26. kṣīṇabalīyavājīkaraṇam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ ક્ષીણબલીયં વાજીકરણચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

ક્ષીણતા હીનશક્તિત્વમ્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

કલ્યસ્યોદગ્રવયસો વાજીકરણસેવિનઃ | સર્વેષ્વૃતુષ્વહરહર્વ્યવાયો ન નિવારિતઃ ||૩|| સ્થવિરાણાં રિરંસૂનાં સ્ત્રીણાં વાલ્લભ્યમિચ્છતામ્ | યોષિત્પ્રસઙ્ગાત્ ક્ષીણાનાં ક્લીબાનામલ્પરેતસામ્ ||૪|| વિલાસિનામર્થવતાં રૂપયૌવનશાલિનામ્ | નૃણાં ચ બહુભાર્યાણાં યોગા વાજીકરા હિતાઃ ||૫||

કલ્યસ્ય રોગરહિતસ્ય| ઉદગ્રવયસઃ તરુણસ્ય||૩-૫||

Adhikarana 3 (6-8) · Śloka 10

સેવમાનો યદૌચિત્યાદ્વાજીવાત્યર્થવેગવાન્ | નારીસ્તર્પયતે તેન વાજીકરણમુચ્યતે ||૬|| ભોજનાનિ વિચિત્રાણિ પાનાનિ વિવિધાનિ ચ | વાચઃ શ્રોત્રાનુગામિન્યસ્ત્વચઃ સ્પર્શસુખાસ્તથા ||૭|| યામિની સેન્દુતિલકા કામિની નવયૌવના | ગીતં શ્રોત્રમનોહારિ તામ્બૂલં મદિરાઃ સ્રજઃ ||૮|| ગન્ધા મનોજ્ઞા રૂપાણિ ચિત્રાણ્યુપવનાનિ ચ | મનસશ્ચાપ્રતીઘાતો વાજીકુર્વન્તિ માનવમ્ |૧૦|

અથ કિં તદ્વાજીકરણમિત્યુચ્યત ઇત્યાહ- સેવમાન ઇત્યાદિ| તથાઽન્યત્રાપિ “વાજીવાતિબલો યેન યાત્યપ્રતિહતઃ સ્ત્રિયઃ” ઇત્યાદિલક્ષણં વાજીકરણમ્| તત્ ત્રિવિધમ્- જનકં, પ્રવર્તકં, જનકપ્રવર્તકં ચેતિ| તત્ર જનકં માંસઘૃતાદિકં, યતસ્તદ્રસાદિધાતુક્રમેણ પરિણતં સત્ પ્રધાનધાતુપુષ્ટિં કરોતિ; પ્રવર્તકમુચ્ચટાચૂર્ણાદિકં શુક્રવૈરેચનિકં, ન ચ તસ્ય વૈરેચનિકોક્તયા શુક્રક્ષયકારિત્વં સ્યાત્, અતો વિરેચનં શુક્રસ્ય પતનાયાભિમુખીભાવમાત્રકરણં; જનકપ્રવર્તકં તુ ગવ્યઘૃતગોધૂમમાષકાકાણ્ડફલાદિકમ્| કેવલં દેહબલકરં જનકં ગોધૂમાદિકં, કેવલમનોબલકરં સઙ્કલ્પાદિ તુ પ્રવર્તકં, ઘૃતક્ષીરાદિ દેહમનોબલકરં સદુભયકરમિતિ| વૃષ્યાદિદ્રવ્યાણાં સદ્યઃ શુક્રાદિકરણે પ્રભાવોઽયમ્| તથા ચ શ્રીવાગ્ભટઃ,- “કેચિદાહુરહોરાત્રાત્ ષડહાદપરે, પરે| માસાત્ પ્રયાતિ શુક્રત્વમન્નં પાકક્રમાદિતિ|| વૃષ્યાદીનિ પ્રભાવેણ સદ્યઃ શુક્રાદિ કુર્વતે|| પ્રાયઃ કરોત્યહોરાત્રાત્ કર્માન્યદપિ ભેષજમ્” (વા. શા. ૩)- ઇતિ| રિરંસુઃ રન્તુમિચ્છુઃ| પ્રવર્તનાદિકારણાન્યુદ્દિશન્નાહ- ભોજનાનીત્યાદિ||૬-૮||

Adhikarana 4 (9-15) · Śloka 15

તૈસ્તૈર્ભાવૈરહૃદ્યૈસ્તુ રિરંસોર્મનસિ ક્ષતે ||૯|| દ્વેષ્યસ્ત્રીસમ્પ્રયોગાચ્ચ ક્લૈબ્યં તન્માનસં સ્મૃતમ્ | કટુકામ્લોષ્ણલવણૈરતિમાત્રોપસેવિતૈઃ ||૧૦|| સૌમ્યધાતુક્ષયો દૃષ્ટઃ ક્લૈબ્યં તદપરં સ્મૃતમ્ | અતિવ્યવાયશીલો યો ન ચ વાજીક્રિયારતઃ ||૧૧|| ધ્વજભઙ્ગમવાપ્નોતિ તચ્છુક્રક્ષયહેતુકમ્ | મહતા મેઢ્રરોગેણ મર્મચ્છેદેન વા પુનઃ ||૧૨|| ક્લૈબ્યમેતચ્ચતુર્થં સ્યાન્નૃણાં પુંસ્ત્વોપઘાતજમ્ | જન્મપ્રભૃતિ યઃ ક્લીબઃ ક્લૈબ્યં તત્ સહજં સ્મૃતમ્ ||૧૩|| બલિનઃ ક્ષુબ્ધમનસો નિરોધાદ્ બ્રહ્મચર્યતઃ | ષષ્ઠં ક્લૈબ્યં મતં તત્તુ ખરશુક્રનિમિત્તજમ્ ||૧૪|| અસાધ્યં સહજં ક્લૈબ્યં મર્મચ્છેદાચ્ચ યદ્ભવેત્ | સાધ્યાનામિતરેષાં તુ કાર્યો હેતુવિપર્યયઃ ||૧૫||

પ્રવર્તનાકારણાન્યુદ્દિશન્નાહ- તૈસ્તૈરિત્યાદિ| તૈસ્તૈર્ભાવૈરિતિ ભયાવિશ્રમ્ભસ્ત્રીદોષદર્શનાદિભિઃ| આહારજં ક્લૈબ્યમાહ- કટુકેત્યાદિ| રિરંસુઃ રન્તુમિચ્છુઃ| ધાતુક્ષયજન્યં ક્લૈબ્યમાહ- અતિવ્યવાયેત્યાદિ| ધ્વજો મેહનમ્| મર્મચ્છેદેનેતિ શુક્રવહનાડીનાં છેદનાત્| બલિનઃ અતિસ્થૂલસ્ય| ક્ષુબ્ધમનસઃ ચલચિત્તસ્ય| નિરોધાત્ વાતમૂત્રાદીનામ્| ખરં કઠિનમ્, અન્યે પરુષમાહુઃ||૯-૧૫||

Adhikarana 5 (16-17) · Śloka 18

વિધિર્વાજીકરો યસ્તુ તં પ્રવક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્ | તિલમાષવિદારીણાં શાલીનાં ચૂર્ણમેવ વા ||૧૬|| પૌણ્ડ્રકેક્ષુરસૈરાર્દ્રં મર્દિતં સૈન્ધવાન્વિતમ્ | વરાહમેદસા યુક્તાં ઘૃતેનોત્કારિકાં પચેત્ ||૧૭|| તાં ભક્ષયિત્વા પુરુષો ગચ્છેત્તુ પ્રમદાશતમ્ |૧૮|

રસૈઃ માંસરસૈરિક્ષુરસૈશ્ચ| ઉત્કારિકાં લપ્સિકામ્||૧૬-૧૭||-

Adhikarana 6 (18-19) · Śloka 19

બસ્તાણ્ડસિદ્ધે પયસિ ભાવિતાનસકૃત્તિલાન્ ||૧૮|| શિશુમારવસાપક્વાઃ શષ્કુલ્યસ્તિસ્તૈલૈઃ કૃતાઃ | યઃ ખાદેત્ સ પુમાન્ ગચ્છેત્ સ્ત્રીણાં શતમપૂર્વવત્ ||૧૯||

સામાન્યપરિભાષાકલ્પેન સિદ્ધે પયસિ સપ્તાહં ભાવિતાન્ તિલાન્ ખાદેત્, તત્રાનુપાનં ક્ષીરમેવેત્યેકો યોગઃ| પરિભાષામાહ- “દ્રવ્યાદષ્ટગુણં ક્ષીરં ક્ષીરાત્તોયં ચતુર્ગુણમ્| ક્ષીરાવશિષ્ટં કર્તવ્યં ક્ષીરપાકે ત્વયં વિધિઃ”- ઇતિ| બસ્તાણ્ડસિદ્ધપયોભાવિતતિલૈઃ કૃતાઃ શષ્કુલ્યઃ શિશુમારવસયા ભૃષ્ટા ભક્ષિતા યથોક્તફલદાઃ, તત્રાપ્યનુપાને ક્ષીરમિતિ દ્વિતીયો યોગઃ, એતેન યોગદ્વયમુક્તમ્| અપૂર્વવત્ પ્રથમસુરતવત્||૧૮-૧૯||

Adhikarana 7 (20) · Śloka 20

પિપ્પલીલવણોપેતે બસ્તાણ્ડે ક્ષીરસર્પિષિ | સાધિતે ભક્ષયેદ્યસ્તુ સ ગચ્છેત્ પ્રમદાશતમ્ ||૨૦||

પિપ્પલીત્યાદિ| બસ્તાણ્ડે ક્ષીરસર્પિષા ક્ષીરોત્થિતનવનીતસર્પિષા પક્વે પિપ્પલ્યા કિઞ્ચિત્કટુકે સૈન્ધવેન કિઞ્ચિલ્લવણે ભક્ષિતે યથોક્તફલદે, અનુપાનં શીતલજલમ્||૨૦||

Adhikarana 8 (21-22) · Śloka 22

પિપ્પલીમાષશાલીનાં યવગોધૂમયોસ્તથા | ચૂર્ણભાગૈઃ સમૈસ્તૈસ્તુ ઘૃતે પૂપલિકાં પચેત્ ||૨૧|| તાં ભક્ષયિત્વા પીત્વા તુ શર્કરામધુરં પયઃ | નરશ્ચટકવદ્ગચ્છેદ્દશવારાન્નિરન્તરમ્ ||૨૨||

પિપ્પલીત્યાદિ| શૃતં શર્કરામધુરં ક્ષીરમનુપાનમ્||૨૧-૨૨||

Adhikarana 9 (23-24) · Śloka 25

વિદાર્યાઃ સુકૃતં ચૂર્ણં સ્વરસેનૈવ ભાવિતમ્ | સર્પિર્મધુયુતં લીઢ્વા દશ સ્ત્રીરધિગચ્છતિ ||૨૩|| એવમામલકં ચૂર્ણં સ્વરસેનૈવ ભાવિતમ્ | શર્કરામધુસર્પિર્ભિર્યુક્તં લીઢ્વા પયઃ પિબેત્ ||૨૪|| એતેનાશીતિવર્ષોઽપિ યુવેવ પરિહૃષ્યતિ |૨૫|

સ્વરસેનૈવ વિદાર્યા એવ, શર્કરાસર્પિઃક્ષૌદ્રયુતં લીઢ્વાઽનન્તરમનુપાનં પયઃ પિબેત્||૨૩-૨૪||-

Adhikarana 10 (25-26) · Śloka 27

પિપ્પલીલવણોપેતે બસ્તાણ્ડે ઘૃતસાધિતે ||૨૫|| શિશુમારસ્ય વા ખાદેત્તે તુ વાજીકરે ભૃશમ્ | કુલીરકૂર્મનક્રાણામણ્ડાન્યેવં તુ ભક્ષયેત્ ||૨૬|| મહિષર્ષભબસ્તાનાં પિબેચ્છુક્રાણિ વા નરઃ |૨૭|

પિપ્પલીત્યાદિ| બસ્તાણ્ડે અજમુષ્કૌ| શિશુમારસ્ય ‘અણ્ડે’ ઇતિ શેષઃ| કુલીરઃ કર્કટકઃ, ‘ગૃહચટક ’ ઇત્યન્યે, ‘કુલીરો મત્સ્યવિશેષ’ ઇત્યપરે| કૂર્મઃ કચ્છપઃ| નક્રો મત્સ્યભેદઃ, ‘ઘડિયાલ’ ઇતિ લોકે| અણ્ડમત્ર પ્રાણાધારો વર્તુલઃ, નતુ મુષ્કઃ| ઋષભો વૃષભઃ| બસ્તઃ છાગઃ| તેષાં શુક્રાણિ ગુરૂપદેશાત્ તદાધારભૂતાન્યેવાણ્ડાનિ ||૨૫-૨૬||-

Adhikarana 11 (27-36) · Śloka 36

અશ્વત્થફલમૂલત્વક્શુઙ્ગાસિદ્ધં પયો નરઃ ||૨૭|| પીત્વા સશર્કરાક્ષૌદ્રં કુલિઙ્ગ ઇવ હૃષ્યતિ | વિદારિમૂલકલ્કં તુ શૃતેન પયસા નરઃ ||૨૮|| ઉડુમ્બરસમં પીત્વા વૃદ્ધોઽપિ તરુણાયતે | માષાણાં પલમેકં તુ સંયુક્તં ક્ષૌદ્રસર્પિષા ||૨૯|| અવલિહ્ય પયઃ પીત્વા તેન વાજી ભવેન્નરઃ | ક્ષીરપક્વાંસ્તુ ગોધૂમાનાત્મગુપ્તાફલૈઃ સહ ||૩૦|| શીતાન્ ઘૃતયુતાન્ ખાદેત્તતઃ પશ્ચાત્ પયઃ પિબેત્ | નક્રમૂષિકમણ્ડૂકચટકાણ્ડકૃતં ઘૃતમ્ ||૩૧|| પાદાભ્યઙ્ગેન કુરુતે બલં ભૂમિં તુ ન સ્પૃશેત્ | યાવત્ સ્પૃશતિ નો ભૂમિં તાવદ્ગચ્છેન્નિરન્તરમ્ ||૩૨|| સ્વયઙ્ગુપ્તેક્ષુરકયોઃ ફલચૂર્ણં સશર્કરમ્ | ધારોષ્ણેન નરઃ પીત્વા પયસા ન ક્ષયં વ્રજેત્ ||૩૩|| ઉચ્ચટાચૂર્ણમપ્યેવં ક્ષીરેણોત્તમમિષ્યતે | શતાવર્યુચ્ચટાચૂર્ણં પેયમેવં બલાર્થિના | સ્વયઙ્ગુપ્તાફલૈર્યુક્તં માષસૂપં પિબેન્નરઃ ||૩૪|| ગુપ્તાફલં ગોક્ષુરકાચ્ચ બીજં તથોચ્ચટાં ગોપયસા વિપાચ્ય | ખજાહતં શર્કરયા ચ યુક્તં પીત્વા નરો હૃષ્યતિ સર્વરાત્રમ્ ||૩૫|| માષાન્ વિદારીમપિ સોચ્ચટાં ચ ક્ષીરે ગવાં ક્ષૌદ્રઘૃતોપપન્નામ્ | પીત્વા નરઃ શર્કરયા સુયુક્તાં કુલિઙ્ગવદ્ધૃષ્યતિ સર્વરાત્રમ્ ||૩૬||

અશ્વત્થેત્યાદિ| શુઙ્ગા અગ્રપલ્લવાઃ| હૃષ્યતિ સકામો ભવતિ| ઉડુમ્બરસમમ્ ઉદુમ્બરફલપ્રમાણમ્| સ્વયઙ્ગુપ્તા કપિકચ્છૂઃ| ઇક્ષુરકઃ કોકિલાક્ષઃ ‘તાલમખાના’ ઇતિ લોકે| ઉચ્ચટા શણઘણ્ટાકારઃ સ્વલ્પવિટપઃ પ્રાયશો હિમવતિ સરયૂનદીતીરે દૃશ્યતે| એવમિતિ સશર્કરધારોષ્ણક્ષીરેણ; ખજાહતં મન્થાનહતમ્||૨૭-૩૬||

Adhikarana 12 (37-38) · Śloka 38

ગૃષ્ટીનાં વૃદ્ધવત્સાનાં માષપર્ણભૃતાં ગવામ્ | યત્ ક્ષીરં તત્ પ્રશંસન્તિ બલકામેષુ જન્તુષુ ||૩૭|| ક્ષીરમાંસગણાઃ સર્વે કાકોલ્યાદિશ્ચ પૂજિતઃ | વાજીકરણહેતોર્હિ તસ્માત્તત્તુ પ્રયોજયેત્ ||૩૮||

ગૃષ્ટીનાં પ્રથમપ્રસૂતાનાં, વૃદ્ધવત્સાનામેકવર્ષવત્સાનામિત્યર્થઃ| માષપર્ણભૃતાં માષપર્ણેન પોષિતાનાં, માષપર્ણગ્રહણં ફલવ્યુદાસાર્થં, તે ચ માષપર્ણા હરિતા અભિપ્રેતા ન શુષ્કાઃ||૩૭-૩૮||

Adhikarana 13 (39) · Śloka 39

એતે વાજીકરા યોગાઃ પ્રીત્યપત્યબલપ્રદાઃ | સેવ્યા વિશુદ્ધોપચિતદેહૈઃ કાલાદ્યપેક્ષયા ||૩૯||

પ્રીતિઃ મનઃસુખમ્, અપત્યં સન્તતિઃ, બલં દેહસ્યોપચયલક્ષણં શક્તિલક્ષણં વા| વિશિષ્ટશોધનવિશુદ્ધશરીરાણાં કૃતસંસર્જનાનામેવ યથોક્તં ફલં ભવતિ નાન્યથેતિ દર્શયન્નાહ- સેવ્યા વિશુદ્ધોપચિતદેહૈરિતિ; પૂર્વં વિશુદ્ધાઃ કૃતસંસર્જનત્વાત્ પશ્ચાદુપચિતાઃ||૩૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 26

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ક્ષીણબલીયવાજીકરણચિકિત્સિતં નામ ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૬||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને ષડ્વિંશતિતમોઽધ્યાયઃ||૨૬|