13. madhumēhacikitsitam

Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 5

ಅಥಾತೋ ಮಧುಮೇಹಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨|| ಮಧುಮೇಹಿತ್ವಮಾಪನ್ನಂ ಭಿಷಗ್ಭಿಃ ಪರಿವರ್ಜಿತಮ್ | ಯೋಗೇನಾನೇನ ಮತಿಮಾನ್ ಪ್ರಮೇಹಿಣಮುಪಾಚರೇತ್ ||೩|| ಮಾಸೇ ಶುಕ್ರೇ ಶುಚೌ ಚೈವ ಶೈಲಾಃ ಸೂರ್ಯಾಂಶುತಾಪಿತಾಃ | ಜತುಪ್ರಕಾಶಂ ಸ್ವರಸಂ ಶಿಲಾಭ್ಯಃ ಪ್ರಸ್ರವನ್ತಿ ಹಿ ||೪|| ಶಿಲಾಜತ್ವಿತಿ ವಿಖ್ಯಾತಂ ಸರ್ವವ್ಯಾಧಿವಿನಾಶನಮ್ |೫|

ಮಧುಮೇಹಿತ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶುಕ್ರೋ ಮಾಸೋ ಜ್ಯೇಷ್ಠಃ| ಶುಚಿರಾಷಾಢಃ| ಯದ್ಯಪ್ಯನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಶಿಲಾಜತುಪ್ರಸ್ರವಣಂ ದೃಶ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪಿ ಶುಚಿಶುಕ್ರಮಾಸಪರಿಗೃಹೀತಂ ಖರತರತರಣಿಕಿರಣತಾಪಿತಾಭ್ಯಃ ಶಿಲಾಭ್ಯೋ ಗುಣವತ್ತರಂ ಭವತಿ| ಜತುಪ್ರಕಾಶಂ ಲಾಕ್ಷಾಪ್ರಕಾಶಮ್| ಸರ್ವವ್ಯಾಧಿಃ ಮಧುಮೇಹಾದಿಃ||೧-೪||-

Adhikarana 2 (5) · Śloka 6

ತ್ರಪ್ವಾದೀನಾಂ ತು ಲೋಹಾನಾಂ ಷಣ್ಣಾಮನ್ಯತಮಾನ್ವಯಮ್ ||೫|| ಜ್ಞೇಯಂ ಸ್ವಗನ್ಧತಶ್ಚಾಪಿ ಷಡ್ಯೋನಿ ಪ್ರಥಿತಂ ಕ್ಷಿತೌ |೬|

ನನು ಶಿಲಾನಾಂ ರೂಕ್ಷಕಠಿನಾನಾಂ ಕಥಂ ಸ್ನಿಗ್ಧದ್ರವಃ ಸ್ವರಸಃ ಸಮ್ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ತ್ರಪ್ವಾದೀನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಪ್ವಾದೀನಿ ತ್ರಪುಸೀಸತಾಮ್ರರೂಪ್ಯಸುವರ್ಣಕೃಷ್ಣಲೌಹಾನಿ ಷಟ್, ತೇಷಾಮನ್ಯತಮಾನ್ವಯಮೇಕತಮಾನ್ವಯಮ್| ಷಡ್ಯೋನಿ ಷಟ್ಕಾರಣಕಮ್| ಯತ್ತು ಶಿಲಾಜತುಚತುಷ್ಟಯಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಪ್ರೋಕ್ತಂ, ತತ್ತೇಷಾಂ ಚತುರ್ಣಾಮಪಿ ಮುಖ್ಯಾನಾಂ ಗುಣಖ್ಯಾಪನಾಯ, ನಾನ್ಯಯೋನಿಶಿಲಾಜತುನಿವಾರಣಾಯ||೫||-

Adhikarana 3 (6) · Śloka 7

ಲೋಹಾದ್ಭವತಿ ತದ್ಯಸ್ಮಾಚ್ಛಿಲಾಜತು ಜತುಪ್ರಭಮ್ ||೬|| ತಸ್ಯ ಲೋಹಸ್ಯ ತದ್ವೀರ್ಯಂ ರಸಂ ಚಾಪಿ ಬಿಭರ್ತಿ ತತ್ |೭|

ಲೋಹಾದಿತ್ಯಾದಿ| ರಸಂ ಚಾಪೀತಿ ಚಕಾರೇಣ ವರ್ಣಪ್ರಭಾವಂ ಚ ಬಿಭರ್ತೀತ್ಯನುಕ್ತಂ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ತತ್ರ ಯಲ್ಲೌಹಜಾತಂ ಸ್ಯಾತ್, ತಲ್ಲೌಹಸ್ಯೈವ ವೀರ್ಯರಸೌ ಬಿಭರ್ತಿ| ತಾನಿ ಚ ಲೌಹಾನಿ ಸುವರ್ಣಾದೀನಿ, ತದ್ಗುಣಾಸ್ತು ಸುಶ್ರುತಾಧ್ಯಾಯಿನೋಽನ್ನಪಾನವಿಧ್ಯಧ್ಯಾಯಾನ್ತೇ ಪಠನ್ತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಜತುಪ್ರಕಾಶೋ ಲಾಕ್ಷಾಸದೃಶಃ ಶಿಲಾಸ್ರಾವಃ ಶಿಲಾಜತುಶಬ್ದೇನೋಕ್ತಃ, ತಥಾಽಪಿ ಸುವರ್ಣಾದಿನಿರ್ಯಾಸೇಽಪಿ ಶಿಲಾಜತ್ವಿತಿ ಪ್ರಯೋಗಃ ಸರ್ಷಪಾದಿತೈಲವದೌಪಚಾರಿಕೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ||೬||-

Adhikarana 4 (7) · Śloka 8

ತ್ರಪುಸೀಸಾಯಸಾದೀನಿ ಪ್ರಧಾನಾನ್ಯುತ್ತರೋತ್ತರಮ್ ||೭|| ಯಥಾ ತಥಾ ಪ್ರಯೋಗೇಽಪಿ ಶ್ರೇಷ್ಠೇ ಶ್ರೇಷ್ಠಗುಣಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ |೮|

ತೇಷಾಂ ಪರಸ್ಪರಾಪೇಕ್ಷಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತ್ರಪ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಪುಸೀಸಯೋರ್ಲೋಹತ್ವಸ್ಯ ನಾತಿಪ್ರಸಿದ್ಧತ್ವಾದಯ ಇತಿ ವಿಶೇಷಣಮ್| ತ್ರಪುಸೀಸಾಯಃಸಮುದ್ಭವಂ ಶಿಲಾಜತು ತ್ರಪುಸೀಸಾಯಸಂ, ತದಾದಿಭೂತಂ ಯೇಷಾಂ ತಾನಿ ತ್ರಪುಸೀಸಾಯಸಾದೀನಿ ತ್ರಪುಸೀಸತಾಮ್ರರೂಪ್ಯಸುವರ್ಣಕೃಷ್ಣಲೋಹಜಾನಿ| ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ತೇಷಾಂ ಕುತ ಇತ್ಯಾಹ- ಶ್ರೇಷ್ಠೇ ಶ್ರೇಷ್ಠಗುಣಾ ಇತಿ|- ಶ್ರೇಷ್ಠೇ ಶ್ರೇಷ್ಠದ್ರವ್ಯೇ||೭||-

Adhikarana 5 (8) · Śloka 9

ತತ್ಸರ್ವಂ ತಿಕ್ತಕಟುಕಂ ಕಷಾಯಾನುರಸಂ ಸರಮ್ ||೮|| ಕಟುಪಾಕ್ಯುಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಚ ಶೋಷಣಂ ಛೇದನಂ ತಥಾ |೯|

ಇದಾನೀಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಾಭಿಧಾನಮಾಹ- ತತ್ಸರ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ ಶೋಷಣಂ ದುಷ್ಟರಕ್ತಾದೇಃ| ಛೇದನಂ ಕಫಗ್ರನ್ಥ್ಯಾದಿಚ್ಛೇದಕೃತ್||೮||-

Adhikarana 6 (9) · Śloka 10

ತೇಷು ಯತ್ ಕೃಷ್ಣಮಲಘು ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ನಿಃಶರ್ಕರಂ ಚ ಯತ್ ||೯|| ಗೋಮೂತ್ರಗನ್ಧಿ ಯಚ್ಚಾಪಿ ತತ್ ಪ್ರಧಾನಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ |೧೦|

ತೇಷಾಂ ಪ್ರಧಾನಲಕ್ಷಣಮುಪಾದಾನಾರ್ಥಮುಪದಿಶನ್ನಾಹ- ತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ||೯||

Adhikarana 7 (10-16) · Śloka 17

ತದ್ಭಾವಿತಂ ಸಾರಗಣೈರ್ಹೃತದೋಷೋ ದಿನೋದಯೇ ||೧೦|| ಪಿಬೇತ್ ಸಾರೋದಕೇನೈವ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಪಿಷ್ಟಂ ಯಥಾಬಲಮ್ | ಜಾಙ್ಗಲೇನ ರಸೇನಾನ್ನಂ ತಸ್ಮಿಞ್ಜೀರ್ಣೇ ತು ಭೋಜಯೇತ್ ||೧೧|| ಉಪಯುಜ್ಯ ತುಲಾಮೇವಂ ಗಿರಿಜಾದಮೃತೋಪಮಾತ್ | ವಪುರ್ವರ್ಣಬಲೋಪೇತೋ ಮಧುಮೇಹವಿವರ್ಜಿತಃ ||೧೨|| ಜೀವೇದ್ವರ್ಷಶತಂ ಪೂರ್ಣಮಜರೋಽಮರಸನ್ನಿಭಃ | ಶತಂ ಶತಂ ತುಲಾಯಾಂ ತು ಸಹಸ್ರಂ ದಶತೌಲಿಕೇ ||೧೩|| ಭಲ್ಲಾತಕವಿಧಾನೇನ ಪರಿಹಾರವಿಧಿಃ ಸ್ಮೃತಃ | ಮೇಹಂ ಕುಷ್ಠಮಪಸ್ಮಾರಮುನ್ಮಾದಂ ಶ್ಲೀಪದಂ ಗರಮ್ ||೧೪|| ಶೋಷಂ ಶೋಫಾರ್ಶಸೀ ಗುಲ್ಮಂ ಪಾಣ್ಡುತಾಂ ವಿಷಮಜ್ವರಮ್ | ಅಪೋಹತ್ಯಚಿರಾತ್ಕಾಲಾಚ್ಛಿಲಾಜತು ನಿಷೇವಿತಮ್ ||೧೫|| ನ ಸೋಽಸ್ತಿ ರೋಗೋ ಯಂ ಚಾಪಿ ನಿಹನ್ಯಾನ್ನ ಶಿಲಾಜತು | ಶರ್ಕರಾಂ ಚಿರಸಮ್ಭೂತಾಂ ಭಿನತ್ತಿ ಚ ತಥಾಽಶ್ಮರೀಮ್ ||೧೬|| ಭಾವನಾಲೋಡನೇ ಚಾಸ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯೇ ಭೇಷಜೈರ್ಹಿತೈಃ |೧೭|

ಇದಾನೀಮಸ್ಯೋಪಯೋಗವಿಧಿಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತದ್ಭಾವಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಾರಗಣೈಃ ಶಾಲಸಾರಾದಿಭಿಃ| ತತ್ರ ಭಾವ್ಯದ್ರವ್ಯಸಮಂ ಕ್ವಥನೀಯಮಷ್ಟಗುಣೇ ಜಲೇ ನಿಷ್ಕ್ವಾಥ್ಯಾಷ್ಟಭಾಗಾವಶಿಷ್ಟೇನ ಕಷಾಯಮಾನಮ್| ದಶಾಹಂ ವಿಂಶತಿದಿನಾನಿ ತ್ರಿಂಶದ್ದಿನಾನಿ ವಾ ಭಾವಯೇತ್| ಹೃತದೋಷಃ ಸಂಶುದ್ಧದೇಹಃ| ದಿನೋದಯೇ ಪ್ರಭಾತೇ ಏವ, ಸಾರೋದಕೇನೈವ ಪಿಬೇತ್| ಜಾಙ್ಗಲೇನ ರಸೇನ ಭೋಜಯೇತ್, ಅನ್ಯಥಾ ಶೋಷಣಚ್ಛೇದನತ್ವಾದ್ವಾತಕೋಪಃ ಸ್ಯಾತ್| ತುಲಾ ಪಲಶತಮ್| ಗಿರಿಜಾಚ್ಛಿಲಾಜತುನಃ| ನ ಸೋಽಸ್ತಿ ರೋಗ ಇತ್ಯತ್ರ ರೋಗಶಬ್ದೋ ದೋಷೇಷು ವರ್ತತೇ, ಅಥವಾ ಶಸ್ತ್ರಸಾಧ್ಯೇಷ್ವಶ್ಮರ್ಯಾದಿಷು| ನಾನಾವಿಧಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಕರದ್ರವ್ಯಭಾವನಾಂ ಚೋಪದಿಶನ್ನಾಹ- ಭಾವನಾಲೋಡನೇ ಇತ್ಯಾದಿ||೧೦-೧೬||-

Adhikarana 8 (17-18) · Śloka 19

ಏವಂ ಚ ಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಧಾತುಂ ತಾಪೀಜಮಮೃತೋಪಮಮ್ ||೧೭|| ಮಧುರಂ ಕಾಞ್ಚನಾಭಾಸಮಮ್ಲಂ ವಾ ರಜತಪ್ರಭಮ್ | ಪಿಬನ್ ಹನ್ತಿ ಜರಾಕುಷ್ಠಮೇಹಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯಕ್ಷಯಾನ್ ||೧೮|| ತದ್ಭಾವಿತಃ ಕಪೋತಾಂಶ್ಚ ಕುಲತ್ಥಾಂಶ್ಚ ವಿವರ್ಜಯೇತ್ |೧೯|

ಶಿಲಾಜತುಪ್ರಯೋಗೇಣೈವ ಮಾಕ್ಷಿಕಧಾತುಪ್ರಯೋಗಮತಿದಿಶನ್ನಾಹ- ಏವಂ ಚ ಮಾಕ್ಷಿಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ತಾಪೀಜಂ ತಾಪೀನದೀಜಂ ಸುವರ್ಣಮಾಕ್ಷಿಕಂ ರಜತಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಚ| ತದ್ಭಾವಿತ ಇತ್ಯಾದಿ ತಾಭ್ಯಾಂ ಶಿಲಾಜತುಮಾಕ್ಷಿಕಧಾತುಭ್ಯಾಂ ಭಾವಿತೋ ವ್ಯಾಪ್ತದೇಹಃ| ಕುಲತ್ಥಕಪೋತೌ ಯಾವಜ್ಜೀವಂ ವಿವರ್ಜಯೇತ್||೧೭-೧೮||-

Adhikarana 9 (19) · Śloka 20

ಪಞ್ಚಕರ್ಮಗುಣಾತೀತಂ ಶ್ರದ್ಧಾವನ್ತಂ ಜಿಜೀವಿಷುಮ್ ||೧೯|| ಯೋಗೇನಾನೇನ ಮತಿಮಾನ್ ಸಾಧಯೇದಪಿ ಕುಷ್ಠಿನಮ್ |೨೦|

ಇದಾನೀಂ ಮಧುಮೇಹಹರಮಪಿ ಯೋಗಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಪಞ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಪಞ್ಚಕರ್ಮಗುಣಾತೀತಮಿತ್ಯತ್ರ ವಮನಾದೀನಾಂ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಗುಣಾನಾಮಪ್ರಾಪ್ತಫಲಮಿತ್ಯೇಕೇ; ತತ್ತು ನ ಸಮ್ಯಕ್, ಯತಃ ಪಞ್ಚಶಬ್ದೇನ ಪಞ್ಚಮಧಾತ್ವಸ್ಥಿಸ್ಥಿತಂ ಕುಷ್ಠಮುಕ್ತಂ, ತತ್ರ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂಶೋಧನಸಂಶಮನಾಭ್ಯಙ್ಗಗುಗ್ಗುಲುಶಿಲಾಜತುಪ್ರಭೃತೀನಿ, ತೇಷಾಂ ಗುಣಾಃ ಫಲಾನಿ, ತಾನ್ಯತೀತಮ್; ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಅಸ್ಥಿಗತಂ ಕುಷ್ಠಂ ಸಂಶೋಧನಾದಿಭಿರಪ್ಯಪ್ರಾಪ್ತವಿಶೇಷಂ ಸಾಧಯೇದಿತಿ; ಅನ್ಯೇ ತು, ಪೂರ್ವರೂಪಕ್ರಿಯಯಾ ಸಹ ರಸಾದಿಧಾತೂನಾಂ ಚತುರ್ಣಾಂ ಕ್ರಿಯಾಸಮೂಹಃ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಣೀತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ; ಪ್ರಮೇಹಸ್ಯ ತು ಪಞ್ಚ ಗುಣಾಃ ಪಶ್ಚಿಮಾಧ್ಯಾಯೇ ಕಥಿತಾಃ| ಜಿಜೀವಿಷುಃ ಜೀವಿತುಮಿಚ್ಛುಃ| ಪ್ರಮೇಹಿಣಂ ತಾವತ್ಸಾಧಯೇದೇವ ಕುಷ್ಠಿನಮಪೀತ್ಯಪಿಶಬ್ದಾರ್ಥಃ||೧೯||-

Adhikarana 10 (20-34) · Śloka 34

ವೃಕ್ಷಾಸ್ತುವರಕಾ ಯೇ ಸ್ಯುಃ ಪಶ್ಚಿಮಾರ್ಣವಭೂಮಿಷು ||೨೦|| ವೀಚೀತರಙ್ಗವಿಕ್ಷೇಪಮಾರುತೋದ್ಧೂತಪಲ್ಲವಾಃ | ತೇಷಾಂ ಫಲಾನಿ ಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್ ಸುಪಕ್ವಾನ್ಯಮ್ಬುದಾಗಮೇ ||೨೧|| ಮಜ್ಜಾಂ ತೇಭ್ಯೋಽಪಿ ಸಂಹೃತ್ಯ ಶೋಷಯಿತ್ವಾ ವಿಚೂರ್ಣ್ಯ ಚ | ತಿಲವತ್ ಪೀಡಯೇದ್ದ್ರೋಣ್ಯಾಂ ಸ್ರಾವಯೇದ್ವಾ ಕುಸುಮ್ಭವತ್ ||೨೨|| ತತ್ತೈಲಂ ಸಂಹೃತಂ ಭೂಯಃ ಪಚೇದಾತೋಯಸಮ್ಕ್ಷಯಾತ್ | ಅವತಾರ್ಯ ಕರೀಷೇ ಚ ಪಕ್ಷಮಾತ್ರಂ ನಿಧಾಪಯೇತ್ ||೨೩|| ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಸ್ವಿನ್ನೋ ಹೃತಮಲಃ ಪಕ್ಷಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಯತ್ನವಾನ್ | ಚತುರ್ಥಭಕ್ತಾನ್ತರಿತಃ ಶುಕ್ಲಾದೌ ದಿವಸೇ ಶುಭೇ ||೨೪|| ಮನ್ತ್ರಪೂತಸ್ಯ ತೈಲಸ್ಯ ಪಿಬೇನ್ಮಾತ್ರಾಂ ಯಥಾಬಲಮ್ | ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯೇನೇದಮಭಿಮನ್ತ್ರ್ಯತೇ ||೨೫|| ‘ಮಜ್ಜಸಾರ ಮಹಾವೀರ್ಯ ಸರ್ವಾನ್ ಧಾತೂನ್ ವಿಶೋಧಯ | ಶಙ್ಖಚಕ್ರಗದಾಪಾಣಿಸ್ತ್ವಾಮಾಜ್ಞಾಪಯತೇಽಚ್ಯುತಃ’ ||೨೬|| ತೇನಾಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚಾಪಿ ದೋಷಾ ಯಾನ್ತ್ಯಸಕೃತ್ತತಃ | ಅಸ್ನೇಹಲವಣಾಂ ಸಾಯಂ ಯವಾಗೂಂ ಶೀತಲಾಂ ಪಿಬೇತ್ ||೨೭|| ಪಞ್ಚಾಹಂ ಪ್ರಪಿಬೇತ್ತೈಲಮನೇನ ವಿಧಿನಾ ನರಃ | ಪಕ್ಷಂ ಪರಿಹರೇಚ್ಚಾಪಿ ಮುದ್ಗಯೂಷೌದನಾಶನಃ ||೨೮|| ಪಞ್ಚಭಿರ್ದಿವಸೈರೇವಂ ಸರ್ವಕುಷ್ಠೈರ್ವಿಮುಚ್ಯತೇ | ತದೇವ ಖದಿರಕ್ವಾಥೇ ತ್ರಿಗುಣೇ ಸಾಧು ಸಾಧಿತಮ್ ||೨೯|| ನಿಹಿತಂ ಪೂರ್ವವತ್ ಪಕ್ಷಾತ್ ಪಿಬೇನ್ಮಾಸಮತನ್ದ್ರಿತಃ | ತೇನಾಭ್ಯಕ್ತಶರೀರಶ್ಚ ಕುರ್ವೀತಾಹಾರಮೀರಿತಮ್ ||೩೦|| ಭಿನ್ನಸ್ವರಂ ರಕ್ತನೇತ್ರಂ ವಿಶೀರ್ಣಂ ಕೃಮಿಭಕ್ಷಿತಮ್ | ಅನೇನಾಶು ಪ್ರಯೋಗೇಣ ಸಾಧಯೇತ್ ಕುಷ್ಠಿನಂ ನರಮ್ ||೩೧|| ಸರ್ಪಿರ್ಮಧುಯುತಂ ಪೀತಂ ತದೇವ ಖದಿರಾಮ್ಬುನಾ | ಪಕ್ಷಿಮಾಂಸರಸಾಹಾರಂ ಕರೋತಿ ದ್ವಿಶತಾಯುಷಮ್ ||೩೨|| ತದೇವ ನಸ್ಯೇ ಪಞ್ಚಾಶದ್ದಿವಸಾನುಪಯೋಜಿತಮ್ | ವಪುಷ್ಮನ್ತಂ ಶ್ರುತಿಧರಂ ಕರೋತಿ ತ್ರಿಶತಾಯುಷಮ್ ||೩೩|| ಶೋಧಯನ್ತಿ ನರಂ ಪೀತಾ ಮಜ್ಜಾನಸ್ತಸ್ಯ ಮಾತ್ರಯಾ | ಮಹಾವೀರ್ಯಸ್ತುವರಕಃ ಕುಷ್ಠಮೇಹಾಪಹಃ ಪರಃ ||೩೪||

ಇದಾನೀಂ ಜನ್ಮಭೂಮಿಮಾರಭ್ಯ ತುವರಕರಸಾಯನಕಲ್ಪಂ ಪ್ರಸ್ತೌತಿ- ವೃಕ್ಷಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಶ್ಚಿಮಾರ್ಣವಭೂಮಿಷು ಪಶ್ಚಿಮಸಮುದ್ರಭೂಮಿಷು| ವೀಚೀತರಙ್ಗೇತ್ಯಾದಿ| ಊರ್ಮಿಪರಮ್ಪರಾವಿಕ್ಷೇಪಪವನೋತ್ಕಮ್ಪಿತಪಲ್ಲವಾಃ ಸಮುದ್ರೋದಕಸ್ಯಾತ್ಯಾಸನ್ನಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇಷಾಂ ಫಲೇಭ್ಯೋ ಮಜ್ಜಾನಮಾದಾಯ; ಕುಸುಮ್ಭವತ್ ಕುಸುಮ್ಭಕುಸುಮವತ್ತೈಲಂ ವಾ ಗಾಲಯೇತ್, ತತ್ತೈಲಗಾಲನಂ ಸಲಿಲಾಪಚಯಂ ಯಾವತ್| ತತ್ತು ಕರೀಷರಾಶೌ ಪಕ್ಷಂ ನಿಧಾತುಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್, ವಿಶಿಷ್ಟತಮಶಕ್ತ್ಯುತ್ಪಾದನಾರ್ಥಮ್| ಹೃತಂ ಮಲಂ ಪುರೀಷಂ ಕಫಾದಯೋಽಪಿ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ; ತತ್ರ ಕಫೇ ವಮನಮೇವ, ವಮನಾತ್ ಪಕ್ಷಾದೇವ ವಿರೇಚನಂ; ಯದಾಹುಃ- “ಪಕ್ಷಾದ್ವಿರೇಕೋ ವಾನ್ತಸ್ಯ” (ಚಿ. ೩೬) ಇತಿ; ವಿರೇಚನಾದಪಿ ಪಕ್ಷಾದೇವ ತೌವರಕಂ ತೈಲಂ, ತಸ್ಯಾಪಿ ಶೋಧನತ್ವಾತ್; ಏತೇನ ಪೇಯಾದಿಸಂಸರ್ಜನಕ್ರಮೇಣ ಸಞ್ಜಾತಬಲಸ್ತುವರಕಸ್ನೇಹಂ ಪಿಬೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಚತುರ್ಥಭಕ್ತಾನ್ತರಿತ ಇತಿ ಪಕ್ಷಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಥಮೇಽಹ್ನಿ ಸಾಯಮ್ಪ್ರಾತಃ ಪ್ರಕೃತಿಭೋಜನದ್ವಯಂ, ದ್ವಿತೀಯೇಽಹ್ನಿ ಪ್ರಾತರ್ಭುಕ್ತ್ವಾ ಸಾಯಂ ಭೋಜನಂ ನ ಕಾರ್ಯಂ, ಫಲಾಮ್ಲಮುಷ್ಣೋದಕಂ ವಾ ಪಾಯಯೇತ್ ಸಾಯಂ ಭೋಜನಸ್ಥಾನೇ, ತತಸ್ತೃತೀಯೇಽಹನಿ ಲಘುಕೋಷ್ಠಾಯ ಪ್ರಾತಃ ಸ್ನೇಹಂ ದದ್ಯಾತ್, ಏವಂ ಚತುರ್ಥಭಕ್ತಮನ್ತರಿತಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತೈಲಸ್ಯಾಪಿ ಪಿಬೇನ್ಮಾತ್ರಾಂ ಪಾಣಿತಲಪ್ರಮಾಣಾಂ, ಕರ್ಷಪ್ರಮಾಣಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಸ್ನೇಹಲವಣಾಮ್ ಅಲ್ಪಸ್ನೇಹಲವಣಾಂ, ಯತೋ ನಞ್ ಈಷದರ್ಥೇ| ಪಕ್ಷಂ ಪರಿಹರೇತ್, ‘ಕ್ರೋಧಾದೀನ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಮಹಾವೀರ್ಯೋ ಮಹಾಪ್ರಭಾವಃ| ಪರ ಉತ್ಕೃಷ್ಟತಮಃ||೨೦-೩೪||

Adhikarana 11 (35) · Śloka 35

ಸಾನ್ತರ್ಧೂಮಸ್ತಸ್ಯ ಮಜ್ಜಾ ತು ದಗ್ಧಃ ಕ್ಷಿಪ್ತಸ್ತೈಲೇ ಸೈನ್ಧವಂ ಚಾಞ್ಜನಂ ಚ | ಪೈಲ್ಲ್ಯಂ ಹನ್ಯಾದರ್ಮನಕ್ತಾನ್ಧ್ಯಕಾಚಾನ್ ನೀಲೀರೋಗಂ ತೈಮಿರಂ ಚಾಞ್ಜನೇನ ||೩೫||

ಸಾನ್ತರ್ಧೂಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ತೈಲೇ ತುವರಕೋತ್ಥೇ| ಸೈನ್ಧವಂ ಲವಣಮ್| ಅಞ್ಜನಂ ಸ್ರೋತೋಞ್ಜನಂ, ತಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಾನಂ ವರ್ಣಸಾ ಸಿನ್ಧುಶ್ಚ ಮಹಾನದಃ; ಅಥವಾ ವರ್ಣಸೋದ್ಭವಾಞ್ಜನಪರಿಹಾರಾಯ ಸೈನ್ಧವಮುಕ್ತಂ, ತೇನ ಸಿನ್ಧುಮಹಾನದೋದ್ಭವಮೇವಾಞ್ಜನಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ಮಜ್ಜಾದಿಕಂ ತ್ರಿತಯಮನ್ತರ್ಧೂಮೇನ ದಗ್ಧಮ್| ಏತೇನ ತುವರಕಸ್ಯ ಷಡ್ವಿಧಃ ಪ್ರಯೋಗ ಉಕ್ತಃ; ತದ್ಯಥಾ- ತೈಲಂ ಪಞ್ಚಾಹಿಕಪ್ರಯೋಗೇಣ ಕುಷ್ಠಹರ ಏಕಃ, ತಥಾ ತದೇವ ಖದಿರಾಮ್ಬುಸಿದ್ಧಂ ವಿಶಿಷ್ಟಾವಸ್ಥಕುಷ್ಠೇ ದ್ವಿತೀಯಃ, ತಥಾ ತದೇವ ಸರ್ಪಿರ್ಮಧುಖದಿರಕಷಾಯವಿಧಿನಾ ತೃತೀಯಃ, ತಥಾ ಪರೋಽಪಿ ಪಞ್ಚಾಶದಾಹ್ನಿಕೋ ನಸ್ಯಪ್ರಯೋಗೋ ರಾಸಾಯನಿಕಶ್ಚತುರ್ಥಃ, ಮಜ್ಜಪ್ರಯೋಗಃ ಪಞ್ಚಮಃ, ತಥಾಹಿ ‘ಶೋಧಯನ್ತಿ ನರಂ ಪೀತಾಃ’ ಇತ್ಯಾದಿ, ಅಞ್ಜನಪ್ರಯೋಗಃ ಷಷ್ಠಃ ‘ಸಾನ್ತರ್ಧೂಮ’ ಇತ್ಯಾದಿ||೩೫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 13

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಮಧುಮೇಹಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮ ತ್ರಯೋದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೧೩||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಸ್ಥಾನೇ ತ್ರಯೋದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೩||