13. madhumēhacikitsitam

Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 5

ਅਥਾਤੋ ਮਧੁਮੇਹਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨|| ਮਧੁਮੇਹਿਤ੍ਵਮਾਪਨ੍ਨਂ ਭਿਸਗ੍ਭਿਃ ਪਰਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ | ਯੋਗੇਨਾਨੇਨ ਮਤਿਮਾਨ੍ ਪ੍ਰਮੇਹਿਣਮੁਪਾਚਰੇਤ੍ ||੩|| ਮਾਸੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇ ਸ਼ੁਚੌ ਚੈਵ ਸ਼ੈਲਾਃ ਸੂਰ੍ਯਾਂਸ਼ੁਤਾਪਿਤਾਃ | ਜਤੁਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਸ੍ਵਰਸਂ ਸ਼ਿਲਾਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ||੪|| ਸ਼ਿਲਾਜਤ੍ਵਿਤਿ ਵਿਖ੍ਯਾਤਂ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਧਿਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ |੫|

ਮਧੁਮੇਹਿਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਰੋ ਮਾਸੋ ਜ੍ਯੇਸ੍ਠਃ| ਸ਼ੁਚਿਰਾਸਾਢਃ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਸ਼ਿਲਾਜਤੁਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣਂ ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਸ਼ੁਚਿਸ਼ੁਕ੍ਰਮਾਸਪਰਿਗਹੀਤਂ ਖਰਤਰਤਰਣਿਕਿਰਣਤਾਪਿਤਾਭ੍ਯਃ ਸ਼ਿਲਾਭ੍ਯੋ ਗੁਣਵਤ੍ਤਰਂ ਭਵਤਿ| ਜਤੁਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਲਾਕ੍ਸਾਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮ੍| ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਧਿਃ ਮਧੁਮੇਹਾਦਿਃ||੧-੪||-

Adhikarana 2 (5) · Śloka 6

ਤ੍ਰਪ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਤੁ ਲੋਹਾਨਾਂ ਸਣ੍ਣਾਮਨ੍ਯਤਮਾਨ੍ਵਯਮ੍ ||੫|| ਜ੍ਞੇਯਂ ਸ੍ਵਗਨ੍ਧਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸਡ੍ਯੋਨਿ ਪ੍ਰਥਿਤਂ ਕ੍ਸਿਤੌ |੬|

ਨਨੁ ਸ਼ਿਲਾਨਾਂ ਰੂਕ੍ਸਕਠਿਨਾਨਾਂ ਕਥਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਦ੍ਰਵਃ ਸ੍ਵਰਸਃ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਤ੍ਰਪ੍ਵਾਦੀਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਪ੍ਵਾਦੀਨਿ ਤ੍ਰਪੁਸੀਸਤਾਮ੍ਰਰੂਪ੍ਯਸੁਵਰ੍ਣਕਸ੍ਣਲੌਹਾਨਿ ਸਟ੍, ਤੇਸਾਮਨ੍ਯਤਮਾਨ੍ਵਯਮੇਕਤਮਾਨ੍ਵਯਮ੍| ਸਡ੍ਯੋਨਿ ਸਟ੍ਕਾਰਣਕਮ੍| ਯਤ੍ਤੁ ਸ਼ਿਲਾਜਤੁਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ, ਤਤ੍ਤੇਸਾਂ ਚਤੁਰ੍ਣਾਮਪਿ ਮੁਖ੍ਯਾਨਾਂ ਗੁਣਖ੍ਯਾਪਨਾਯ, ਨਾਨ੍ਯਯੋਨਿਸ਼ਿਲਾਜਤੁਨਿਵਾਰਣਾਯ||੫||-

Adhikarana 3 (6) · Śloka 7

ਲੋਹਾਦ੍ਭਵਤਿ ਤਦ੍ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਛਿਲਾਜਤੁ ਜਤੁਪ੍ਰਭਮ੍ ||੬|| ਤਸ੍ਯ ਲੋਹਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵੀਰ੍ਯਂ ਰਸਂ ਚਾਪਿ ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਤਤ੍ |੭|

ਲੋਹਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਸਂ ਚਾਪੀਤਿ ਚਕਾਰੇਣ ਵਰ੍ਣਪ੍ਰਭਾਵਂ ਚ ਬਿਭਰ੍ਤੀਤ੍ਯਨੁਕ੍ਤਂ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਯਲ੍ਲੌਹਜਾਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਲ੍ਲੌਹਸ੍ਯੈਵ ਵੀਰ੍ਯਰਸੌ ਬਿਭਰ੍ਤਿ| ਤਾਨਿ ਚ ਲੌਹਾਨਿ ਸੁਵਰ੍ਣਾਦੀਨਿ, ਤਦ੍ਗੁਣਾਸ੍ਤੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਧ੍ਯਾਯਿਨੋਨ੍ਨਪਾਨਵਿਧ੍ਯਧ੍ਯਾਯਾਨ੍ਤੇ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਜਤੁਪ੍ਰਕਾਸ਼ੋ ਲਾਕ੍ਸਾਸਦਸ਼ਃ ਸ਼ਿਲਾਸ੍ਰਾਵਃ ਸ਼ਿਲਾਜਤੁਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਕ੍ਤਃ, ਤਥਾਪਿ ਸੁਵਰ੍ਣਾਦਿਨਿਰ੍ਯਾਸੇਪਿ ਸ਼ਿਲਾਜਤ੍ਵਿਤਿ ਪ੍ਰਯੋਗਃ ਸਰ੍ਸਪਾਦਿਤੈਲਵਦੌਪਚਾਰਿਕੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ||੬||-

Adhikarana 4 (7) · Śloka 8

ਤ੍ਰਪੁਸੀਸਾਯਸਾਦੀਨਿ ਪ੍ਰਧਾਨਾਨ੍ਯੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮ੍ ||੭|| ਯਥਾ ਤਥਾ ਪ੍ਰਯੋਗੇਪਿ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠੇ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਗੁਣਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ |੮|

ਤੇਸਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਾਪੇਕ੍ਸਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤ੍ਰਪ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਪੁਸੀਸਯੋਰ੍ਲੋਹਤ੍ਵਸ੍ਯ ਨਾਤਿਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦਯ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਤ੍ਰਪੁਸੀਸਾਯਃਸਮੁਦ੍ਭਵਂ ਸ਼ਿਲਾਜਤੁ ਤ੍ਰਪੁਸੀਸਾਯਸਂ, ਤਦਾਦਿਭੂਤਂ ਯੇਸਾਂ ਤਾਨਿ ਤ੍ਰਪੁਸੀਸਾਯਸਾਦੀਨਿ ਤ੍ਰਪੁਸੀਸਤਾਮ੍ਰਰੂਪ੍ਯਸੁਵਰ੍ਣਕਸ੍ਣਲੋਹਜਾਨਿ| ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਤੇਸਾਂ ਕੁਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠੇ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਗੁਣਾ ਇਤਿ|- ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠੇ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਦ੍ਰਵ੍ਯੇ||੭||-

Adhikarana 5 (8) · Śloka 9

ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਂ ਕਸਾਯਾਨੁਰਸਂ ਸਰਮ੍ ||੮|| ਕਟੁਪਾਕ੍ਯੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਂ ਚ ਸ਼ੋਸਣਂ ਛੇਦਨਂ ਤਥਾ |੯|

ਇਦਾਨੀਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾਭਿਧਾਨਮਾਹ- ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸ਼ੋਸਣਂ ਦੁਸ੍ਟਰਕ੍ਤਾਦੇਃ| ਛੇਦਨਂ ਕਫਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਦਿਚ੍ਛੇਦਕਤ੍||੮||-

Adhikarana 6 (9) · Śloka 10

ਤੇਸੁ ਯਤ੍ ਕਸ੍ਣਮਲਘੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਨਿਃਸ਼ਰ੍ਕਰਂ ਚ ਯਤ੍ ||੯|| ਗੋਮੂਤ੍ਰਗਨ੍ਧਿ ਯਚ੍ਚਾਪਿ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ |੧੦|

ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਲਕ੍ਸਣਮੁਪਾਦਾਨਾਰ੍ਥਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ||੯||

Adhikarana 7 (10-16) · Śloka 17

ਤਦ੍ਭਾਵਿਤਂ ਸਾਰਗਣੈਰ੍ਹਤਦੋਸੋ ਦਿਨੋਦਯੇ ||੧੦|| ਪਿਬੇਤ੍ ਸਾਰੋਦਕੇਨੈਵ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਪਿਸ੍ਟਂ ਯਥਾਬਲਮ੍ | ਜਾਙ੍ਗਲੇਨ ਰਸੇਨਾਨ੍ਨਂ ਤਸ੍ਮਿਞ੍ਜੀਰ੍ਣੇ ਤੁ ਭੋਜਯੇਤ੍ ||੧੧|| ਉਪਯੁਜ੍ਯ ਤੁਲਾਮੇਵਂ ਗਿਰਿਜਾਦਮਤੋਪਮਾਤ੍ | ਵਪੁਰ੍ਵਰ੍ਣਬਲੋਪੇਤੋ ਮਧੁਮੇਹਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ ||੧੨|| ਜੀਵੇਦ੍ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਂ ਪੂਰ੍ਣਮਜਰੋਮਰਸਨ੍ਨਿਭਃ | ਸ਼ਤਂ ਸ਼ਤਂ ਤੁਲਾਯਾਂ ਤੁ ਸਹਸ੍ਰਂ ਦਸ਼ਤੌਲਿਕੇ ||੧੩|| ਭਲ੍ਲਾਤਕਵਿਧਾਨੇਨ ਪਰਿਹਾਰਵਿਧਿਃ ਸ੍ਮਤਃ | ਮੇਹਂ ਕੁਸ੍ਠਮਪਸ੍ਮਾਰਮੁਨ੍ਮਾਦਂ ਸ਼੍ਲੀਪਦਂ ਗਰਮ੍ ||੧੪|| ਸ਼ੋਸਂ ਸ਼ੋਫਾਰ੍ਸ਼ਸੀ ਗੁਲ੍ਮਂ ਪਾਣ੍ਡੁਤਾਂ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਮ੍ | ਅਪੋਹਤ੍ਯਚਿਰਾਤ੍ਕਾਲਾਚ੍ਛਿਲਾਜਤੁ ਨਿਸੇਵਿਤਮ੍ ||੧੫|| ਨ ਸੋਸ੍ਤਿ ਰੋਗੋ ਯਂ ਚਾਪਿ ਨਿਹਨ੍ਯਾਨ੍ਨ ਸ਼ਿਲਾਜਤੁ | ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਂ ਚਿਰਸਮ੍ਭੂਤਾਂ ਭਿਨਤ੍ਤਿ ਚ ਤਥਾਸ਼੍ਮਰੀਮ੍ ||੧੬|| ਭਾਵਨਾਲੋਡਨੇ ਚਾਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇ ਭੇਸਜੈਰ੍ਹਿਤੈਃ |੧੭|

ਇਦਾਨੀਮਸ੍ਯੋਪਯੋਗਵਿਧਿਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਦ੍ਭਾਵਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਰਗਣੈਃ ਸ਼ਾਲਸਾਰਾਦਿਭਿਃ| ਤਤ੍ਰ ਭਾਵ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਸਮਂ ਕ੍ਵਥਨੀਯਮਸ੍ਟਗੁਣੇ ਜਲੇ ਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਾਸ੍ਟਭਾਗਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟੇਨ ਕਸਾਯਮਾਨਮ੍| ਦਸ਼ਾਹਂ ਵਿਂਸ਼ਤਿਦਿਨਾਨਿ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਦਿਨਾਨਿ ਵਾ ਭਾਵਯੇਤ੍| ਹਤਦੋਸਃ ਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧਦੇਹਃ| ਦਿਨੋਦਯੇ ਪ੍ਰਭਾਤੇ ਏਵ, ਸਾਰੋਦਕੇਨੈਵ ਪਿਬੇਤ੍| ਜਾਙ੍ਗਲੇਨ ਰਸੇਨ ਭੋਜਯੇਤ੍, ਅਨ੍ਯਥਾ ਸ਼ੋਸਣਚ੍ਛੇਦਨਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਤਕੋਪਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤੁਲਾ ਪਲਸ਼ਤਮ੍| ਗਿਰਿਜਾਚ੍ਛਿਲਾਜਤੁਨਃ| ਨ ਸੋਸ੍ਤਿ ਰੋਗ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਰੋਗਸ਼ਬ੍ਦੋ ਦੋਸੇਸੁ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਅਥਵਾ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧ੍ਯੇਸ੍ਵਸ਼੍ਮਰ੍ਯਾਦਿਸੁ| ਨਾਨਾਵਿਧਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਕਰਦ੍ਰਵ੍ਯਭਾਵਨਾਂ ਚੋਪਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਭਾਵਨਾਲੋਡਨੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੦-੧੬||-

Adhikarana 8 (17-18) · Śloka 19

ਏਵਂ ਚ ਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਧਾਤੁਂ ਤਾਪੀਜਮਮਤੋਪਮਮ੍ ||੧੭|| ਮਧੁਰਂ ਕਾਞ੍ਚਨਾਭਾਸਮਮ੍ਲਂ ਵਾ ਰਜਤਪ੍ਰਭਮ੍ | ਪਿਬਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ ਜਰਾਕੁਸ੍ਠਮੇਹਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਮਯਕ੍ਸਯਾਨ੍ ||੧੮|| ਤਦ੍ਭਾਵਿਤਃ ਕਪੋਤਾਂਸ਼੍ਚ ਕੁਲਤ੍ਥਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ |੧੯|

ਸ਼ਿਲਾਜਤੁਪ੍ਰਯੋਗੇਣੈਵ ਮਾਕ੍ਸਿਕਧਾਤੁਪ੍ਰਯੋਗਮਤਿਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਏਵਂ ਚ ਮਾਕ੍ਸਿਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਪੀਜਂ ਤਾਪੀਨਦੀਜਂ ਸੁਵਰ੍ਣਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਰਜਤਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਚ| ਤਦ੍ਭਾਵਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ਿਲਾਜਤੁਮਾਕ੍ਸਿਕਧਾਤੁਭ੍ਯਾਂ ਭਾਵਿਤੋ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਦੇਹਃ| ਕੁਲਤ੍ਥਕਪੋਤੌ ਯਾਵਜ੍ਜੀਵਂ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍||੧੭-੧੮||-

Adhikarana 9 (19) · Śloka 20

ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਗੁਣਾਤੀਤਂ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਵਨ੍ਤਂ ਜਿਜੀਵਿਸੁਮ੍ ||੧੯|| ਯੋਗੇਨਾਨੇਨ ਮਤਿਮਾਨ੍ ਸਾਧਯੇਦਪਿ ਕੁਸ੍ਠਿਨਮ੍ |੨੦|

ਇਦਾਨੀਂ ਮਧੁਮੇਹਹਰਮਪਿ ਯੋਗਮੁਦ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਪਞ੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਗੁਣਾਤੀਤਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਵਮਨਾਦੀਨਾਂ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਗੁਣਾਨਾਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਫਲਮਿਤ੍ਯੇਕੇ; ਤਤ੍ਤੁ ਨ ਸਮ੍ਯਕ੍, ਯਤਃ ਪਞ੍ਚਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪਞ੍ਚਮਧਾਤ੍ਵਸ੍ਥਿਸ੍ਥਿਤਂ ਕੁਸ੍ਠਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਤ੍ਰ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨਸਂਸ਼ਮਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗਗੁਗ੍ਗੁਲੁਸ਼ਿਲਾਜਤੁਪ੍ਰਭਤੀਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਗੁਣਾਃ ਫਲਾਨਿ, ਤਾਨ੍ਯਤੀਤਮ੍; ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਅਸ੍ਥਿਗਤਂ ਕੁਸ੍ਠਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਦਿਭਿਰਪ੍ਯਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵਿਸ਼ੇਸਂ ਸਾਧਯੇਦਿਤਿ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ, ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਕ੍ਰਿਯਯਾ ਸਹ ਰਸਾਦਿਧਾਤੂਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਸਮੂਹਃ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਣੀਤਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਪ੍ਰਮੇਹਸ੍ਯ ਤੁ ਪਞ੍ਚ ਗੁਣਾਃ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਧ੍ਯਾਯੇ ਕਥਿਤਾਃ| ਜਿਜੀਵਿਸੁਃ ਜੀਵਿਤੁਮਿਚ੍ਛੁਃ| ਪ੍ਰਮੇਹਿਣਂ ਤਾਵਤ੍ਸਾਧਯੇਦੇਵ ਕੁਸ੍ਠਿਨਮਪੀਤ੍ਯਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਃ||੧੯||-

Adhikarana 10 (20-34) · Śloka 34

ਵਕ੍ਸਾਸ੍ਤੁਵਰਕਾ ਯੇ ਸ੍ਯੁਃ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਰ੍ਣਵਭੂਮਿਸੁ ||੨੦|| ਵੀਚੀਤਰਙ੍ਗਵਿਕ੍ਸੇਪਮਾਰੁਤੋਦ੍ਧੂਤਪਲ੍ਲਵਾਃ | ਤੇਸਾਂ ਫਲਾਨਿ ਗਹ੍ਣੀਯਾਤ੍ ਸੁਪਕ੍ਵਾਨ੍ਯਮ੍ਬੁਦਾਗਮੇ ||੨੧|| ਮਜ੍ਜਾਂ ਤੇਭ੍ਯੋਪਿ ਸਂਹਤ੍ਯ ਸ਼ੋਸਯਿਤ੍ਵਾ ਵਿਚੂਰ੍ਣ੍ਯ ਚ | ਤਿਲਵਤ੍ ਪੀਡਯੇਦ੍ਦ੍ਰੋਣ੍ਯਾਂ ਸ੍ਰਾਵਯੇਦ੍ਵਾ ਕੁਸੁਮ੍ਭਵਤ੍ ||੨੨|| ਤਤ੍ਤੈਲਂ ਸਂਹਤਂ ਭੂਯਃ ਪਚੇਦਾਤੋਯਸਮ੍ਕ੍ਸਯਾਤ੍ | ਅਵਤਾਰ੍ਯ ਕਰੀਸੇ ਚ ਪਕ੍ਸਮਾਤ੍ਰਂ ਨਿਧਾਪਯੇਤ੍ ||੨੩|| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨੋ ਹਤਮਲਃ ਪਕ੍ਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਵਾਨ੍ | ਚਤੁਰ੍ਥਭਕ੍ਤਾਨ੍ਤਰਿਤਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਦੌ ਦਿਵਸੇ ਸ਼ੁਭੇ ||੨੪|| ਮਨ੍ਤ੍ਰਪੂਤਸ੍ਯ ਤੈਲਸ੍ਯ ਪਿਬੇਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਯਥਾਬਲਮ੍ | ਤਤ੍ਰ ਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਯੇਨੇਦਮਭਿਮਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਤੇ ||੨੫|| ‘ਮਜ੍ਜਸਾਰ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਧਾਤੂਨ੍ ਵਿਸ਼ੋਧਯ | ਸ਼ਙ੍ਖਚਕ੍ਰਗਦਾਪਾਣਿਸ੍ਤ੍ਵਾਮਾਜ੍ਞਾਪਯਤੇਚ੍ਯੁਤਃ’ ||੨੬|| ਤੇਨਾਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚਾਪਿ ਦੋਸਾ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਸਕਤ੍ਤਤਃ | ਅਸ੍ਨੇਹਲਵਣਾਂ ਸਾਯਂ ਯਵਾਗੂਂ ਸ਼ੀਤਲਾਂ ਪਿਬੇਤ੍ ||੨੭|| ਪਞ੍ਚਾਹਂ ਪ੍ਰਪਿਬੇਤ੍ਤੈਲਮਨੇਨ ਵਿਧਿਨਾ ਨਰਃ | ਪਕ੍ਸਂ ਪਰਿਹਰੇਚ੍ਚਾਪਿ ਮੁਦ੍ਗਯੂਸੌਦਨਾਸ਼ਨਃ ||੨੮|| ਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ਦਿਵਸੈਰੇਵਂ ਸਰ੍ਵਕੁਸ੍ਠੈਰ੍ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ | ਤਦੇਵ ਖਦਿਰਕ੍ਵਾਥੇ ਤ੍ਰਿਗੁਣੇ ਸਾਧੁ ਸਾਧਿਤਮ੍ ||੨੯|| ਨਿਹਿਤਂ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ਪਕ੍ਸਾਤ੍ ਪਿਬੇਨ੍ਮਾਸਮਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਃ | ਤੇਨਾਭ੍ਯਕ੍ਤਸ਼ਰੀਰਸ਼੍ਚ ਕੁਰ੍ਵੀਤਾਹਾਰਮੀਰਿਤਮ੍ ||੩੦|| ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਵਰਂ ਰਕ੍ਤਨੇਤ੍ਰਂ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਂ ਕਮਿਭਕ੍ਸਿਤਮ੍ | ਅਨੇਨਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਸਾਧਯੇਤ੍ ਕੁਸ੍ਠਿਨਂ ਨਰਮ੍ ||੩੧|| ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਧੁਯੁਤਂ ਪੀਤਂ ਤਦੇਵ ਖਦਿਰਾਮ੍ਬੁਨਾ | ਪਕ੍ਸਿਮਾਂਸਰਸਾਹਾਰਂ ਕਰੋਤਿ ਦ੍ਵਿਸ਼ਤਾਯੁਸਮ੍ ||੩੨|| ਤਦੇਵ ਨਸ੍ਯੇ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦ੍ਦਿਵਸਾਨੁਪਯੋਜਿਤਮ੍ | ਵਪੁਸ੍ਮਨ੍ਤਂ ਸ਼੍ਰੁਤਿਧਰਂ ਕਰੋਤਿ ਤ੍ਰਿਸ਼ਤਾਯੁਸਮ੍ ||੩੩|| ਸ਼ੋਧਯਨ੍ਤਿ ਨਰਂ ਪੀਤਾ ਮਜ੍ਜਾਨਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਯਾ | ਮਹਾਵੀਰ੍ਯਸ੍ਤੁਵਰਕਃ ਕੁਸ੍ਠਮੇਹਾਪਹਃ ਪਰਃ ||੩੪||

ਇਦਾਨੀਂ ਜਨ੍ਮਭੂਮਿਮਾਰਭ੍ਯ ਤੁਵਰਕਰਸਾਯਨਕਲ੍ਪਂ ਪ੍ਰਸ੍ਤੌਤਿ- ਵਕ੍ਸਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਰ੍ਣਵਭੂਮਿਸੁ ਪਸ਼੍ਚਿਮਸਮੁਦ੍ਰਭੂਮਿਸੁ| ਵੀਚੀਤਰਙ੍ਗੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਰ੍ਮਿਪਰਮ੍ਪਰਾਵਿਕ੍ਸੇਪਪਵਨੋਤ੍ਕਮ੍ਪਿਤਪਲ੍ਲਵਾਃ ਸਮੁਦ੍ਰੋਦਕਸ੍ਯਾਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਸਾਂ ਫਲੇਭ੍ਯੋ ਮਜ੍ਜਾਨਮਾਦਾਯ; ਕੁਸੁਮ੍ਭਵਤ੍ ਕੁਸੁਮ੍ਭਕੁਸੁਮਵਤ੍ਤੈਲਂ ਵਾ ਗਾਲਯੇਤ੍, ਤਤ੍ਤੈਲਗਾਲਨਂ ਸਲਿਲਾਪਚਯਂ ਯਾਵਤ੍| ਤਤ੍ਤੁ ਕਰੀਸਰਾਸ਼ੌ ਪਕ੍ਸਂ ਨਿਧਾਤੁਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍, ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਤਮਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਹਤਂ ਮਲਂ ਪੁਰੀਸਂ ਕਫਾਦਯੋਪਿ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ; ਤਤ੍ਰ ਕਫੇ ਵਮਨਮੇਵ, ਵਮਨਾਤ੍ ਪਕ੍ਸਾਦੇਵ ਵਿਰੇਚਨਂ; ਯਦਾਹੁਃ- “ਪਕ੍ਸਾਦ੍ਵਿਰੇਕੋ ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯ” (ਚਿ. ੩੬) ਇਤਿ; ਵਿਰੇਚਨਾਦਪਿ ਪਕ੍ਸਾਦੇਵ ਤੌਵਰਕਂ ਤੈਲਂ, ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ੋਧਨਤ੍ਵਾਤ੍; ਏਤੇਨ ਪੇਯਾਦਿਸਂਸਰ੍ਜਨਕ੍ਰਮੇਣ ਸਞ੍ਜਾਤਬਲਸ੍ਤੁਵਰਕਸ੍ਨੇਹਂ ਪਿਬੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਚਤੁਰ੍ਥਭਕ੍ਤਾਨ੍ਤਰਿਤ ਇਤਿ ਪਕ੍ਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਥਮੇਹ੍ਨਿ ਸਾਯਮ੍ਪ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਕਤਿਭੋਜਨਦ੍ਵਯਂ, ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਹ੍ਨਿ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਾਯਂ ਭੋਜਨਂ ਨ ਕਾਰ੍ਯਂ, ਫਲਾਮ੍ਲਮੁਸ੍ਣੋਦਕਂ ਵਾ ਪਾਯਯੇਤ੍ ਸਾਯਂ ਭੋਜਨਸ੍ਥਾਨੇ, ਤਤਸ੍ਤਤੀਯੇਹਨਿ ਲਘੁਕੋਸ੍ਠਾਯ ਪ੍ਰਾਤਃ ਸ੍ਨੇਹਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍, ਏਵਂ ਚਤੁਰ੍ਥਭਕ੍ਤਮਨ੍ਤਰਿਤਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੈਲਸ੍ਯਾਪਿ ਪਿਬੇਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਪਾਣਿਤਲਪ੍ਰਮਾਣਾਂ, ਕਰ੍ਸਪ੍ਰਮਾਣਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਸ੍ਨੇਹਲਵਣਾਮ੍ ਅਲ੍ਪਸ੍ਨੇਹਲਵਣਾਂ, ਯਤੋ ਨਞ੍ ਈਸਦਰ੍ਥੇ| ਪਕ੍ਸਂ ਪਰਿਹਰੇਤ੍, ‘ਕ੍ਰੋਧਾਦੀਨ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਮਹਾਵੀਰ੍ਯੋ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਵਃ| ਪਰ ਉਤ੍ਕਸ੍ਟਤਮਃ||੨੦-੩੪||

Adhikarana 11 (35) · Śloka 35

ਸਾਨ੍ਤਰ੍ਧੂਮਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਜ੍ਜਾ ਤੁ ਦਗ੍ਧਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਸ੍ਤੈਲੇ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਚਾਞ੍ਜਨਂ ਚ | ਪੈਲ੍ਲ੍ਯਂ ਹਨ੍ਯਾਦਰ੍ਮਨਕ੍ਤਾਨ੍ਧ੍ਯਕਾਚਾਨ੍ ਨੀਲੀਰੋਗਂ ਤੈਮਿਰਂ ਚਾਞ੍ਜਨੇਨ ||੩੫||

ਸਾਨ੍ਤਰ੍ਧੂਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੈਲੇ ਤੁਵਰਕੋਤ੍ਥੇ| ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਲਵਣਮ੍| ਅਞ੍ਜਨਂ ਸ੍ਰੋਤੋਞ੍ਜਨਂ, ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਥਾਨਂ ਵਰ੍ਣਸਾ ਸਿਨ੍ਧੁਸ਼੍ਚ ਮਹਾਨਦਃ; ਅਥਵਾ ਵਰ੍ਣਸੋਦ੍ਭਵਾਞ੍ਜਨਪਰਿਹਾਰਾਯ ਸੈਨ੍ਧਵਮੁਕ੍ਤਂ, ਤੇਨ ਸਿਨ੍ਧੁਮਹਾਨਦੋਦ੍ਭਵਮੇਵਾਞ੍ਜਨਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍| ਮਜ੍ਜਾਦਿਕਂ ਤ੍ਰਿਤਯਮਨ੍ਤਰ੍ਧੂਮੇਨ ਦਗ੍ਧਮ੍| ਏਤੇਨ ਤੁਵਰਕਸ੍ਯ ਸਡ੍ਵਿਧਃ ਪ੍ਰਯੋਗ ਉਕ੍ਤਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਤੈਲਂ ਪਞ੍ਚਾਹਿਕਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਕੁਸ੍ਠਹਰ ਏਕਃ, ਤਥਾ ਤਦੇਵ ਖਦਿਰਾਮ੍ਬੁਸਿਦ੍ਧਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਵਸ੍ਥਕੁਸ੍ਠੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ, ਤਥਾ ਤਦੇਵ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਧੁਖਦਿਰਕਸਾਯਵਿਧਿਨਾ ਤਤੀਯਃ, ਤਥਾ ਪਰੋਪਿ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦਾਹ੍ਨਿਕੋ ਨਸ੍ਯਪ੍ਰਯੋਗੋ ਰਾਸਾਯਨਿਕਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਃ, ਮਜ੍ਜਪ੍ਰਯੋਗਃ ਪਞ੍ਚਮਃ, ਤਥਾਹਿ ‘ਸ਼ੋਧਯਨ੍ਤਿ ਨਰਂ ਪੀਤਾਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਅਞ੍ਜਨਪ੍ਰਯੋਗਃ ਸਸ੍ਠਃ ‘ਸਾਨ੍ਤਰ੍ਧੂਮ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੩੫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 13

ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਮਧੁਮੇਹਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੧੩||

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਸ੍ਥਾਨੇ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੩||