13. madhumēhacikitsitam

Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 5

અથાતો મધુમેહચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| મધુમેહિત્વમાપન્નં ભિષગ્ભિઃ પરિવર્જિતમ્ | યોગેનાનેન મતિમાન્ પ્રમેહિણમુપાચરેત્ ||૩|| માસે શુક્રે શુચૌ ચૈવ શૈલાઃ સૂર્યાંશુતાપિતાઃ | જતુપ્રકાશં સ્વરસં શિલાભ્યઃ પ્રસ્રવન્તિ હિ ||૪|| શિલાજત્વિતિ વિખ્યાતં સર્વવ્યાધિવિનાશનમ્ |૫|

Adhikarana 2 (5) · Śloka 6

ત્રપ્વાદીનાં તુ લોહાનાં ષણ્ણામન્યતમાન્વયમ્ ||૫|| જ્ઞેયં સ્વગન્ધતશ્ચાપિ ષડ્યોનિ પ્રથિતં ક્ષિતૌ |૬|

Adhikarana 3 (6) · Śloka 7

લોહાદ્ભવતિ તદ્યસ્માચ્છિલાજતુ જતુપ્રભમ્ ||૬|| તસ્ય લોહસ્ય તદ્વીર્યં રસં ચાપિ બિભર્તિ તત્ |૭|

Adhikarana 4 (7) · Śloka 8

ત્રપુસીસાયસાદીનિ પ્રધાનાન્યુત્તરોત્તરમ્ ||૭|| યથા તથા પ્રયોગેઽપિ શ્રેષ્ઠે શ્રેષ્ઠગુણાઃ સ્મૃતાઃ |૮|

Adhikarana 5 (8) · Śloka 9

તત્સર્વં તિક્તકટુકં કષાયાનુરસં સરમ્ ||૮|| કટુપાક્યુષ્ણવીર્યં ચ શોષણં છેદનં તથા |૯|

Adhikarana 6 (9) · Śloka 10

તેષુ યત્ કૃષ્ણમલઘુ સ્નિગ્ધં નિઃશર્કરં ચ યત્ ||૯|| ગોમૂત્રગન્ધિ યચ્ચાપિ તત્ પ્રધાનં પ્રચક્ષતે |૧૦|

Adhikarana 7 (10-16) · Śloka 17

તદ્ભાવિતં સારગણૈર્હૃતદોષો દિનોદયે ||૧૦|| પિબેત્ સારોદકેનૈવ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટં યથાબલમ્ | જાઙ્ગલેન રસેનાન્નં તસ્મિઞ્જીર્ણે તુ ભોજયેત્ ||૧૧|| ઉપયુજ્ય તુલામેવં ગિરિજાદમૃતોપમાત્ | વપુર્વર્ણબલોપેતો મધુમેહવિવર્જિતઃ ||૧૨|| જીવેદ્વર્ષશતં પૂર્ણમજરોઽમરસન્નિભઃ | શતં શતં તુલાયાં તુ સહસ્રં દશતૌલિકે ||૧૩|| ભલ્લાતકવિધાનેન પરિહારવિધિઃ સ્મૃતઃ | મેહં કુષ્ઠમપસ્મારમુન્માદં શ્લીપદં ગરમ્ ||૧૪|| શોષં શોફાર્શસી ગુલ્મં પાણ્ડુતાં વિષમજ્વરમ્ | અપોહત્યચિરાત્કાલાચ્છિલાજતુ નિષેવિતમ્ ||૧૫|| ન સોઽસ્તિ રોગો યં ચાપિ નિહન્યાન્ન શિલાજતુ | શર્કરાં ચિરસમ્ભૂતાં ભિનત્તિ ચ તથાઽશ્મરીમ્ ||૧૬|| ભાવનાલોડને ચાસ્ય કર્તવ્યે ભેષજૈર્હિતૈઃ |૧૭|

Adhikarana 8 (17-18) · Śloka 19

એવં ચ માક્ષિકં ધાતું તાપીજમમૃતોપમમ્ ||૧૭|| મધુરં કાઞ્ચનાભાસમમ્લં વા રજતપ્રભમ્ | પિબન્ હન્તિ જરાકુષ્ઠમેહપાણ્ડ્વામયક્ષયાન્ ||૧૮|| તદ્ભાવિતઃ કપોતાંશ્ચ કુલત્થાંશ્ચ વિવર્જયેત્ |૧૯|

Adhikarana 9 (19) · Śloka 20

પઞ્ચકર્મગુણાતીતં શ્રદ્ધાવન્તં જિજીવિષુમ્ ||૧૯|| યોગેનાનેન મતિમાન્ સાધયેદપિ કુષ્ઠિનમ્ |૨૦|

Adhikarana 10 (20-34) · Śloka 34

વૃક્ષાસ્તુવરકા યે સ્યુઃ પશ્ચિમાર્ણવભૂમિષુ ||૨૦|| વીચીતરઙ્ગવિક્ષેપમારુતોદ્ધૂતપલ્લવાઃ | તેષાં ફલાનિ ગૃહ્ણીયાત્ સુપક્વાન્યમ્બુદાગમે ||૨૧|| મજ્જાં તેભ્યોઽપિ સંહૃત્ય શોષયિત્વા વિચૂર્ણ્ય ચ | તિલવત્ પીડયેદ્દ્રોણ્યાં સ્રાવયેદ્વા કુસુમ્ભવત્ ||૨૨|| તત્તૈલં સંહૃતં ભૂયઃ પચેદાતોયસમ્ક્ષયાત્ | અવતાર્ય કરીષે ચ પક્ષમાત્રં નિધાપયેત્ ||૨૩|| સ્નિગ્ધઃ સ્વિન્નો હૃતમલઃ પક્ષાદૂર્ધ્વં પ્રયત્નવાન્ | ચતુર્થભક્તાન્તરિતઃ શુક્લાદૌ દિવસે શુભે ||૨૪|| મન્ત્રપૂતસ્ય તૈલસ્ય પિબેન્માત્રાં યથાબલમ્ | તત્ર મન્ત્રં પ્રવક્ષ્યામિ યેનેદમભિમન્ત્ર્યતે ||૨૫|| ‘મજ્જસાર મહાવીર્ય સર્વાન્ ધાતૂન્ વિશોધય | શઙ્ખચક્રગદાપાણિસ્ત્વામાજ્ઞાપયતેઽચ્યુતઃ’ ||૨૬|| તેનાસ્યોર્ધ્વમધશ્ચાપિ દોષા યાન્ત્યસકૃત્તતઃ | અસ્નેહલવણાં સાયં યવાગૂં શીતલાં પિબેત્ ||૨૭|| પઞ્ચાહં પ્રપિબેત્તૈલમનેન વિધિના નરઃ | પક્ષં પરિહરેચ્ચાપિ મુદ્ગયૂષૌદનાશનઃ ||૨૮|| પઞ્ચભિર્દિવસૈરેવં સર્વકુષ્ઠૈર્વિમુચ્યતે | તદેવ ખદિરક્વાથે ત્રિગુણે સાધુ સાધિતમ્ ||૨૯|| નિહિતં પૂર્વવત્ પક્ષાત્ પિબેન્માસમતન્દ્રિતઃ | તેનાભ્યક્તશરીરશ્ચ કુર્વીતાહારમીરિતમ્ ||૩૦|| ભિન્નસ્વરં રક્તનેત્રં વિશીર્ણં કૃમિભક્ષિતમ્ | અનેનાશુ પ્રયોગેણ સાધયેત્ કુષ્ઠિનં નરમ્ ||૩૧|| સર્પિર્મધુયુતં પીતં તદેવ ખદિરામ્બુના | પક્ષિમાંસરસાહારં કરોતિ દ્વિશતાયુષમ્ ||૩૨|| તદેવ નસ્યે પઞ્ચાશદ્દિવસાનુપયોજિતમ્ | વપુષ્મન્તં શ્રુતિધરં કરોતિ ત્રિશતાયુષમ્ ||૩૩|| શોધયન્તિ નરં પીતા મજ્જાનસ્તસ્ય માત્રયા | મહાવીર્યસ્તુવરકઃ કુષ્ઠમેહાપહઃ પરઃ ||૩૪||

Adhikarana 11 (35) · Śloka 35

સાન્તર્ધૂમસ્તસ્ય મજ્જા તુ દગ્ધઃ ક્ષિપ્તસ્તૈલે સૈન્ધવં ચાઞ્જનં ચ | પૈલ્લ્યં હન્યાદર્મનક્તાન્ધ્યકાચાન્ નીલીરોગં તૈમિરં ચાઞ્જનેન ||૩૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 13

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને મધુમેહચિકિત્સિતં નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ ||૧૩||