13. madhumēhacikitsitam

Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 5

അഥാതോ മധുമേഹചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨|| മധുമേഹിത്വമാപന്നം ഭിഷഗ്ഭിഃ പരിവര്ജിതമ് | യോഗേനാനേന മതിമാന് പ്രമേഹിണമുപാചരേത് ||൩|| മാസേ ശുക്രേ ശുചൌ ചൈവ ശൈലാഃ സൂര്യാംശുതാപിതാഃ | ജതുപ്രകാശം സ്വരസം ശിലാഭ്യഃ പ്രസ്രവന്തി ഹി ||൪|| ശിലാജത്വിതി വിഖ്യാതം സര്വവ്യാധിവിനാശനമ് |൫|

മധുമേഹിത്വമിത്യാദി| ശുക്രോ മാസോ ജ്യേഷ്ഠഃ| ശുചിരാഷാഢഃ| യദ്യപ്യന്യസ്മിന് കാലേ ശിലാജതുപ്രസ്രവണം ദൃശ്യതേ, തഥാऽപി ശുചിശുക്രമാസപരിഗൃഹീതം ഖരതരതരണികിരണതാപിതാഭ്യഃ ശിലാഭ്യോ ഗുണവത്തരം ഭവതി| ജതുപ്രകാശം ലാക്ഷാപ്രകാശമ്| സര്വവ്യാധിഃ മധുമേഹാദിഃ||൧-൪||-

Adhikarana 2 (5) · Śloka 6

ത്രപ്വാദീനാം തു ലോഹാനാം ഷണ്ണാമന്യതമാന്വയമ് ||൫|| ജ്ഞേയം സ്വഗന്ധതശ്ചാപി ഷഡ്യോനി പ്രഥിതം ക്ഷിതൌ |൬|

നനു ശിലാനാം രൂക്ഷകഠിനാനാം കഥം സ്നിഗ്ധദ്രവഃ സ്വരസഃ സമ്ഭവതീത്യാഹ- ത്രപ്വാദീനാമിത്യാദി| ത്രപ്വാദീനി ത്രപുസീസതാമ്രരൂപ്യസുവര്ണകൃഷ്ണലൌഹാനി ഷട്, തേഷാമന്യതമാന്വയമേകതമാന്വയമ്| ഷഡ്യോനി ഷട്കാരണകമ്| യത്തു ശിലാജതുചതുഷ്ടയം തന്ത്രാന്തരേ പ്രോക്തം, തത്തേഷാം ചതുര്ണാമപി മുഖ്യാനാം ഗുണഖ്യാപനായ, നാന്യയോനിശിലാജതുനിവാരണായ||൫||-

Adhikarana 3 (6) · Śloka 7

ലോഹാദ്ഭവതി തദ്യസ്മാച്ഛിലാജതു ജതുപ്രഭമ് ||൬|| തസ്യ ലോഹസ്യ തദ്വീര്യം രസം ചാപി ബിഭര്തി തത് |൭|

ലോഹാദിത്യാദി| രസം ചാപീതി ചകാരേണ വര്ണപ്രഭാവം ച ബിഭര്തീത്യനുക്തം സമുച്ചീയതേ| തത്ര യല്ലൌഹജാതം സ്യാത്, തല്ലൌഹസ്യൈവ വീര്യരസൌ ബിഭര്തി| താനി ച ലൌഹാനി സുവര്ണാദീനി, തദ്ഗുണാസ്തു സുശ്രുതാധ്യായിനോऽന്നപാനവിധ്യധ്യായാന്തേ പഠന്തി| യദ്യപി ജതുപ്രകാശോ ലാക്ഷാസദൃശഃ ശിലാസ്രാവഃ ശിലാജതുശബ്ദേനോക്തഃ, തഥാऽപി സുവര്ണാദിനിര്യാസേऽപി ശിലാജത്വിതി പ്രയോഗഃ സര്ഷപാദിതൈലവദൌപചാരികോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ||൬||-

Adhikarana 4 (7) · Śloka 8

ത്രപുസീസായസാദീനി പ്രധാനാന്യുത്തരോത്തരമ് ||൭|| യഥാ തഥാ പ്രയോഗേऽപി ശ്രേഷ്ഠേ ശ്രേഷ്ഠഗുണാഃ സ്മൃതാഃ |൮|

തേഷാം പരസ്പരാപേക്ഷം പ്രാധാന്യം നിര്ദിശന്നാഹ- ത്രപ്വിത്യാദി| ത്രപുസീസയോര്ലോഹത്വസ്യ നാതിപ്രസിദ്ധത്വാദയ ഇതി വിശേഷണമ്| ത്രപുസീസായഃസമുദ്ഭവം ശിലാജതു ത്രപുസീസായസം, തദാദിഭൂതം യേഷാം താനി ത്രപുസീസായസാദീനി ത്രപുസീസതാമ്രരൂപ്യസുവര്ണകൃഷ്ണലോഹജാനി| പ്രാധാന്യം തേഷാം കുത ഇത്യാഹ- ശ്രേഷ്ഠേ ശ്രേഷ്ഠഗുണാ ഇതി|- ശ്രേഷ്ഠേ ശ്രേഷ്ഠദ്രവ്യേ||൭||-

Adhikarana 5 (8) · Śloka 9

തത്സര്വം തിക്തകടുകം കഷായാനുരസം സരമ് ||൮|| കടുപാക്യുഷ്ണവീര്യം ച ശോഷണം ഛേദനം തഥാ |൯|

ഇദാനീം സാമാന്യലക്ഷണാഭിധാനമാഹ- തത്സര്വമിത്യാദി ശോഷണം ദുഷ്ടരക്താദേഃ| ഛേദനം കഫഗ്രന്ഥ്യാദിച്ഛേദകൃത്||൮||-

Adhikarana 6 (9) · Śloka 10

തേഷു യത് കൃഷ്ണമലഘു സ്നിഗ്ധം നിഃശര്കരം ച യത് ||൯|| ഗോമൂത്രഗന്ധി യച്ചാപി തത് പ്രധാനം പ്രചക്ഷതേ |൧൦|

തേഷാം പ്രധാനലക്ഷണമുപാദാനാര്ഥമുപദിശന്നാഹ- തേഷ്വിത്യാദി||൯||

Adhikarana 7 (10-16) · Śloka 17

തദ്ഭാവിതം സാരഗണൈര്ഹൃതദോഷോ ദിനോദയേ ||൧൦|| പിബേത് സാരോദകേനൈവ ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടം യഥാബലമ് | ജാങ്ഗലേന രസേനാന്നം തസ്മിഞ്ജീര്ണേ തു ഭോജയേത് ||൧൧|| ഉപയുജ്യ തുലാമേവം ഗിരിജാദമൃതോപമാത് | വപുര്വര്ണബലോപേതോ മധുമേഹവിവര്ജിതഃ ||൧൨|| ജീവേദ്വര്ഷശതം പൂര്ണമജരോऽമരസന്നിഭഃ | ശതം ശതം തുലായാം തു സഹസ്രം ദശതൌലികേ ||൧൩|| ഭല്ലാതകവിധാനേന പരിഹാരവിധിഃ സ്മൃതഃ | മേഹം കുഷ്ഠമപസ്മാരമുന്മാദം ശ്ലീപദം ഗരമ് ||൧൪|| ശോഷം ശോഫാര്ശസീ ഗുല്മം പാണ്ഡുതാം വിഷമജ്വരമ് | അപോഹത്യചിരാത്കാലാച്ഛിലാജതു നിഷേവിതമ് ||൧൫|| ന സോऽസ്തി രോഗോ യം ചാപി നിഹന്യാന്ന ശിലാജതു | ശര്കരാം ചിരസമ്ഭൂതാം ഭിനത്തി ച തഥാऽശ്മരീമ് ||൧൬|| ഭാവനാലോഡനേ ചാസ്യ കര്തവ്യേ ഭേഷജൈര്ഹിതൈഃ |൧൭|

ഇദാനീമസ്യോപയോഗവിധിം നിര്ദിശന്നാഹ- തദ്ഭാവിതമിത്യാദി| സാരഗണൈഃ ശാലസാരാദിഭിഃ| തത്ര ഭാവ്യദ്രവ്യസമം ക്വഥനീയമഷ്ടഗുണേ ജലേ നിഷ്ക്വാഥ്യാഷ്ടഭാഗാവശിഷ്ടേന കഷായമാനമ്| ദശാഹം വിംശതിദിനാനി ത്രിംശദ്ദിനാനി വാ ഭാവയേത്| ഹൃതദോഷഃ സംശുദ്ധദേഹഃ| ദിനോദയേ പ്രഭാതേ ഏവ, സാരോദകേനൈവ പിബേത്| ജാങ്ഗലേന രസേന ഭോജയേത്, അന്യഥാ ശോഷണച്ഛേദനത്വാദ്വാതകോപഃ സ്യാത്| തുലാ പലശതമ്| ഗിരിജാച്ഛിലാജതുനഃ| ന സോऽസ്തി രോഗ ഇത്യത്ര രോഗശബ്ദോ ദോഷേഷു വര്തതേ, അഥവാ ശസ്ത്രസാധ്യേഷ്വശ്മര്യാദിഷു| നാനാവിധസ്വാസ്ഥ്യകരദ്രവ്യഭാവനാം ചോപദിശന്നാഹ- ഭാവനാലോഡനേ ഇത്യാദി||൧൦-൧൬||-

Adhikarana 8 (17-18) · Śloka 19

ഏവം ച മാക്ഷികം ധാതും താപീജമമൃതോപമമ് ||൧൭|| മധുരം കാഞ്ചനാഭാസമമ്ലം വാ രജതപ്രഭമ് | പിബന് ഹന്തി ജരാകുഷ്ഠമേഹപാണ്ഡ്വാമയക്ഷയാന് ||൧൮|| തദ്ഭാവിതഃ കപോതാംശ്ച കുലത്ഥാംശ്ച വിവര്ജയേത് |൧൯|

ശിലാജതുപ്രയോഗേണൈവ മാക്ഷികധാതുപ്രയോഗമതിദിശന്നാഹ- ഏവം ച മാക്ഷികമിത്യാദി| താപീജം താപീനദീജം സുവര്ണമാക്ഷികം രജതമാക്ഷികം ച| തദ്ഭാവിത ഇത്യാദി താഭ്യാം ശിലാജതുമാക്ഷികധാതുഭ്യാം ഭാവിതോ വ്യാപ്തദേഹഃ| കുലത്ഥകപോതൌ യാവജ്ജീവം വിവര്ജയേത്||൧൭-൧൮||-

Adhikarana 9 (19) · Śloka 20

പഞ്ചകര്മഗുണാതീതം ശ്രദ്ധാവന്തം ജിജീവിഷുമ് ||൧൯|| യോഗേനാനേന മതിമാന് സാധയേദപി കുഷ്ഠിനമ് |൨൦|

ഇദാനീം മധുമേഹഹരമപി യോഗമുദ്ദിശന്നാഹ- പഞ്ചേത്യാദി| പഞ്ചകര്മഗുണാതീതമിത്യത്ര വമനാദീനാം പഞ്ചകര്മഗുണാനാമപ്രാപ്തഫലമിത്യേകേ; തത്തു ന സമ്യക്, യതഃ പഞ്ചശബ്ദേന പഞ്ചമധാത്വസ്ഥിസ്ഥിതം കുഷ്ഠമുക്തം, തത്ര കര്മാണി സംശോധനസംശമനാഭ്യങ്ഗഗുഗ്ഗുലുശിലാജതുപ്രഭൃതീനി, തേഷാം ഗുണാഃ ഫലാനി, താന്യതീതമ്; ഏതദുക്തം ഭവതി- അസ്ഥിഗതം കുഷ്ഠം സംശോധനാദിഭിരപ്യപ്രാപ്തവിശേഷം സാധയേദിതി; അന്യേ തു, പൂര്വരൂപക്രിയയാ സഹ രസാദിധാതൂനാം ചതുര്ണാം ക്രിയാസമൂഹഃ പഞ്ചകര്മാണീതി മന്യന്തേ; പ്രമേഹസ്യ തു പഞ്ച ഗുണാഃ പശ്ചിമാധ്യായേ കഥിതാഃ| ജിജീവിഷുഃ ജീവിതുമിച്ഛുഃ| പ്രമേഹിണം താവത്സാധയേദേവ കുഷ്ഠിനമപീത്യപിശബ്ദാര്ഥഃ||൧൯||-

Adhikarana 10 (20-34) · Śloka 34

വൃക്ഷാസ്തുവരകാ യേ സ്യുഃ പശ്ചിമാര്ണവഭൂമിഷു ||൨൦|| വീചീതരങ്ഗവിക്ഷേപമാരുതോദ്ധൂതപല്ലവാഃ | തേഷാം ഫലാനി ഗൃഹ്ണീയാത് സുപക്വാന്യമ്ബുദാഗമേ ||൨൧|| മജ്ജാം തേഭ്യോऽപി സംഹൃത്യ ശോഷയിത്വാ വിചൂര്ണ്യ ച | തിലവത് പീഡയേദ്ദ്രോണ്യാം സ്രാവയേദ്വാ കുസുമ്ഭവത് ||൨൨|| തത്തൈലം സംഹൃതം ഭൂയഃ പചേദാതോയസമ്ക്ഷയാത് | അവതാര്യ കരീഷേ ച പക്ഷമാത്രം നിധാപയേത് ||൨൩|| സ്നിഗ്ധഃ സ്വിന്നോ ഹൃതമലഃ പക്ഷാദൂര്ധ്വം പ്രയത്നവാന് | ചതുര്ഥഭക്താന്തരിതഃ ശുക്ലാദൌ ദിവസേ ശുഭേ ||൨൪|| മന്ത്രപൂതസ്യ തൈലസ്യ പിബേന്മാത്രാം യഥാബലമ് | തത്ര മന്ത്രം പ്രവക്ഷ്യാമി യേനേദമഭിമന്ത്ര്യതേ ||൨൫|| ‘മജ്ജസാര മഹാവീര്യ സര്വാന് ധാതൂന് വിശോധയ | ശങ്ഖചക്രഗദാപാണിസ്ത്വാമാജ്ഞാപയതേऽച്യുതഃ’ ||൨൬|| തേനാസ്യോര്ധ്വമധശ്ചാപി ദോഷാ യാന്ത്യസകൃത്തതഃ | അസ്നേഹലവണാം സായം യവാഗൂം ശീതലാം പിബേത് ||൨൭|| പഞ്ചാഹം പ്രപിബേത്തൈലമനേന വിധിനാ നരഃ | പക്ഷം പരിഹരേച്ചാപി മുദ്ഗയൂഷൌദനാശനഃ ||൨൮|| പഞ്ചഭിര്ദിവസൈരേവം സര്വകുഷ്ഠൈര്വിമുച്യതേ | തദേവ ഖദിരക്വാഥേ ത്രിഗുണേ സാധു സാധിതമ് ||൨൯|| നിഹിതം പൂര്വവത് പക്ഷാത് പിബേന്മാസമതന്ദ്രിതഃ | തേനാഭ്യക്തശരീരശ്ച കുര്വീതാഹാരമീരിതമ് ||൩൦|| ഭിന്നസ്വരം രക്തനേത്രം വിശീര്ണം കൃമിഭക്ഷിതമ് | അനേനാശു പ്രയോഗേണ സാധയേത് കുഷ്ഠിനം നരമ് ||൩൧|| സര്പിര്മധുയുതം പീതം തദേവ ഖദിരാമ്ബുനാ | പക്ഷിമാംസരസാഹാരം കരോതി ദ്വിശതായുഷമ് ||൩൨|| തദേവ നസ്യേ പഞ്ചാശദ്ദിവസാനുപയോജിതമ് | വപുഷ്മന്തം ശ്രുതിധരം കരോതി ത്രിശതായുഷമ് ||൩൩|| ശോധയന്തി നരം പീതാ മജ്ജാനസ്തസ്യ മാത്രയാ | മഹാവീര്യസ്തുവരകഃ കുഷ്ഠമേഹാപഹഃ പരഃ ||൩൪||

ഇദാനീം ജന്മഭൂമിമാരഭ്യ തുവരകരസായനകല്പം പ്രസ്തൌതി- വൃക്ഷാ ഇത്യാദി| പശ്ചിമാര്ണവഭൂമിഷു പശ്ചിമസമുദ്രഭൂമിഷു| വീചീതരങ്ഗേത്യാദി| ഊര്മിപരമ്പരാവിക്ഷേപപവനോത്കമ്പിതപല്ലവാഃ സമുദ്രോദകസ്യാത്യാസന്നാ ഇത്യര്ഥഃ| തേഷാം ഫലേഭ്യോ മജ്ജാനമാദായ; കുസുമ്ഭവത് കുസുമ്ഭകുസുമവത്തൈലം വാ ഗാലയേത്, തത്തൈലഗാലനം സലിലാപചയം യാവത്| തത്തു കരീഷരാശൌ പക്ഷം നിധാതും പ്രയോജയേത്, വിശിഷ്ടതമശക്ത്യുത്പാദനാര്ഥമ്| ഹൃതം മലം പുരീഷം കഫാദയോऽപി യസ്യ സ തഥാ; തത്ര കഫേ വമനമേവ, വമനാത് പക്ഷാദേവ വിരേചനം; യദാഹുഃ- “പക്ഷാദ്വിരേകോ വാന്തസ്യ” (ചി. ൩൬) ഇതി; വിരേചനാദപി പക്ഷാദേവ തൌവരകം തൈലം, തസ്യാപി ശോധനത്വാത്; ഏതേന പേയാദിസംസര്ജനക്രമേണ സഞ്ജാതബലസ്തുവരകസ്നേഹം പിബേദിത്യര്ഥഃ| ചതുര്ഥഭക്താന്തരിത ഇതി പക്ഷാദൂര്ധ്വം പ്രഥമേऽഹ്നി സായമ്പ്രാതഃ പ്രകൃതിഭോജനദ്വയം, ദ്വിതീയേऽഹ്നി പ്രാതര്ഭുക്ത്വാ സായം ഭോജനം ന കാര്യം, ഫലാമ്ലമുഷ്ണോദകം വാ പായയേത് സായം ഭോജനസ്ഥാനേ, തതസ്തൃതീയേऽഹനി ലഘുകോഷ്ഠായ പ്രാതഃ സ്നേഹം ദദ്യാത്, ഏവം ചതുര്ഥഭക്തമന്തരിതം ഭവതീത്യര്ഥഃ| തൈലസ്യാപി പിബേന്മാത്രാം പാണിതലപ്രമാണാം, കര്ഷപ്രമാണാമിത്യര്ഥഃ| അസ്നേഹലവണാമ് അല്പസ്നേഹലവണാം, യതോ നഞ് ഈഷദര്ഥേ| പക്ഷം പരിഹരേത്, ‘ക്രോധാദീന്’ ഇതി ശേഷഃ| മഹാവീര്യോ മഹാപ്രഭാവഃ| പര ഉത്കൃഷ്ടതമഃ||൨൦-൩൪||

Adhikarana 11 (35) · Śloka 35

സാന്തര്ധൂമസ്തസ്യ മജ്ജാ തു ദഗ്ധഃ ക്ഷിപ്തസ്തൈലേ സൈന്ധവം ചാഞ്ജനം ച | പൈല്ല്യം ഹന്യാദര്മനക്താന്ധ്യകാചാന് നീലീരോഗം തൈമിരം ചാഞ്ജനേന ||൩൫||

സാന്തര്ധൂമ ഇത്യാദി| തൈലേ തുവരകോത്ഥേ| സൈന്ധവം ലവണമ്| അഞ്ജനം സ്രോതോഞ്ജനം, തസ്യോത്പത്തിസ്ഥാനം വര്ണസാ സിന്ധുശ്ച മഹാനദഃ; അഥവാ വര്ണസോദ്ഭവാഞ്ജനപരിഹാരായ സൈന്ധവമുക്തം, തേന സിന്ധുമഹാനദോദ്ഭവമേവാഞ്ജനം ഗ്രാഹ്യമ്| മജ്ജാദികം ത്രിതയമന്തര്ധൂമേന ദഗ്ധമ്| ഏതേന തുവരകസ്യ ഷഡ്വിധഃ പ്രയോഗ ഉക്തഃ; തദ്യഥാ- തൈലം പഞ്ചാഹികപ്രയോഗേണ കുഷ്ഠഹര ഏകഃ, തഥാ തദേവ ഖദിരാമ്ബുസിദ്ധം വിശിഷ്ടാവസ്ഥകുഷ്ഠേ ദ്വിതീയഃ, തഥാ തദേവ സര്പിര്മധുഖദിരകഷായവിധിനാ തൃതീയഃ, തഥാ പരോऽപി പഞ്ചാശദാഹ്നികോ നസ്യപ്രയോഗോ രാസായനികശ്ചതുര്ഥഃ, മജ്ജപ്രയോഗഃ പഞ്ചമഃ, തഥാഹി ‘ശോധയന്തി നരം പീതാഃ’ ഇത്യാദി, അഞ്ജനപ്രയോഗഃ ഷഷ്ഠഃ ‘സാന്തര്ധൂമ’ ഇത്യാദി||൩൫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 13

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ മധുമേഹചികിത്സിതം നാമ ത്രയോദശോऽധ്യായഃ ||൧൩||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ചികിത്സസ്ഥാനേ ത്രയോദശോऽധ്യായഃ||൧൩||