13. madhumēhacikitsitam

Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 5

અથાતો મધુમેહચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| મધુમેહિત્વમાપન્નં ભિષગ્ભિઃ પરિવર્જિતમ્ | યોગેનાનેન મતિમાન્ પ્રમેહિણમુપાચરેત્ ||૩|| માસે શુક્રે શુચૌ ચૈવ શૈલાઃ સૂર્યાંશુતાપિતાઃ | જતુપ્રકાશં સ્વરસં શિલાભ્યઃ પ્રસ્રવન્તિ હિ ||૪|| શિલાજત્વિતિ વિખ્યાતં સર્વવ્યાધિવિનાશનમ્ |૫|

મધુમેહિત્વમિત્યાદિ| શુક્રો માસો જ્યેષ્ઠઃ| શુચિરાષાઢઃ| યદ્યપ્યન્યસ્મિન્ કાલે શિલાજતુપ્રસ્રવણં દૃશ્યતે, તથાઽપિ શુચિશુક્રમાસપરિગૃહીતં ખરતરતરણિકિરણતાપિતાભ્યઃ શિલાભ્યો ગુણવત્તરં ભવતિ| જતુપ્રકાશં લાક્ષાપ્રકાશમ્| સર્વવ્યાધિઃ મધુમેહાદિઃ||૧-૪||-

Adhikarana 2 (5) · Śloka 6

ત્રપ્વાદીનાં તુ લોહાનાં ષણ્ણામન્યતમાન્વયમ્ ||૫|| જ્ઞેયં સ્વગન્ધતશ્ચાપિ ષડ્યોનિ પ્રથિતં ક્ષિતૌ |૬|

નનુ શિલાનાં રૂક્ષકઠિનાનાં કથં સ્નિગ્ધદ્રવઃ સ્વરસઃ સમ્ભવતીત્યાહ- ત્રપ્વાદીનામિત્યાદિ| ત્રપ્વાદીનિ ત્રપુસીસતામ્રરૂપ્યસુવર્ણકૃષ્ણલૌહાનિ ષટ્, તેષામન્યતમાન્વયમેકતમાન્વયમ્| ષડ્યોનિ ષટ્કારણકમ્| યત્તુ શિલાજતુચતુષ્ટયં તન્ત્રાન્તરે પ્રોક્તં, તત્તેષાં ચતુર્ણામપિ મુખ્યાનાં ગુણખ્યાપનાય, નાન્યયોનિશિલાજતુનિવારણાય||૫||-

Adhikarana 3 (6) · Śloka 7

લોહાદ્ભવતિ તદ્યસ્માચ્છિલાજતુ જતુપ્રભમ્ ||૬|| તસ્ય લોહસ્ય તદ્વીર્યં રસં ચાપિ બિભર્તિ તત્ |૭|

લોહાદિત્યાદિ| રસં ચાપીતિ ચકારેણ વર્ણપ્રભાવં ચ બિભર્તીત્યનુક્તં સમુચ્ચીયતે| તત્ર યલ્લૌહજાતં સ્યાત્, તલ્લૌહસ્યૈવ વીર્યરસૌ બિભર્તિ| તાનિ ચ લૌહાનિ સુવર્ણાદીનિ, તદ્ગુણાસ્તુ સુશ્રુતાધ્યાયિનોઽન્નપાનવિધ્યધ્યાયાન્તે પઠન્તિ| યદ્યપિ જતુપ્રકાશો લાક્ષાસદૃશઃ શિલાસ્રાવઃ શિલાજતુશબ્દેનોક્તઃ, તથાઽપિ સુવર્ણાદિનિર્યાસેઽપિ શિલાજત્વિતિ પ્રયોગઃ સર્ષપાદિતૈલવદૌપચારિકો દ્રષ્ટવ્યઃ||૬||-

Adhikarana 4 (7) · Śloka 8

ત્રપુસીસાયસાદીનિ પ્રધાનાન્યુત્તરોત્તરમ્ ||૭|| યથા તથા પ્રયોગેઽપિ શ્રેષ્ઠે શ્રેષ્ઠગુણાઃ સ્મૃતાઃ |૮|

તેષાં પરસ્પરાપેક્ષં પ્રાધાન્યં નિર્દિશન્નાહ- ત્રપ્વિત્યાદિ| ત્રપુસીસયોર્લોહત્વસ્ય નાતિપ્રસિદ્ધત્વાદય ઇતિ વિશેષણમ્| ત્રપુસીસાયઃસમુદ્ભવં શિલાજતુ ત્રપુસીસાયસં, તદાદિભૂતં યેષાં તાનિ ત્રપુસીસાયસાદીનિ ત્રપુસીસતામ્રરૂપ્યસુવર્ણકૃષ્ણલોહજાનિ| પ્રાધાન્યં તેષાં કુત ઇત્યાહ- શ્રેષ્ઠે શ્રેષ્ઠગુણા ઇતિ|- શ્રેષ્ઠે શ્રેષ્ઠદ્રવ્યે||૭||-

Adhikarana 5 (8) · Śloka 9

તત્સર્વં તિક્તકટુકં કષાયાનુરસં સરમ્ ||૮|| કટુપાક્યુષ્ણવીર્યં ચ શોષણં છેદનં તથા |૯|

ઇદાનીં સામાન્યલક્ષણાભિધાનમાહ- તત્સર્વમિત્યાદિ શોષણં દુષ્ટરક્તાદેઃ| છેદનં કફગ્રન્થ્યાદિચ્છેદકૃત્||૮||-

Adhikarana 6 (9) · Śloka 10

તેષુ યત્ કૃષ્ણમલઘુ સ્નિગ્ધં નિઃશર્કરં ચ યત્ ||૯|| ગોમૂત્રગન્ધિ યચ્ચાપિ તત્ પ્રધાનં પ્રચક્ષતે |૧૦|

તેષાં પ્રધાનલક્ષણમુપાદાનાર્થમુપદિશન્નાહ- તેષ્વિત્યાદિ||૯||

Adhikarana 7 (10-16) · Śloka 17

તદ્ભાવિતં સારગણૈર્હૃતદોષો દિનોદયે ||૧૦|| પિબેત્ સારોદકેનૈવ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટં યથાબલમ્ | જાઙ્ગલેન રસેનાન્નં તસ્મિઞ્જીર્ણે તુ ભોજયેત્ ||૧૧|| ઉપયુજ્ય તુલામેવં ગિરિજાદમૃતોપમાત્ | વપુર્વર્ણબલોપેતો મધુમેહવિવર્જિતઃ ||૧૨|| જીવેદ્વર્ષશતં પૂર્ણમજરોઽમરસન્નિભઃ | શતં શતં તુલાયાં તુ સહસ્રં દશતૌલિકે ||૧૩|| ભલ્લાતકવિધાનેન પરિહારવિધિઃ સ્મૃતઃ | મેહં કુષ્ઠમપસ્મારમુન્માદં શ્લીપદં ગરમ્ ||૧૪|| શોષં શોફાર્શસી ગુલ્મં પાણ્ડુતાં વિષમજ્વરમ્ | અપોહત્યચિરાત્કાલાચ્છિલાજતુ નિષેવિતમ્ ||૧૫|| ન સોઽસ્તિ રોગો યં ચાપિ નિહન્યાન્ન શિલાજતુ | શર્કરાં ચિરસમ્ભૂતાં ભિનત્તિ ચ તથાઽશ્મરીમ્ ||૧૬|| ભાવનાલોડને ચાસ્ય કર્તવ્યે ભેષજૈર્હિતૈઃ |૧૭|

ઇદાનીમસ્યોપયોગવિધિં નિર્દિશન્નાહ- તદ્ભાવિતમિત્યાદિ| સારગણૈઃ શાલસારાદિભિઃ| તત્ર ભાવ્યદ્રવ્યસમં ક્વથનીયમષ્ટગુણે જલે નિષ્ક્વાથ્યાષ્ટભાગાવશિષ્ટેન કષાયમાનમ્| દશાહં વિંશતિદિનાનિ ત્રિંશદ્દિનાનિ વા ભાવયેત્| હૃતદોષઃ સંશુદ્ધદેહઃ| દિનોદયે પ્રભાતે એવ, સારોદકેનૈવ પિબેત્| જાઙ્ગલેન રસેન ભોજયેત્, અન્યથા શોષણચ્છેદનત્વાદ્વાતકોપઃ સ્યાત્| તુલા પલશતમ્| ગિરિજાચ્છિલાજતુનઃ| ન સોઽસ્તિ રોગ ઇત્યત્ર રોગશબ્દો દોષેષુ વર્તતે, અથવા શસ્ત્રસાધ્યેષ્વશ્મર્યાદિષુ| નાનાવિધસ્વાસ્થ્યકરદ્રવ્યભાવનાં ચોપદિશન્નાહ- ભાવનાલોડને ઇત્યાદિ||૧૦-૧૬||-

Adhikarana 8 (17-18) · Śloka 19

એવં ચ માક્ષિકં ધાતું તાપીજમમૃતોપમમ્ ||૧૭|| મધુરં કાઞ્ચનાભાસમમ્લં વા રજતપ્રભમ્ | પિબન્ હન્તિ જરાકુષ્ઠમેહપાણ્ડ્વામયક્ષયાન્ ||૧૮|| તદ્ભાવિતઃ કપોતાંશ્ચ કુલત્થાંશ્ચ વિવર્જયેત્ |૧૯|

શિલાજતુપ્રયોગેણૈવ માક્ષિકધાતુપ્રયોગમતિદિશન્નાહ- એવં ચ માક્ષિકમિત્યાદિ| તાપીજં તાપીનદીજં સુવર્ણમાક્ષિકં રજતમાક્ષિકં ચ| તદ્ભાવિત ઇત્યાદિ તાભ્યાં શિલાજતુમાક્ષિકધાતુભ્યાં ભાવિતો વ્યાપ્તદેહઃ| કુલત્થકપોતૌ યાવજ્જીવં વિવર્જયેત્||૧૭-૧૮||-

Adhikarana 9 (19) · Śloka 20

પઞ્ચકર્મગુણાતીતં શ્રદ્ધાવન્તં જિજીવિષુમ્ ||૧૯|| યોગેનાનેન મતિમાન્ સાધયેદપિ કુષ્ઠિનમ્ |૨૦|

ઇદાનીં મધુમેહહરમપિ યોગમુદ્દિશન્નાહ- પઞ્ચેત્યાદિ| પઞ્ચકર્મગુણાતીતમિત્યત્ર વમનાદીનાં પઞ્ચકર્મગુણાનામપ્રાપ્તફલમિત્યેકે; તત્તુ ન સમ્યક્, યતઃ પઞ્ચશબ્દેન પઞ્ચમધાત્વસ્થિસ્થિતં કુષ્ઠમુક્તં, તત્ર કર્માણિ સંશોધનસંશમનાભ્યઙ્ગગુગ્ગુલુશિલાજતુપ્રભૃતીનિ, તેષાં ગુણાઃ ફલાનિ, તાન્યતીતમ્; એતદુક્તં ભવતિ- અસ્થિગતં કુષ્ઠં સંશોધનાદિભિરપ્યપ્રાપ્તવિશેષં સાધયેદિતિ; અન્યે તુ, પૂર્વરૂપક્રિયયા સહ રસાદિધાતૂનાં ચતુર્ણાં ક્રિયાસમૂહઃ પઞ્ચકર્માણીતિ મન્યન્તે; પ્રમેહસ્ય તુ પઞ્ચ ગુણાઃ પશ્ચિમાધ્યાયે કથિતાઃ| જિજીવિષુઃ જીવિતુમિચ્છુઃ| પ્રમેહિણં તાવત્સાધયેદેવ કુષ્ઠિનમપીત્યપિશબ્દાર્થઃ||૧૯||-

Adhikarana 10 (20-34) · Śloka 34

વૃક્ષાસ્તુવરકા યે સ્યુઃ પશ્ચિમાર્ણવભૂમિષુ ||૨૦|| વીચીતરઙ્ગવિક્ષેપમારુતોદ્ધૂતપલ્લવાઃ | તેષાં ફલાનિ ગૃહ્ણીયાત્ સુપક્વાન્યમ્બુદાગમે ||૨૧|| મજ્જાં તેભ્યોઽપિ સંહૃત્ય શોષયિત્વા વિચૂર્ણ્ય ચ | તિલવત્ પીડયેદ્દ્રોણ્યાં સ્રાવયેદ્વા કુસુમ્ભવત્ ||૨૨|| તત્તૈલં સંહૃતં ભૂયઃ પચેદાતોયસમ્ક્ષયાત્ | અવતાર્ય કરીષે ચ પક્ષમાત્રં નિધાપયેત્ ||૨૩|| સ્નિગ્ધઃ સ્વિન્નો હૃતમલઃ પક્ષાદૂર્ધ્વં પ્રયત્નવાન્ | ચતુર્થભક્તાન્તરિતઃ શુક્લાદૌ દિવસે શુભે ||૨૪|| મન્ત્રપૂતસ્ય તૈલસ્ય પિબેન્માત્રાં યથાબલમ્ | તત્ર મન્ત્રં પ્રવક્ષ્યામિ યેનેદમભિમન્ત્ર્યતે ||૨૫|| ‘મજ્જસાર મહાવીર્ય સર્વાન્ ધાતૂન્ વિશોધય | શઙ્ખચક્રગદાપાણિસ્ત્વામાજ્ઞાપયતેઽચ્યુતઃ’ ||૨૬|| તેનાસ્યોર્ધ્વમધશ્ચાપિ દોષા યાન્ત્યસકૃત્તતઃ | અસ્નેહલવણાં સાયં યવાગૂં શીતલાં પિબેત્ ||૨૭|| પઞ્ચાહં પ્રપિબેત્તૈલમનેન વિધિના નરઃ | પક્ષં પરિહરેચ્ચાપિ મુદ્ગયૂષૌદનાશનઃ ||૨૮|| પઞ્ચભિર્દિવસૈરેવં સર્વકુષ્ઠૈર્વિમુચ્યતે | તદેવ ખદિરક્વાથે ત્રિગુણે સાધુ સાધિતમ્ ||૨૯|| નિહિતં પૂર્વવત્ પક્ષાત્ પિબેન્માસમતન્દ્રિતઃ | તેનાભ્યક્તશરીરશ્ચ કુર્વીતાહારમીરિતમ્ ||૩૦|| ભિન્નસ્વરં રક્તનેત્રં વિશીર્ણં કૃમિભક્ષિતમ્ | અનેનાશુ પ્રયોગેણ સાધયેત્ કુષ્ઠિનં નરમ્ ||૩૧|| સર્પિર્મધુયુતં પીતં તદેવ ખદિરામ્બુના | પક્ષિમાંસરસાહારં કરોતિ દ્વિશતાયુષમ્ ||૩૨|| તદેવ નસ્યે પઞ્ચાશદ્દિવસાનુપયોજિતમ્ | વપુષ્મન્તં શ્રુતિધરં કરોતિ ત્રિશતાયુષમ્ ||૩૩|| શોધયન્તિ નરં પીતા મજ્જાનસ્તસ્ય માત્રયા | મહાવીર્યસ્તુવરકઃ કુષ્ઠમેહાપહઃ પરઃ ||૩૪||

ઇદાનીં જન્મભૂમિમારભ્ય તુવરકરસાયનકલ્પં પ્રસ્તૌતિ- વૃક્ષા ઇત્યાદિ| પશ્ચિમાર્ણવભૂમિષુ પશ્ચિમસમુદ્રભૂમિષુ| વીચીતરઙ્ગેત્યાદિ| ઊર્મિપરમ્પરાવિક્ષેપપવનોત્કમ્પિતપલ્લવાઃ સમુદ્રોદકસ્યાત્યાસન્ના ઇત્યર્થઃ| તેષાં ફલેભ્યો મજ્જાનમાદાય; કુસુમ્ભવત્ કુસુમ્ભકુસુમવત્તૈલં વા ગાલયેત્, તત્તૈલગાલનં સલિલાપચયં યાવત્| તત્તુ કરીષરાશૌ પક્ષં નિધાતું પ્રયોજયેત્, વિશિષ્ટતમશક્ત્યુત્પાદનાર્થમ્| હૃતં મલં પુરીષં કફાદયોઽપિ યસ્ય સ તથા; તત્ર કફે વમનમેવ, વમનાત્ પક્ષાદેવ વિરેચનં; યદાહુઃ- “પક્ષાદ્વિરેકો વાન્તસ્ય” (ચિ. ૩૬) ઇતિ; વિરેચનાદપિ પક્ષાદેવ તૌવરકં તૈલં, તસ્યાપિ શોધનત્વાત્; એતેન પેયાદિસંસર્જનક્રમેણ સઞ્જાતબલસ્તુવરકસ્નેહં પિબેદિત્યર્થઃ| ચતુર્થભક્તાન્તરિત ઇતિ પક્ષાદૂર્ધ્વં પ્રથમેઽહ્નિ સાયમ્પ્રાતઃ પ્રકૃતિભોજનદ્વયં, દ્વિતીયેઽહ્નિ પ્રાતર્ભુક્ત્વા સાયં ભોજનં ન કાર્યં, ફલામ્લમુષ્ણોદકં વા પાયયેત્ સાયં ભોજનસ્થાને, તતસ્તૃતીયેઽહનિ લઘુકોષ્ઠાય પ્રાતઃ સ્નેહં દદ્યાત્, એવં ચતુર્થભક્તમન્તરિતં ભવતીત્યર્થઃ| તૈલસ્યાપિ પિબેન્માત્રાં પાણિતલપ્રમાણાં, કર્ષપ્રમાણામિત્યર્થઃ| અસ્નેહલવણામ્ અલ્પસ્નેહલવણાં, યતો નઞ્ ઈષદર્થે| પક્ષં પરિહરેત્, ‘ક્રોધાદીન્’ ઇતિ શેષઃ| મહાવીર્યો મહાપ્રભાવઃ| પર ઉત્કૃષ્ટતમઃ||૨૦-૩૪||

Adhikarana 11 (35) · Śloka 35

સાન્તર્ધૂમસ્તસ્ય મજ્જા તુ દગ્ધઃ ક્ષિપ્તસ્તૈલે સૈન્ધવં ચાઞ્જનં ચ | પૈલ્લ્યં હન્યાદર્મનક્તાન્ધ્યકાચાન્ નીલીરોગં તૈમિરં ચાઞ્જનેન ||૩૫||

સાન્તર્ધૂમ ઇત્યાદિ| તૈલે તુવરકોત્થે| સૈન્ધવં લવણમ્| અઞ્જનં સ્રોતોઞ્જનં, તસ્યોત્પત્તિસ્થાનં વર્ણસા સિન્ધુશ્ચ મહાનદઃ; અથવા વર્ણસોદ્ભવાઞ્જનપરિહારાય સૈન્ધવમુક્તં, તેન સિન્ધુમહાનદોદ્ભવમેવાઞ્જનં ગ્રાહ્યમ્| મજ્જાદિકં ત્રિતયમન્તર્ધૂમેન દગ્ધમ્| એતેન તુવરકસ્ય ષડ્વિધઃ પ્રયોગ ઉક્તઃ; તદ્યથા- તૈલં પઞ્ચાહિકપ્રયોગેણ કુષ્ઠહર એકઃ, તથા તદેવ ખદિરામ્બુસિદ્ધં વિશિષ્ટાવસ્થકુષ્ઠે દ્વિતીયઃ, તથા તદેવ સર્પિર્મધુખદિરકષાયવિધિના તૃતીયઃ, તથા પરોઽપિ પઞ્ચાશદાહ્નિકો નસ્યપ્રયોગો રાસાયનિકશ્ચતુર્થઃ, મજ્જપ્રયોગઃ પઞ્ચમઃ, તથાહિ ‘શોધયન્તિ નરં પીતાઃ’ ઇત્યાદિ, અઞ્જનપ્રયોગઃ ષષ્ઠઃ ‘સાન્તર્ધૂમ’ ઇત્યાદિ||૩૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 13

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને મધુમેહચિકિત્સિતં નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ ||૧૩||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સસ્થાને ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ||૧૩||