20. kṣudrarōgacikitsitam

Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 4

ಅಥಾತಃ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨|| ತತ್ರಾಜಗಲ್ಲಿಕಾಮಾಮಾಂ ಜಲೌಕೋಭಿರುಪಾಚರೇತ್ | ಶುಕ್ತಿಶ್ರುಘ್ನೀಯವಕ್ಷಾರಕಲ್ಕೈಶ್ಚಾಲೇಪಯೇದ್ಭಿಷಕ್ ||೩|| ಶ್ಯಾಮಾಲಾಙ್ಗಲಕಿಪಾಠಾಕಲ್ಕೈರ್ವಾಽಪಿ ವಿಚಕ್ಷಣಃ | ಪಕ್ವಾಂ ವ್ರಣವಿಧಾನೇನ ಯಥೋಕ್ತೇನ ಪ್ರಸಾಧಯೇತ್ ||೪||

ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಶುಕ್ತಿಃ ಜಲಶುಕ್ತಿಃ| ಶ್ರುಘ್ನೀ ಸ್ವರ್ಜಿಕಾ| ಯವಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಕ್ಷಾರಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಗಯೀ ತು ಅಜಗಲ್ಲಿಕಾಮಪಕ್ವಾಂ ಯವಕ್ಷಾರಶುಕ್ತಿಸೌರಾಷ್ಟ್ರೀಕಲ್ಕೇನಾಲೇಪಯೇತ್, ತತೋ ಜಲೌಕೋಭಿಃ ಸ್ರಾವಯೇತ್ , ಆಲೇಪಶ್ಚಾದ್ಯ ಉಪಕ್ರಮಃ ಸರ್ವಶೋಫಾನಾಮಿತ್ಯುಕ್ತೇಃ||೧-೪||

Adhikarana 2 (5-6) · Śloka 6

ಅನ್ಧಾಲಜೀಂ ಯವಪ್ರಖ್ಯಾಂ ಪನಸೀಂ ಕಚ್ಛಪೀಂ ತಥಾ | ಪಾಷಾಣಗರ್ದಭಂ ಚೈವ ಪೂರ್ವಂ ಸ್ವೇದೇನ ಯೋಜಯೇತ್ ||೫|| ಮನಃಶಿಲಾತಾಲಕುಷ್ಠದಾರುಕಲ್ಕೈಃ ಪ್ರಲೇಪಯೇತ್ | ಪರಿಪಾಕಗತಾನ್ ಭಿತ್ತ್ವಾ ವ್ರಣವತ್ ಸಮುಪಾಚರೇತ್ ||೬||

ಅನ್ಧೇತ್ಯಾದಿ||೫-೬||

Adhikarana 3 (7-8) · Śloka 8

ವಿವೃತಾಮಿನ್ದ್ರವೃದ್ಧಾಂ ಚ ಗರ್ದಭೀಂ ಜಾಲಗರ್ದಭಮ್ | ಇರಿವೇಲ್ಲೀಂ ಗನ್ಧನಾಮ್ನೀಂ ಕಕ್ಷಾಂ ವಿಸ್ಫೋಟಕಾಂಸ್ತಥಾ ||೭|| ಪಿತ್ತಜಸ್ಯ ವಿಸರ್ಪಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಯಾ ಸಾಧಯೇದ್ಭಿಷಕ್ | ರೋಪಯೇತ್ ಸರ್ಪಿಷಾ ಪಕ್ವಾನ್ ಸಿದ್ಧೇನ ಮಧುರೌಷಧೈಃ ||೮||

ಮಧುರೌಷಧಾನಿ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದೀನಿ||೭-೮||

Adhikarana 4 (9-11) · Śloka 11

ಚಿಪ್ಯ(ಪ್ಪ)ಮುಷ್ಣಾಮ್ಬುನಾ ಸಿಕ್ತಮುತ್ಕೃತ್ಯ ಸ್ರಾವಯೇದ್ಭಿಷಕ್ | ಚಕ್ರತೈಲೇನ ಚಾಭ್ಯಜ್ಯ ಸರ್ಜಚೂರ್ಣೇನ ಚೂರ್ಣಯೇತ್ ||೯|| ಬನ್ಧೇನೋಪಚರೇಚ್ಚೈನಮಶಕ್ಯಂ ಚಾಗ್ನಿನಾ ದಹೇತ್ | ಮಧುರೌಷಧಸಿದ್ಧೇನ ತತಸ್ತೈಲೇನ ರೋಪಯೇತ್ ||೧೦|| ಕುನಖೇ ವಿಧಿರಪ್ಯೇಷ ಕಾರ್ಯೋ ಹಿ ಭಿಷಜಾ ಭವೇತ್ | ಉಪಾಚರೇದನುಶಯೀಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿದ್ರಧಿವದ್ಭಿಷಕ್ ||೧೧||

ಚಿಪ್ಪಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ಕೃತ್ಯ ದುಷ್ಟಮಾಂಸಂ ಪಕ್ವಮ್| ಚಕ್ರತೈಲಂ ಚಕ್ರಪೀಡಿತಂ, ಹಸ್ತಾದಿಪೀಡಿತವ್ಯುದಾಸಾರ್ಥಂ ಚಕ್ರಗ್ರಹಣಮ್| “ಚಿಪ್ಪಂ ಶೋಣಿತಸೇಕೇನ ಶೋಧನೈಶ್ಚಾಪ್ಯುಪಾಚರೇತ್| ಗತೋಷ್ಮಾಣಂ ತಥಾ ಚೈನಮುಷ್ಣಾಮ್ಬುಪರಿಷೇಚಿತಮ್|| ಶಸ್ತ್ರೇಣ ತು ಯಥಾಯೋಗಮುತ್ಕೃತ್ಯ ಸ್ರಾವಯೇದ್ವ್ರಣಮ್| ಶಿಲಾ ತೇಜೋವತೀ ಚೈವ ರೋಚನಾ ಚ ರಸಾಞ್ಜನಮ್|| ಕಲ್ಕೈರೇತೈಶ್ಚ ಸಮ್ಪಿಷ್ಟೈಃ ಶೋಧಯಿತ್ವಾ ವ್ರಣಂ ತತಃ| ಹರಿದ್ರಾಗುರುಕಾಲೀಯಕಲ್ಕೈಶ್ಚ ಸರಸಾಞ್ಜನೈಃ|| ಸಿದ್ಧೇನ ತಿಲತೈಲೇನ ತತ್ರ ಕುರ್ವೀತ ರೋಪಣಮ್”- ಇತಿ ಕ್ವಚಿತ್ ಪಾಠಃ| ಏಷ ವಿಧಿಃ ಚಿಪ್ಪಕ್ರಮಃ||೯-೧೧||

Adhikarana 5 (12-16) · Śloka 16

ವಿದಾರಿಕಾಂ ಸಮಭ್ಯಜ್ಯ ಸ್ವಿನ್ನಾಂ ವಿಮ್ಲಾಪ್ಯ ಲೇಪಯೇತ್ | ನಗವೃತ್ತಿಕವರ್ಷಾಭೂಬಿಲ್ವಮೂಲೈಃ ಸುಪೇಷಿತೈಃ ||೧೨|| ವ್ರಣಭಾವಗತಾಯಾಂ ವಾ ಕೃತ್ವಾ ಸಂಶೋಧನಕ್ರಿಯಾಮ್ | ರೋಪಣಾರ್ಥಂ ಹಿತಂ ತೈಲಂ ಕಷಾಯಮಧುರೈಃ ಶೃತಮ್ ||೧೩|| ಪ್ರಚ್ಛಾನೈರ್ವಾ ಜಲೌಕೋಭಿಃ ಸ್ರಾವ್ಯಾಽಪಕ್ವಾ ವಿದಾರಿಕಾ | ಅಜಕರ್ಣೈಃ ಸಪಾಲಾಶಮೂಲಕಲ್ಕೈಃ ಪ್ರಲೇಪಯೇತ್ ||೧೪|| ಪಕ್ವಾಂ ವಿದಾರ್ಯ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ಪಟೋಲಪಿಚುಮರ್ದಯೋಃ | ಕಲ್ಕೇನ ತಿಲಯುಕ್ತೇನ ಸರ್ಪಿರ್ಮಿಶ್ರೇಣ ಲೇಪಯೇತ್ ||೧೫|| ಬದ್ಧ್ವಾ ಚ ಕ್ಷೀರವೃಕ್ಷಸ್ಯ ಕಷಾಯೈಃ ಖದಿರಸ್ಯ ಚ | ವ್ರಣಂ ಪ್ರಕ್ಷಾಲಯೇಚ್ಛುದ್ಧಾಂ ತತಸ್ತಾಂ ರೋಪಯೇತ್ ಪುನಃ ||೧೬||

ವಿದಾರಿಕಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಮ್ಲಾಪ್ಯೇತಿ ಅಙ್ಗುಷ್ಠಾದಿಭಿಃ| ನಗವೃತ್ತಿಕಃ ಜಿಙ್ಗಿನೀ ಗುಡಮಜ್ಜನಿಕೇತಿ ಲೋಕೇ, ವೃಶ್ಚಿಕಾಲೀತ್ಯನ್ಯೇ| ವ್ರಣಭಾವೇತ್ಯಾದಿ| ಕಷಾಯೈಃ ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಪಠಿತೈಃ, ಮಧುರೈಃ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಭಿಃ| ಅಜಕರ್ಣಃ ಸರ್ಜಃ| ಪಾಲಾಶಃ ಶಟೀ| ಪಕ್ವಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಿಚುಮರ್ದೋ ನಿಮ್ಬಃ| ಕ್ಷೀರವೃಕ್ಷಾ ವಟೋದುಮ್ಬರಪ್ಲಕ್ಷಪಿಪ್ಪಲಗರ್ದಭಾಣ್ಡಾಃ||೧೨-೧೬||

Adhikarana 6 (17-18) · Śloka 19

ಮೇದೋಽರ್ಬುದವಿಧಾನೇನ ಸಾಧಯೇಚ್ಛರ್ಕರಾರ್ಬುದಮ್ | ಕಚ್ಛೂಂ ವಿಚರ್ಚಿಕಾಂ ಪಾಮಾಂ ಕುಷ್ಠವತ್ ಸಮುಪಾಚರೇತ್ ||೧೭|| ಲೇಪಶ್ಚ ಶಸ್ಯತೇ ಸಿಕ್ಥಶತಾಹ್ವಾಗೌರಸರ್ಷಪೈಃ | ವಚಾದಾರ್ವೀಸರ್ಷಪೈರ್ವಾ ತೈಲಂ ವಾ ನಕ್ತಮಾಲಜಮ್ ||೧೮|| ಸಾರತೈಲಮಥಾಭ್ಯಙ್ಗೇ ಕುರ್ವೀತ ಕಟುಕೈಃ ಶೃತಮ್ |೧೯|

ಮೇದೋಽರ್ಬುದೇತ್ಯಾದಿ| ನಕ್ತಮಾಲಜತೈಲೇನಾಪಕ್ವೇನೈವ, ‘ಕಟುಕೌಷಧಸಿದ್ಧೇನ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಸಾರತೈಲೇನ ಶಿಂಶಪಾಗುರುಸರಲದೇವದಾರ್ವಾದಿತೈಲೇನ| ಕಟುಕೌಷಧಾನಿ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದೀನಿ| ‘ಸಾರತೈಲಮಥಾಭ್ಯಙ್ಗೇ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಸಾರಲಂ ತೈಲಮಭ್ಯಙ್ಗೇ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರ ಸರಲಸಾರಸ್ನೇಹಃ ಸಾಮಾನ್ಯಸ್ನೇಹಪರಿಭಾಷಯಾ ಪಕ್ತವ್ಯಃ||೧೭-೧೮||-

Adhikarana 7 (19-20) · Śloka 20

ಪಾದದಾರ್ಯಾಂ ಸಿರಾಂ ವಿದ್ಧ್ವಾ ಸ್ವೇದಾಭ್ಯಙ್ಗೌ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ ||೧೯|| ಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟವಸಾಮಜ್ಜಸರ್ಜಚೂರ್ಣಘೃತೈಃ ಕೃತಃ | ಯವಾಹ್ವಗೈರಿಕೋನ್ಮಿಶ್ರೈಃ ಪಾದಲೇಪಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ ||೨೦||

ಪಾದೇತ್ಯಾದಿ| ಪೂರ್ವಮಾದೌ ಸ್ನೇಹತ್ವೇದೌ ಕೃತ್ವಾ ಪಶ್ಚಾತ್ ಸಿರಾಂ ವಿಧ್ಯೇತ್| ಯವಾಹ್ವೋ ಯವಕ್ಷಾರಃ||೧೯-೨೦||

Adhikarana 8 (21-22) · Śloka 23

ಪಾದೌ ಸಿಕ್ತ್ವಾಽಽರನಾಲೇನ ಲೇಪನಂ ಹ್ಯಲಸೇ ಹಿತಮ್ | ಕಲ್ಕೀಕೃತೈರ್ನಿಮ್ಬತಿಲಕಾಸೀಸಾಲೈಃ ಸಸೈನ್ಧವೈಃ ||೨೧|| ಲಾಕ್ಷಾರಸೋಽಭಯಾ ವಾಽಪಿ ಕಾರ್ಯಂ ಸ್ಯಾದ್ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣಮ್ | ಸಿದ್ಧಂ ರಸೇ ಕಣ್ಟಕಾರ್ಯಾಸ್ತೈಲಂ ವಾ ಸಾರ್ಷಪಂ ಹಿತಮ್ ||೨೨|| ಕಾಸೀಸರೋಚನಶಿಲಾಚೂರ್ಣೈರ್ವಾ ಪ್ರತಿಸಾರಣಮ್ |೨೩|

ಪಾದಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಶಿಲಾ ಮನಃಶಿಲಾ| ಪ್ರತಿಸಾರಣಂ ಘರ್ಷಣಮ್||೨೧-೨೨||-

Adhikarana 9 (23) · Śloka 23

ಉತ್ಕೃತ್ಯ ದಗ್ಧ್ವಾ ಸ್ನೇಹೇನ ಜಯೇತ್ ಕದರಸಞ್ಜ್ಞಕಮ್ ||೨೩||

ಉತ್ಕೃತ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಕದರಂ ತು ಶಸ್ತ್ರೇಣೋತ್ಕೃತ್ಯ ಅಗ್ನಿತಪ್ತೇನ ತೈಲೇನೈವ ದಹೇತ್, ಸೂಕ್ಷ್ಮಮಾರ್ಗಾನುಸಾರಿತ್ವಾತ್ತೈಲಸ್ಯ; ಅನ್ಯೇ ತು ವಹ್ನಿಸನ್ತಪ್ತಾಃ ಸರ್ವೇಽಪಿ ಸ್ನೇಹಾಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮಾರ್ಗಾನುಸಾರಿಣೋ ಭವನ್ತಿ, ಅತಃ ಸರ್ವೇಽಪಿ ಸ್ನೇಹಾ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ||೨೩||

Adhikarana 10 (24-26) · Śloka 27

ಇನ್ದ್ರಲುಪ್ತೇ ಸಿರಾಂ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯ ಮೋಕ್ಷಯೇತ್ | ಕಲ್ಕೈಃ ಸಮರಿಚೈರ್ದಿಹ್ಯಾಚ್ಛಿಲಾಕಾಸೀಸತುತ್ಥಕೈಃ ||೨೪|| ಕುಟನ್ನಟದಾರುಕಲ್ಕೈರ್ಲೇಪನಂ ವಾ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ | ಪ್ರಚ್ಛಯಿತ್ವಾಽವಗಾಢಂ ವಾ ಗುಞ್ಜಾಕಲ್ಕೈರ್ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ||೨೫|| ಲೇಪಯೇದುಪಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಕುರ್ಯಾದ್ವಾಽಪಿ ರಸಾಯನಮ್ | ಮಾಲತೀಕರವೀರಾಗ್ನಿನಕ್ತಮಾಲವಿಪಾಚಿತಮ್ ||೨೬|| ತೈಲಮಭ್ಯಞ್ಜನೇ ಶಸ್ತಮಿನ್ದ್ರಲುಪ್ತಾಪಹಂ ಪರಮ್ |೨೭|

ಇನ್ದ್ರಲುಪ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕುಟನ್ನಟೇತ್ಯಾದಿ ಕುಟನ್ನಟಃ ತಗರಃ| ರಸಾಯನವಿಧಾನೋಪದೇಶಂ ಕುರ್ವನ್ನೇತಜ್ಜ್ಞಾಪಯತಿ- ದುಃಸಾಧ್ಯೋಽಯಂ ವ್ಯಾಧಿರ್ನ ಶಕ್ಯತೇ ರಸಾಯನಮನ್ತರೇಣಾಪನೇತುಂ; ರಸಾಯನಮಷ್ಟಾದಶ ದಿವ್ಯೌಷಧಯಃ ಸೋಮಶ್ಚೌಷಧರಾಜಾ| ಮಾಲತೀತ್ಯಾದಿ ಸ್ನೇಹಪಾಕಕಲ್ಪಪರಿಭಾಷಯಾ ಜಾತ್ಯಾದಿಕಲ್ಕಸಿದ್ಧೇನ ಕಟುತೈಲೇನ ಗೋಮೂತ್ರಚತುರ್ಗುಣೇನ ಶಿರೋಽಭ್ಯಞ್ಜ್ಯಾತ್||೨೪-೨೬||-

Adhikarana 11 (27-28) · Śloka 30

ಅರೂಂಷಿಕಾಂ ಹೃತೇ ರಕ್ತೇ ಸೇಚಯೇನ್ನಿಮ್ಬವಾರಿಣಾ ||೨೭|| ದಿಹ್ಯಾತ್ ಸೈನ್ಧವಯುಕ್ತೇನ ವಾಜಿವಿಷ್ಠಾರಸೇನ ತು | ಹರಿತಾಲನಿಶಾನಿಮ್ಬಕಲ್ಕೈರ್ವಾ ಸಪಟೋಲಜೈಃ ||೨೮|| ಯಷ್ಟೀನೀಲೋತ್ಪಲೈರಣ್ಡಮಾರ್ಕವೈರ್ವಾ ಪ್ರಲೇಪಯೇತ್ | ಇನ್ದ್ರಲುಪ್ತಾಪಹಂ ತೈಲಮಭ್ಯಙ್ಗೇ ಚ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ |೩೦|

ಅರೂಂಷಿಕಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅರೂಂಷಿಕಾಂ ತು ಪುನರ್ಜಲೌಕೋಭಿಃ ರಕ್ತಮವಸಿಚ್ಯ ನಿಮ್ಬಕ್ವಾಥೇನ ಪರಿತಃ ಸಿಕ್ತ್ವಾ, ಅಶ್ವಪುರೀಷರಸೇನ ಬಹುಸೈನ್ಧವಚೂರ್ಣೇನ ಲೇಪಯೇತ್| ಮಾರ್ಕವೋ ಭೃಙ್ಗರಾಜಃ| ಹರಿತಾಲಾದಿಭಿರ್ವಾ ಮಧುಕಾದಿಭಿರ್ವಾ ಲೇಪಯೇತ್| ಇನ್ದ್ರಲುಪ್ತೋಕ್ತಸ್ಯ ಜಾತ್ಯಾದಿತೈಲಸ್ಯಾಭ್ಯಙ್ಗಕರಣಮರೂಂಷಿಕಾಯಾಃ ಶೋಧನರೋಪಣಮ್||೨೭-೨೮||-

Adhikarana 12 (29-30) · Śloka 30

ಸಿರಾಂ ದಾರುಣಕೇ ವಿದ್ಧ್ವಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯ ಮೂರ್ಧನಿ ||೨೯|| ಅವಪೀಡಂ ಶಿರೋಬಸ್ತಿಮಭ್ಯಙ್ಗಂ ಚ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ | ಕ್ಷಾಲನೇ ಕೋದ್ರವತೃಣಕ್ಷಾರತೋಯಂ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ ||೩೦||

ಸಿರಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅವಪೀಡ್ಯ ನಸ್ಯೇ ದೀಯತ ಇತ್ಯವಪೀಡಃ||೨೯-೩೦||

Adhikarana 13 (31) · Śloka 31

ಉಪರಿಷ್ಟಾತ್ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ವಿಧಿಂ ಪಲಿತನಾಶನಮ್ |೩೧|

ಪಲಿತಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಉಪರಿಷ್ಟಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಉಪರಿಷ್ಟಾನ್ಮಿಶ್ರಕೋಕ್ತೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ|೩೧|-

Adhikarana 14 (31) · Śloka 32

ಮಸೂರಿಕಾಯಾಂ ಕುಷ್ಠಘ್ನಲೇಪನಾದಿಕ್ರಿಯಾ ಹಿತಾ ||೩೧|| ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಸರ್ಪೋಕ್ತಾ ಕ್ರಿಯಾ ವಾ ಸಮ್ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ |೩೨|

ಮಸೂರಿಕಾಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆದಿಶಬ್ದೇನೋದ್ವರ್ತನಘೃತಾದಿ||೩೧||-

Adhikarana 15 (32) · Śloka 33

ಜತುಮಣಿಂ ಸಮುತ್ಕೃತ್ಯ ಮಷಕಂ ತಿಲಕಾಲಕಮ್ ||೩೨|| ಕ್ಷಾರೇಣ ಪ್ರದಹೇದ್ಯುಕ್ತ್ಯಾ ವಹ್ನಿನಾ ವಾ ಶನೈಃ ಶನೈಃ |೩೩|

ಜತುಮಣಿಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷಾರೇಣ ಕ್ಷಾರವಿಷಯೇಷು, ಆಗ್ನಿನಾ ಅಕ್ಷಾರಕೃತ್ಯೇಷು||೩೨||-

Adhikarana 16 (33-36) · Śloka 36

ನ್ಯಚ್ಛೇವ್ಯಙ್ಗೇ ಸಿರಾಮೋಕ್ಷೋ ನೀಲಿಕಾಯಾಂ ಚ ಶಸ್ಯತೇ ||೩೩|| ಯಥಾನ್ಯಾಯಂ ಯಥಾಭ್ಯಾಸಂ ಲಾಲಾಟ್ಯಾದಿಸಿರಾವ್ಯಧಃ | ಘೃಷ್ಟ್ವಾ ದಿಹ್ಯಾತ್ತ್ವಚಂ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಕ್ಷೀರಿಣಾಂ ಕ್ಷೀರಸಂಯುತಾಮ್ ||೩೪|| ಬಲಾತಿಬಲಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವರಜನೀರ್ವಾ ಪ್ರಲೇಪನಮ್ | ಪಯಸ್ಯಾಗುರುಕಾಲೀಯಲೇಪನಂ ವಾ ಸಗೈರಿಕಮ್ ||೩೫|| ಕ್ಷೌದ್ರಾಜ್ಯಯುಕ್ತಯಾ ಲಿಮ್ಪೇದ್ದಂಷ್ಟ್ರಯಾ ಶೂಕರಸ್ಯ ಚ | ಕಪಿತ್ಥರಾಜಾದನಯೋಃ ಕಲ್ಕಂ ವಾ ಹಿತಮುಚ್ಯತೇ ||೩೬||

ನ್ಯಚ್ಛೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಘೃಷ್ಟ್ವಾ ಸಮುದ್ರಫೇನಾದಿನಾ| ಕ್ಷೀರಿಣೋ ವಟಾದಯೋ ವೃಕ್ಷಾಃ ಪಞ್ಚ, ತೇಷಾಂ ತ್ವಚಂ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ| ಪಯಸ್ಯಾ ಅರ್ಕಪುಷ್ಪೀ| ಕಾಲೀಯಂ ಕೃಷ್ಣಚನ್ದನಮ್||೩೩-೩೬||

Adhikarana 17 (37) · Śloka 38

ಯೌವನೇ ಪಿಡಕಾಸ್ವೇಷ ವಿಶೇಷಾಚ್ಛರ್ದನಂ ಹಿತಮ್ | ಲೇಪನಂ ಚ ವಚಾರೋಧ್ರಸೈನ್ಧವೈಃ ಸರ್ಷಪಾನ್ವಿತೈಃ ||೩೭|| ಕುಸ್ತುಮ್ಬುರುವಚಾಲೋಧ್ರಕುಷ್ಠೈರ್ವಾ ಲೇಪನಂ ಹಿತಮ್ |೩೮|

ಯೌವನೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏಷ ಅನನ್ತರೋಕ್ತಃ||೩೭||-

Adhikarana 18 (38-39) · Śloka 39

ಪದ್ಮಿನೀಕಣ್ಟಕೇ ರೋಗೇ ಛರ್ದಯೇನ್ನಿಮ್ಬವಾರಿಣಾ ||೩೮|| ತೇನೈವ ಸಿದ್ಧಂ ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ಸರ್ಪಿಃಪಾನಂ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್ | ನಿಮ್ಬಾರಗ್ವಧಯೋಃ ಕಲ್ಕೋ ಹಿತ ಉತ್ಸಾದನೇ ಭವೇತ್ ||೩೯||

ಪದ್ಮಿನೀತ್ಯಾದಿ| ನಿಮ್ಬಾರಗ್ವಧಯೋಃ ಕಲ್ಕಃ ಕಷಾಯ ಉತ್ಸಾದನೇ ಉದ್ವರ್ತನೇ ಹಿತೋ ಭವೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಲ್ಕೇ ಕಷಾಯಶಬ್ದೋ ವರ್ತತೇ, “ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಕಷಾಯಕಲ್ಪನಮ್” (ಚ. ಸೂ. ೪) ಇತಿ ವಚನಾತ್||೩೮-೩೯||

Adhikarana 19 (40-42) · Śloka 42

ಪರಿವೃತ್ತಿಂ ಘೃತಾಭ್ಯಕ್ತಾಂ ಸುಸ್ವಿನ್ನಾಮುಪನಾಹಯೇತ್ | ತತೋಽಭ್ಯಜ್ಯ ಶನೈಶ್ಚರ್ಮ ಚಾನಯೇತ್ ಪೀಡಯೇನ್ಮಣಿಮ್ ||೪೦|| ಪ್ರವಿಷ್ಟೇ ಚ ಮಣೌ ಚರ್ಮ ಸ್ವೇದಯೇದುಪನಾಹನೈಃ | ತ್ರಿರಾತ್ರಂ ಪಞ್ಚರಾತ್ರಂ ವಾ ವಾತಘ್ನೈಃ ಸಾಲ್ವಣಾದಿಭಿಃ ||೪೧|| ದದ್ಯಾದ್ವಾತಹರಾನ್ ಬಸ್ತೀನ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ಯನ್ನಾನಿ ಭೋಜಯೇತ್ | ವಪಾಟಿಕಾಂ ಜಯೇದೇವಂ ಯಥಾದೋಷಂ ಚಿಕಿತ್ಸಕಃ ||೪೨||

ಪರಿವೃತ್ತಿಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉಪನಾಹಯೇತ್ ಬಧ್ನೀಯಾತ್| ಅಭ್ಯಜ್ಯ ಸರ್ಪಿಷಾ| ಹೀನಮಧ್ಯಮೋತ್ತಮದೋಷಬಲಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಏಕರಾತ್ರತ್ರಿಪಞ್ಚರಾತ್ರವಿಕಲ್ಪಃ||೪೦-೪೨||

Adhikarana 20 (43-47) · Śloka 48

ನಿರುದ್ಧಪ್ರಕಶೇ ನಾಡೀಂ ಲೌಹೀಮುಭಯತೋಮುಖೀಮ್ | ದಾರವೀಂ ವಾ ಜತುಕೃತಾಂ ಘೃತಾಭ್ಯಕ್ತಾಂ ಪ್ರವೇಶಯೇತ್ ||೪೩|| ಪರಿಷೇಕೇ ವಸಾಮಜ್ಜಶಿಶುಮಾರವರಾಹಯೋಃ | ಚಕ್ರತೈಲಂ ತಥಾ ಯೋಜ್ಯಂ ವಾತಘ್ನದ್ರವ್ಯಸಂಯುತಮ್ ||೪೪|| ತ್ರ್ಯಹಾತ್ತ್ರ್ಯಹಾತ್ ಸ್ಥೂಲತರಾಂ ಸಮ್ಯಙ್ಗಾಡೀಂ ಪ್ರವೇಶಯೇತ್ | ಸ್ರೋತೋ ವಿವರ್ಧಯೇದೇವಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮನ್ನಂ ಚ ಭೋಜಯೇತ್ ||೪೫|| ಭಿತ್ತ್ವಾ ವಾ ಸೇವನೀಂ ಮುಕ್ತ್ವಾ ಸದ್ಯಃಕ್ಷತವದಾಚರೇತ್ | ಸನ್ನಿರುದ್ಧಗುದಂ ರೋಗಂ ವಲ್ಮೀಕಂ ವಹ್ನಿರೋಹಿಣೀಮ್ ||೪೬|| ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಯಥಾಯೋಗಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಥಾಚರೇತ್ | ವಿಸರ್ಪೋಕ್ತೇನ ವಿಧಿನಾ ಸಾಧಯೇದಗ್ನಿರೋಹಿಣೀಮ್ ||೪೭|| ಸನ್ನಿರುದ್ಧಗುದೇ ಯೋಜ್ಯಾ ನಿರುದ್ಧಪ್ರಕಶಕ್ರಿಯಾ |೪೮|

ನಿರುದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ದಾರವೀಂ ಕಾಷ್ಠಮಯೀಮ್| ಜತುಕೃತಾಂ ಲಾಕ್ಷಾಮಯೀಮ್| ಶಿಶುಮಾರಃ ಪಾದೀ ಜಲಚರಃ ಸ್ವನಾಮಖ್ಯಾತಃ| ಚಕ್ರತೈಲಂ ಯನ್ತ್ರಪೀಡಿತಂ ತೈಲಂ; ಸೇವನೀಂ ಭಿತ್ತ್ವಾ ಮುಕ್ತ್ವಾ ವಾ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ಮೂತ್ರಸ್ರೋತಃಸಙ್ಕೋಚಕಾರಣಂ ಚರ್ಮಾವದಾರಯೇತ್; ತಸ್ಯಾಪಿ ದ್ವಾರಸ್ಯಾವಿಪಾಕೇ ಮಣಿದ್ವಾರಮಥೈವಂ ದಾರಯೇತ್||೪೩-೪೭||-

Adhikarana 21 (48-56) · Śloka 56

ಶಸ್ತ್ರೇಣೋತ್ಕೃತ್ಯ ವಲ್ಮೀಕಂ ಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಸಾಧಯೇತ್ ||೪೮|| ವಿಧಾನೇನಾರ್ಬುದೋಕ್ತೇನ ಶೋಧಯಿತ್ವಾ ಚ ರೋಪಯೇತ್ | ವಲ್ಮೀಕಂ ತು ಭವೇದ್ಯಸ್ಯ ನಾತಿವೃದ್ಧಮಮರ್ಮಜಮ್ ||೪೯|| ತತ್ರ ಸಂಶೋಧನಂ ಕೃತ್ವಾ ಶೋಣಿತಂ ಮೋಕ್ಷಯೇದ್ಭಿಷಕ್ | ಕುಲತ್ಥಿಕಾಯಾ ಮೂಲೈಶ್ಚ ಗುಡೂಚ್ಯಾ ಲವಣೇನ ಚ ||೫೦|| ಆರೇವತಸ್ಯ ಮೂಲೈಶ್ಚ ದನ್ತೀಮೂಲೈಸ್ತಥೈವ ಚ | ಶ್ಯಾಮಾಮೂಲೈಃ ಸಪಲಲೈಃ ಶಕ್ತುಮಿಶ್ರೈಃ ಪ್ರಲೇಪಯೇತ್ ||೫೧|| ಸುಸ್ನಿಗ್ಧೈಶ್ಚ ಸುಖೋಷ್ಣೈಶ್ಚ ಭಿಷಕ್ ತಮುಪನಾಹಯೇತ್ | ಪಕ್ವಂ ವಾ ತದ್ವಿಜಾನೀಯಾದ್ಗತೀಃ ಸರ್ವಾ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ ||೫೨|| ಅಭಿಜ್ಞಾಯ ತತಶ್ಛಿತ್ತ್ವಾ ಪ್ರದಹೇನ್ಮತಿಮಾನ್ ಭಿಷಕ್ | ಸಂಶೋಧ್ಯ ದುಷ್ಟಮಾಂಸಾನಿ ಕ್ಷಾರೇಣ ಪ್ರತಿಸಾರಯೇತ್ ||೫೩|| ವ್ರಣಂ ವಿಶುದ್ಧಂ ವಿಜ್ಞಾಯ ರೋಪಯೇನ್ಮತಿಮಾನ್ ಭಿಷಕ್ | ಸುಮನಾ ಗ್ರನ್ಥಯಶ್ಚೈವ ಭಲ್ಲಾತಕಮನಃಶಿಲೇ ||೫೪|| ಕಾಲಾನುಸಾರೀ ಸೂಕ್ಷ್ಮೈಲಾ ಚನ್ದನಾಗುರುಣೀ ತಥಾ | ಏತೈಃ ಸಿದ್ಧಂ ನಿಮ್ಬತೈಲಂ ವಲ್ಮೀಕೇ ರೋಪಣಂ ಹಿತಮ್ ||೫೫|| ಪಾಣಿಪಾದೋಪರಿಷ್ಟಾತ್ತು ಛಿದ್ರೈರ್ಬಹುಭಿರಾವೃತಮ್ | ವಲ್ಮೀಕಂ ಯತ್ ಸಶೋಫಂ ಸ್ಯಾದ್ವರ್ಜ್ಯಂ ತತ್ತು ವಿಜಾನತಾ ||೫೬||

ಅಸಾಧ್ಯೇಷ್ವಪಿ ವಲ್ಮೀಕಾಗ್ನಿರೋಹಿಣೀಪ್ರಭೃತಿಷು ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಕಾರ್ಯಂ, “ಯಾವದುಚ್ಛ್ವಸಿತಿ ಪ್ರಾಣೀ ತಾವತ್ ಕಾರ್ಯಾ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾ| ಕದಾಽಪಿ ದೈವಯೋಗೇನ ದೃಷ್ಟಾರಿಷ್ಟೋಽಪಿ ಜೀವತಿ” ಇತ್ಯುಕ್ತತ್ವಾತ್| ವಲ್ಮೀಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಸಂಶೋಧನಂ ಕೃತ್ವಾ ‘ಔಷಧೇನ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಆರೇವತಃ ಕಿರಮಾಲಕಃ| ಶ್ಯಾಮಾ ತ್ರಿವೃದ್ವಿಶೇಷಃ| ಪಲಲಂ ತಿಲಪಿಷ್ಟಿಃ| ಉಪನಾಹಃ ಪಾಚನಮ್| ಕಾಲಾನುಸಾರೀ ಕೃಷ್ಣಸಾರಿವಾ||೪೮-೫೬||

Adhikarana 22 (57-60) · Śloka 60

ಧಾತ್ರ್ಯಾಃ ಸ್ತನ್ಯಂ ಶೋಧಯಿತ್ವಾ ಬಾಲೇ ಸಾಧ್ಯಾಽಹಿಪೂತನಾ | ಪಟೋಲಪತ್ರತ್ರಿಫಲಾರಸಾಞ್ಜನವಿಪಾಚಿತಮ್ ||೫೭|| ಪೀತಂ ಘೃತಂ ನಾಶಯತಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಾಮಪ್ಯಹಿಪೂತನಾಮ್ | ತ್ರಿಫಲಾಕೋಲಖದಿರಕಷಾಯಂ ವ್ರಣರೋಪಣಮ್ ||೫೮|| ಕಾಸೀಸರೋಚನಾತುತ್ಥಹರಿತಾಲರಸಾಞ್ಜನೈಃ | ಲೇಪೋಽಮ್ಲಪಿಷ್ಟೋ ಬದರೀತ್ವಗ್ವಾ ಸೈನ್ಧವಸಂಯುತಾ ||೫೯|| ಕಪಾಲತುತ್ಥಜಂ ಚೂರ್ಣಂ ಚೂರ್ಣಕಾಲೇ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ | ಚಿಕಿತ್ಸೇನ್ಮುಷ್ಕಕಚ್ಛೂಂ ಚಾಪ್ಯಹಿಪೂತನಪಾಮವತ್ ||೬೦||

ಧಾತ್ರ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಸೀಸಾದಿಭಿರಮ್ಲಕಾಞ್ಜಿಕಾದಿಪಿಷ್ಟೈಃ ಪ್ರಲೇಪನಂ, ಬದರೀತ್ವಕ್ಸೈನ್ಧವೈರ್ವಾ ಪ್ರಲೇಪನಮ್| ಕಪಾಲಂ ಪಕ್ವಮೃದ್ಭಾಣ್ಡಖಣ್ಡಃ| ಅಹಿಪೂತನೋಕ್ತಶ್ಚ ಧಾತ್ರೀಶೋಧನವರ್ಜಂ ಘೃತಪಾನಾದಿಃ||೫೭-೬೦||

Adhikarana 23 (61-63) · Śloka 63

ಗುದಭ್ರಂಶೇ ಗುದಂ ಸ್ವಿನ್ನಂ ಸ್ನೇಹಾಭ್ಯಕ್ತಂ ಪ್ರವೇಶಯೇತ್ | ಕಾರಯೇದ್ಗೋಫಣಾಬನ್ಧಂ ಮಧ್ಯಚ್ಛಿದ್ರೇಣ ಚರ್ಮಣಾ ||೬೧|| ವಿನಿರ್ಗಮಾರ್ಥಂ ವಾಯೋಶ್ಚ ಸ್ವೇದಯೇಚ್ಚ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ | ಕ್ಷೀರೇ ಮಹತ್ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ಮೂಷಿಕಾಂ ಚಾನ್ತ್ರವರ್ಜಿತಾಮ್ ||೬೨|| ಪಕ್ತ್ವಾ ತಸ್ಮಿನ್ ಪಚೇತ್ತೈಲಂ ವಾತಘ್ನೌಷಧಸಂಯುತಮ್ | ಗುದಭ್ರಂಶಮಿದಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಪಾನಾಭ್ಯಙ್ಗಾತ್ ಪ್ರಸಾಧಯೇತ್ ||೬೩||

ಗುದೇತ್ಯಾದಿ| ಮೂಷಿಕಾಂ ನಿರ್ಗತಾನ್ತ್ರಾಂ ಕೃತ್ವಾ ಮಹತ್ಪಞ್ಚಮೂಲಸ್ಯ ಪ್ರಸ್ಥಂ ಕ್ಷೀರಪ್ರಸ್ಥೇ ತ್ರಿಗುಣಿತಜಲೇ ವಿಪಚೇತ್, ಕ್ಷೀರಪ್ರಸ್ಥೇಽವಶಿಷ್ಟೈ ತೈಲಕುಡವಂ ದತ್ತ್ವಾ, ಭದ್ರದಾರ್ವಾದಿಕಲ್ಕಪಾದಂ ಕೃತ್ವಾ, ಪಚೇತ್; ತದ್ಯಥಾಬಲಂ ಪಾನಾಭ್ಯಙ್ಗಾಭ್ಯಾಂ ಗುದಭ್ರಂಶಂ ಸಾಧಯೇತ್||೬೧-೬೩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 20

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮ ವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೨೦||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ವಿಂಶತಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೦||