Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 5
ਅਥਾਤੋ ਮਧੁਮੇਹਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
ਮਧੁਮੇਹਿਤ੍ਵਮਾਪਨ੍ਨਂ ਭਿਸਗ੍ਭਿਃ ਪਰਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ |
ਯੋਗੇਨਾਨੇਨ ਮਤਿਮਾਨ੍ ਪ੍ਰਮੇਹਿਣਮੁਪਾਚਰੇਤ੍ ||੩||
ਮਾਸੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇ ਸ਼ੁਚੌ ਚੈਵ ਸ਼ੈਲਾਃ ਸੂਰ੍ਯਾਂਸ਼ੁਤਾਪਿਤਾਃ |
ਜਤੁਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਸ੍ਵਰਸਂ ਸ਼ਿਲਾਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ||੪||
ਸ਼ਿਲਾਜਤ੍ਵਿਤਿ ਵਿਖ੍ਯਾਤਂ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਧਿਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ |੫|
View original
अथातो मधुमेहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
मधुमेहित्वमापन्नं भिषग्भिः परिवर्जितम् |
योगेनानेन मतिमान् प्रमेहिणमुपाचरेत् ||३||
मासे शुक्रे शुचौ चैव शैलाः सूर्यांशुतापिताः |
जतुप्रकाशं स्वरसं शिलाभ्यः प्रस्रवन्ति हि ||४||
शिलाजत्विति विख्यातं सर्वव्याधिविनाशनम् |५|
Adhikarana 2 (5) · Śloka 6
ਤ੍ਰਪ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਤੁ ਲੋਹਾਨਾਂ ਸਣ੍ਣਾਮਨ੍ਯਤਮਾਨ੍ਵਯਮ੍ ||੫||
ਜ੍ਞੇਯਂ ਸ੍ਵਗਨ੍ਧਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸਡ੍ਯੋਨਿ ਪ੍ਰਥਿਤਂ ਕ੍ਸਿਤੌ |੬|
View original
त्रप्वादीनां तु लोहानां षण्णामन्यतमान्वयम् ||५||
ज्ञेयं स्वगन्धतश्चापि षड्योनि प्रथितं क्षितौ |६|
Adhikarana 3 (6) · Śloka 7
ਲੋਹਾਦ੍ਭਵਤਿ ਤਦ੍ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਛਿਲਾਜਤੁ ਜਤੁਪ੍ਰਭਮ੍ ||੬||
ਤਸ੍ਯ ਲੋਹਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵੀਰ੍ਯਂ ਰਸਂ ਚਾਪਿ ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਤਤ੍ |੭|
View original
लोहाद्भवति तद्यस्माच्छिलाजतु जतुप्रभम् ||६||
तस्य लोहस्य तद्वीर्यं रसं चापि बिभर्ति तत् |७|
Adhikarana 4 (7) · Śloka 8
ਤ੍ਰਪੁਸੀਸਾਯਸਾਦੀਨਿ ਪ੍ਰਧਾਨਾਨ੍ਯੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮ੍ ||੭||
ਯਥਾ ਤਥਾ ਪ੍ਰਯੋਗੇਪਿ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠੇ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਗੁਣਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ |੮|
View original
त्रपुसीसायसादीनि प्रधानान्युत्तरोत्तरम् ||७||
यथा तथा प्रयोगेऽपि श्रेष्ठे श्रेष्ठगुणाः स्मृताः |८|
Adhikarana 5 (8) · Śloka 9
ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਂ ਕਸਾਯਾਨੁਰਸਂ ਸਰਮ੍ ||੮||
ਕਟੁਪਾਕ੍ਯੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਂ ਚ ਸ਼ੋਸਣਂ ਛੇਦਨਂ ਤਥਾ |੯|
View original
तत्सर्वं तिक्तकटुकं कषायानुरसं सरम् ||८||
कटुपाक्युष्णवीर्यं च शोषणं छेदनं तथा |९|
Adhikarana 6 (9) · Śloka 10
ਤੇਸੁ ਯਤ੍ ਕਸ੍ਣਮਲਘੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਨਿਃਸ਼ਰ੍ਕਰਂ ਚ ਯਤ੍ ||੯||
ਗੋਮੂਤ੍ਰਗਨ੍ਧਿ ਯਚ੍ਚਾਪਿ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ |੧੦|
View original
तेषु यत् कृष्णमलघु स्निग्धं निःशर्करं च यत् ||९||
गोमूत्रगन्धि यच्चापि तत् प्रधानं प्रचक्षते |१०|
Adhikarana 7 (10-16) · Śloka 17
ਤਦ੍ਭਾਵਿਤਂ ਸਾਰਗਣੈਰ੍ਹਤਦੋਸੋ ਦਿਨੋਦਯੇ ||੧੦||
ਪਿਬੇਤ੍ ਸਾਰੋਦਕੇਨੈਵ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਪਿਸ੍ਟਂ ਯਥਾਬਲਮ੍ |
ਜਾਙ੍ਗਲੇਨ ਰਸੇਨਾਨ੍ਨਂ ਤਸ੍ਮਿਞ੍ਜੀਰ੍ਣੇ ਤੁ ਭੋਜਯੇਤ੍ ||੧੧||
ਉਪਯੁਜ੍ਯ ਤੁਲਾਮੇਵਂ ਗਿਰਿਜਾਦਮਤੋਪਮਾਤ੍ |
ਵਪੁਰ੍ਵਰ੍ਣਬਲੋਪੇਤੋ ਮਧੁਮੇਹਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ ||੧੨||
ਜੀਵੇਦ੍ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਂ ਪੂਰ੍ਣਮਜਰੋਮਰਸਨ੍ਨਿਭਃ |
ਸ਼ਤਂ ਸ਼ਤਂ ਤੁਲਾਯਾਂ ਤੁ ਸਹਸ੍ਰਂ ਦਸ਼ਤੌਲਿਕੇ ||੧੩||
ਭਲ੍ਲਾਤਕਵਿਧਾਨੇਨ ਪਰਿਹਾਰਵਿਧਿਃ ਸ੍ਮਤਃ |
ਮੇਹਂ ਕੁਸ੍ਠਮਪਸ੍ਮਾਰਮੁਨ੍ਮਾਦਂ ਸ਼੍ਲੀਪਦਂ ਗਰਮ੍ ||੧੪||
ਸ਼ੋਸਂ ਸ਼ੋਫਾਰ੍ਸ਼ਸੀ ਗੁਲ੍ਮਂ ਪਾਣ੍ਡੁਤਾਂ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਮ੍ |
ਅਪੋਹਤ੍ਯਚਿਰਾਤ੍ਕਾਲਾਚ੍ਛਿਲਾਜਤੁ ਨਿਸੇਵਿਤਮ੍ ||੧੫||
ਨ ਸੋਸ੍ਤਿ ਰੋਗੋ ਯਂ ਚਾਪਿ ਨਿਹਨ੍ਯਾਨ੍ਨ ਸ਼ਿਲਾਜਤੁ |
ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਂ ਚਿਰਸਮ੍ਭੂਤਾਂ ਭਿਨਤ੍ਤਿ ਚ ਤਥਾਸ਼੍ਮਰੀਮ੍ ||੧੬||
ਭਾਵਨਾਲੋਡਨੇ ਚਾਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇ ਭੇਸਜੈਰ੍ਹਿਤੈਃ |੧੭|
View original
तद्भावितं सारगणैर्हृतदोषो दिनोदये ||१०||
पिबेत् सारोदकेनैव श्लक्ष्णपिष्टं यथाबलम् |
जाङ्गलेन रसेनान्नं तस्मिञ्जीर्णे तु भोजयेत् ||११||
उपयुज्य तुलामेवं गिरिजादमृतोपमात् |
वपुर्वर्णबलोपेतो मधुमेहविवर्जितः ||१२||
जीवेद्वर्षशतं पूर्णमजरोऽमरसन्निभः |
शतं शतं तुलायां तु सहस्रं दशतौलिके ||१३||
भल्लातकविधानेन परिहारविधिः स्मृतः |
मेहं कुष्ठमपस्मारमुन्मादं श्लीपदं गरम् ||१४||
शोषं शोफार्शसी गुल्मं पाण्डुतां विषमज्वरम् |
अपोहत्यचिरात्कालाच्छिलाजतु निषेवितम् ||१५||
न सोऽस्ति रोगो यं चापि निहन्यान्न शिलाजतु |
शर्करां चिरसम्भूतां भिनत्ति च तथाऽश्मरीम् ||१६||
भावनालोडने चास्य कर्तव्ये भेषजैर्हितैः |१७|
Adhikarana 8 (17-18) · Śloka 19
ਏਵਂ ਚ ਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਧਾਤੁਂ ਤਾਪੀਜਮਮਤੋਪਮਮ੍ ||੧੭||
ਮਧੁਰਂ ਕਾਞ੍ਚਨਾਭਾਸਮਮ੍ਲਂ ਵਾ ਰਜਤਪ੍ਰਭਮ੍ |
ਪਿਬਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ ਜਰਾਕੁਸ੍ਠਮੇਹਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਮਯਕ੍ਸਯਾਨ੍ ||੧੮||
ਤਦ੍ਭਾਵਿਤਃ ਕਪੋਤਾਂਸ਼੍ਚ ਕੁਲਤ੍ਥਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ |੧੯|
View original
एवं च माक्षिकं धातुं तापीजममृतोपमम् ||१७||
मधुरं काञ्चनाभासमम्लं वा रजतप्रभम् |
पिबन् हन्ति जराकुष्ठमेहपाण्ड्वामयक्षयान् ||१८||
तद्भावितः कपोतांश्च कुलत्थांश्च विवर्जयेत् |१९|
Adhikarana 9 (19) · Śloka 20
ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਗੁਣਾਤੀਤਂ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਵਨ੍ਤਂ ਜਿਜੀਵਿਸੁਮ੍ ||੧੯||
ਯੋਗੇਨਾਨੇਨ ਮਤਿਮਾਨ੍ ਸਾਧਯੇਦਪਿ ਕੁਸ੍ਠਿਨਮ੍ |੨੦|
View original
पञ्चकर्मगुणातीतं श्रद्धावन्तं जिजीविषुम् ||१९||
योगेनानेन मतिमान् साधयेदपि कुष्ठिनम् |२०|
Adhikarana 10 (20-34) · Śloka 34
ਵਕ੍ਸਾਸ੍ਤੁਵਰਕਾ ਯੇ ਸ੍ਯੁਃ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਰ੍ਣਵਭੂਮਿਸੁ ||੨੦||
ਵੀਚੀਤਰਙ੍ਗਵਿਕ੍ਸੇਪਮਾਰੁਤੋਦ੍ਧੂਤਪਲ੍ਲਵਾਃ |
ਤੇਸਾਂ ਫਲਾਨਿ ਗਹ੍ਣੀਯਾਤ੍ ਸੁਪਕ੍ਵਾਨ੍ਯਮ੍ਬੁਦਾਗਮੇ ||੨੧||
ਮਜ੍ਜਾਂ ਤੇਭ੍ਯੋਪਿ ਸਂਹਤ੍ਯ ਸ਼ੋਸਯਿਤ੍ਵਾ ਵਿਚੂਰ੍ਣ੍ਯ ਚ |
ਤਿਲਵਤ੍ ਪੀਡਯੇਦ੍ਦ੍ਰੋਣ੍ਯਾਂ ਸ੍ਰਾਵਯੇਦ੍ਵਾ ਕੁਸੁਮ੍ਭਵਤ੍ ||੨੨||
ਤਤ੍ਤੈਲਂ ਸਂਹਤਂ ਭੂਯਃ ਪਚੇਦਾਤੋਯਸਮ੍ਕ੍ਸਯਾਤ੍ |
ਅਵਤਾਰ੍ਯ ਕਰੀਸੇ ਚ ਪਕ੍ਸਮਾਤ੍ਰਂ ਨਿਧਾਪਯੇਤ੍ ||੨੩||
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨੋ ਹਤਮਲਃ ਪਕ੍ਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਵਾਨ੍ |
ਚਤੁਰ੍ਥਭਕ੍ਤਾਨ੍ਤਰਿਤਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਦੌ ਦਿਵਸੇ ਸ਼ੁਭੇ ||੨੪||
ਮਨ੍ਤ੍ਰਪੂਤਸ੍ਯ ਤੈਲਸ੍ਯ ਪਿਬੇਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਯਥਾਬਲਮ੍ |
ਤਤ੍ਰ ਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਯੇਨੇਦਮਭਿਮਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਤੇ ||੨੫||
‘ਮਜ੍ਜਸਾਰ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਧਾਤੂਨ੍ ਵਿਸ਼ੋਧਯ |
ਸ਼ਙ੍ਖਚਕ੍ਰਗਦਾਪਾਣਿਸ੍ਤ੍ਵਾਮਾਜ੍ਞਾਪਯਤੇਚ੍ਯੁਤਃ’ ||੨੬||
ਤੇਨਾਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚਾਪਿ ਦੋਸਾ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਸਕਤ੍ਤਤਃ |
ਅਸ੍ਨੇਹਲਵਣਾਂ ਸਾਯਂ ਯਵਾਗੂਂ ਸ਼ੀਤਲਾਂ ਪਿਬੇਤ੍ ||੨੭||
ਪਞ੍ਚਾਹਂ ਪ੍ਰਪਿਬੇਤ੍ਤੈਲਮਨੇਨ ਵਿਧਿਨਾ ਨਰਃ |
ਪਕ੍ਸਂ ਪਰਿਹਰੇਚ੍ਚਾਪਿ ਮੁਦ੍ਗਯੂਸੌਦਨਾਸ਼ਨਃ ||੨੮||
ਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ਦਿਵਸੈਰੇਵਂ ਸਰ੍ਵਕੁਸ੍ਠੈਰ੍ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ |
ਤਦੇਵ ਖਦਿਰਕ੍ਵਾਥੇ ਤ੍ਰਿਗੁਣੇ ਸਾਧੁ ਸਾਧਿਤਮ੍ ||੨੯||
ਨਿਹਿਤਂ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ਪਕ੍ਸਾਤ੍ ਪਿਬੇਨ੍ਮਾਸਮਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਃ |
ਤੇਨਾਭ੍ਯਕ੍ਤਸ਼ਰੀਰਸ਼੍ਚ ਕੁਰ੍ਵੀਤਾਹਾਰਮੀਰਿਤਮ੍ ||੩੦||
ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਵਰਂ ਰਕ੍ਤਨੇਤ੍ਰਂ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਂ ਕਮਿਭਕ੍ਸਿਤਮ੍ |
ਅਨੇਨਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਸਾਧਯੇਤ੍ ਕੁਸ੍ਠਿਨਂ ਨਰਮ੍ ||੩੧||
ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਧੁਯੁਤਂ ਪੀਤਂ ਤਦੇਵ ਖਦਿਰਾਮ੍ਬੁਨਾ |
ਪਕ੍ਸਿਮਾਂਸਰਸਾਹਾਰਂ ਕਰੋਤਿ ਦ੍ਵਿਸ਼ਤਾਯੁਸਮ੍ ||੩੨||
ਤਦੇਵ ਨਸ੍ਯੇ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦ੍ਦਿਵਸਾਨੁਪਯੋਜਿਤਮ੍ |
ਵਪੁਸ੍ਮਨ੍ਤਂ ਸ਼੍ਰੁਤਿਧਰਂ ਕਰੋਤਿ ਤ੍ਰਿਸ਼ਤਾਯੁਸਮ੍ ||੩੩||
ਸ਼ੋਧਯਨ੍ਤਿ ਨਰਂ ਪੀਤਾ ਮਜ੍ਜਾਨਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਯਾ |
ਮਹਾਵੀਰ੍ਯਸ੍ਤੁਵਰਕਃ ਕੁਸ੍ਠਮੇਹਾਪਹਃ ਪਰਃ ||੩੪||
View original
वृक्षास्तुवरका ये स्युः पश्चिमार्णवभूमिषु ||२०||
वीचीतरङ्गविक्षेपमारुतोद्धूतपल्लवाः |
तेषां फलानि गृह्णीयात् सुपक्वान्यम्बुदागमे ||२१||
मज्जां तेभ्योऽपि संहृत्य शोषयित्वा विचूर्ण्य च |
तिलवत् पीडयेद्द्रोण्यां स्रावयेद्वा कुसुम्भवत् ||२२||
तत्तैलं संहृतं भूयः पचेदातोयसम्क्षयात् |
अवतार्य करीषे च पक्षमात्रं निधापयेत् ||२३||
स्निग्धः स्विन्नो हृतमलः पक्षादूर्ध्वं प्रयत्नवान् |
चतुर्थभक्तान्तरितः शुक्लादौ दिवसे शुभे ||२४||
मन्त्रपूतस्य तैलस्य पिबेन्मात्रां यथाबलम् |
तत्र मन्त्रं प्रवक्ष्यामि येनेदमभिमन्त्र्यते ||२५||
‘मज्जसार महावीर्य सर्वान् धातून् विशोधय |
शङ्खचक्रगदापाणिस्त्वामाज्ञापयतेऽच्युतः’ ||२६||
तेनास्योर्ध्वमधश्चापि दोषा यान्त्यसकृत्ततः |
अस्नेहलवणां सायं यवागूं शीतलां पिबेत् ||२७||
पञ्चाहं प्रपिबेत्तैलमनेन विधिना नरः |
पक्षं परिहरेच्चापि मुद्गयूषौदनाशनः ||२८||
पञ्चभिर्दिवसैरेवं सर्वकुष्ठैर्विमुच्यते |
तदेव खदिरक्वाथे त्रिगुणे साधु साधितम् ||२९||
निहितं पूर्ववत् पक्षात् पिबेन्मासमतन्द्रितः |
तेनाभ्यक्तशरीरश्च कुर्वीताहारमीरितम् ||३०||
भिन्नस्वरं रक्तनेत्रं विशीर्णं कृमिभक्षितम् |
अनेनाशु प्रयोगेण साधयेत् कुष्ठिनं नरम् ||३१||
सर्पिर्मधुयुतं पीतं तदेव खदिराम्बुना |
पक्षिमांसरसाहारं करोति द्विशतायुषम् ||३२||
तदेव नस्ये पञ्चाशद्दिवसानुपयोजितम् |
वपुष्मन्तं श्रुतिधरं करोति त्रिशतायुषम् ||३३||
शोधयन्ति नरं पीता मज्जानस्तस्य मात्रया |
महावीर्यस्तुवरकः कुष्ठमेहापहः परः ||३४||
Adhikarana 11 (35) · Śloka 35
ਸਾਨ੍ਤਰ੍ਧੂਮਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਜ੍ਜਾ ਤੁ ਦਗ੍ਧਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਸ੍ਤੈਲੇ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਚਾਞ੍ਜਨਂ ਚ |
ਪੈਲ੍ਲ੍ਯਂ ਹਨ੍ਯਾਦਰ੍ਮਨਕ੍ਤਾਨ੍ਧ੍ਯਕਾਚਾਨ੍ ਨੀਲੀਰੋਗਂ ਤੈਮਿਰਂ ਚਾਞ੍ਜਨੇਨ ||੩੫||
View original
सान्तर्धूमस्तस्य मज्जा तु दग्धः क्षिप्तस्तैले सैन्धवं चाञ्जनं च |
पैल्ल्यं हन्यादर्मनक्तान्ध्यकाचान् नीलीरोगं तैमिरं चाञ्जनेन ||३५||
Adhikarana puShpikA · Śloka 13
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਮਧੁਮੇਹਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੧੩||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने मधुमेहचिकित्सितं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ||१३||