50
స్వేదోపనాహైః కఫసంభవం తు సంస్వేద్య విస్రావణమేవ కుర్యాత్ |
తతోఽజగంధాతివిషావిశల్యావిషాణికాకుష్ఠశుకాహ్వయాభిః ||48||
పలాశభస్మోదకపేషితాభిర్దిహ్యాత్ సుగుంజాభిరశీతలాభిః |
దశార్ధసంఖ్యైర్లవణైశ్చ యుక్తం తైలం పిబేన్మాగధికాదిసిద్ధం ||49||
ప్రచ్ఛర్దనం మూర్ధవిరేచనం చ ధూమశ్చ వైరేచనికో హితస్తు |
పాకక్రమో వాఽపి సదా విధేయో వైద్యేన పాకంగతయోః కథంచిత్ ||50||
View original
स्वेदोपनाहैः कफसम्भवं तु संस्वेद्य विस्रावणमेव कुर्यात् |
ततोऽजगन्धातिविषाविशल्याविषाणिकाकुष्ठशुकाह्वयाभिः ||४८||
पलाशभस्मोदकपेषिताभिर्दिह्यात् सुगुञ्जाभिरशीतलाभिः |
दशार्धसङ्ख्यैर्लवणैश्च युक्तं तैलं पिबेन्मागधिकादिसिद्धम् ||४९||
प्रच्छर्दनं मूर्धविरेचनं च धूमश्च वैरेचनिको हितस्तु |
पाकक्रमो वाऽपि सदा विधेयो वैद्येन पाकङ्गतयोः कथञ्चित् ||५०||
పిత్తగలగండాభావాదనంతరం కఫజస్య చికిత్సితం దర్శయన్నాహ- స్వేదేత్యాది| స్వేదోఽత్ర రూక్షః, ఉపనాహశ్చ సక్షారమూత్రః| అజగంధా బోవయికా, విశల్యా అగ్నిశిఖవృక్షః , విషాణికా ఆవర్తనికా, శుకాహ్వయః చర్మకారవటః| దశేత్యాది దశార్ధసంఖ్యైర్లవణైరితి పంచలవణైః| మాగధికాదిసిద్ధం పిప్పల్యాదిక్వాథకల్కాభ్యాం సిద్ధం| పాకంగతయోః పాకం ప్రాప్తయోర్వాతకఫజయోః||48-50||
Adhikarana 21 (51) · Śloka 51
కటుత్రికక్షౌద్రయుతాః సమూత్రా భక్ష్యా యవాన్నాని రసాశ్చ మౌద్గాః |
సశృంగవేరాః సపటోలనింబా హితాయ దేయా గలగండరోగే ||51||
View original
कटुत्रिकक्षौद्रयुताः समूत्रा भक्ष्या यवान्नानि रसाश्च मौद्गाः |
सशृङ्गवेराः सपटोलनिम्बा हिताय देया गलगण्डरोगे ||५१||
సర్వగలగండవిషయే యోగం నిర్దిశన్నాహ- కటుత్రికేత్యాది| భక్ష్యా ధానోల్లుంబాదయః| యవాన్నాని గృంజనాదీని| సమూత్రా ఇతి మూత్రస్విన్నశుష్కాణాం భక్ష్యయవాణామితి బోద్ధవ్యం| కటుత్రికమధుభ్యాం యోజనా| రసాశ్చ మౌద్గా ముద్గయూషాః| సశృంగవేరాః సార్ద్రకా దేయాః||51||
Adhikarana 22 (52-55) · Śloka 55
మేదఃసముత్థే తు యథోపదిష్టాం విధ్యేత్ సిరాం స్నిగ్ధతనోర్నరస్య |
శ్యామాసుధాలోహపురీషదంతీరసాంజనైశ్చాపి హితః ప్రదేహః ||52||
మూత్రేణ వాఽఽలోడ్య హితాయ సారం ప్రాతః పిబేత్ సాలమహీరుహాణాం |
శస్త్రేణ వాఽఽపాట్య విదార్య చైనం మేదః సముద్ధృత్య హితాయ సీవ్యేత్ ||53||
మజ్జాజ్యమేదోమధుభిర్దహేద్వా దగ్ధే చ సర్పిర్మధు చావచార్యం |
కాసీసతుత్థే చ తతోఽత్ర దేయే చూర్ణీకృతే రోచనయా సమేతే ||54||
తైలేన చాభ్యజ్య హితాయ దద్యాత్ సారోద్భవం గోమయజం చ భస్మ |
హితశ్చ నిత్యం త్రిఫలాకషాయో గాఢశ్చ బంధో యవభోజనం చ ||55||
View original
मेदःसमुत्थे तु यथोपदिष्टां विध्येत् सिरां स्निग्धतनोर्नरस्य |
श्यामासुधालोहपुरीषदन्तीरसाञ्जनैश्चापि हितः प्रदेहः ||५२||
मूत्रेण वाऽऽलोड्य हिताय सारं प्रातः पिबेत् सालमहीरुहाणाम् |
शस्त्रेण वाऽऽपाट्य विदार्य चैनं मेदः समुद्धृत्य हिताय सीव्येत् ||५३||
मज्जाज्यमेदोमधुभिर्दहेद्वा दग्धे च सर्पिर्मधु चावचार्यम् |
कासीसतुत्थे च ततोऽत्र देये चूर्णीकृते रोचनया समेते ||५४||
तैलेन चाभ्यज्य हिताय दद्यात् सारोद्भवं गोमयजं च भस्म |
हितश्च नित्यं त्रिफलाकषायो गाढश्च बन्धो यवभोजनं च ||५५||
మేదఃసముత్థ ఇత్యాది| యథోపదిష్టామితి ఊరుసంధినిర్దిష్టాం| శ్యామేత్యాది|- శ్యామా త్రివృత్, సుధా సేహుండః, లోహపురీషం లోహమలం; అన్యే తు లోహమగరుం వదంతి, తథా పురీషం కపోతపారావతవిట్| మూత్రేణేత్యాది| సాలసారాదితరూణాం సారకల్కం కర్షమాత్రం గోమూత్రేణ పిబేత్| జేజ్జటస్తు సారోద్భవం భస్మ మూత్రేణాలోడ్య పిబేదితి వదతి| శస్త్రేణేత్యాది| దాహే చ మధుఘృతావచారణం పశ్చాత్కర్మ| కాసీసేత్యాది| తతోఽనంతరం కాసీసతుత్థగోరోచనాచూర్ణావచారణం వ్రణే| సారోద్భవం సాలసారాదిసారోద్భవం| ప్రక్షాలనే త్రిఫలాకషాయశ్చ||52-55||
Adhikarana puShpikA · Śloka 18
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే గ్రంథ్యపచ్యర్బుదగలగండచికిత్సితం నామాష్టాదశోఽధ్యాయః ||18||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने ग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलगण्डचिकित्सितं नामाष्टादशोऽध्यायः ||१८||
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతటీకాయాం చికిత్సాస్థానేఽష్టాదశోఽధ్యాయః|