13. madhumēhacikitsitam

Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 5

அதாதோ மதுமேஹசிகித்ஸிதஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨|| மதுமேஹித்வமாபந்நஂ பிஷக்பிஃ பரிவர்ஜிதம் | யோகேநாநேந மதிமாந் ப்ரமேஹிணமுபாசரேத் ||௩|| மாஸே ஶுக்ரே ஶுசௌ சைவ ஶைலாஃ ஸூர்யாஂஶுதாபிதாஃ | ஜதுப்ரகாஶஂ ஸ்வரஸஂ ஶிலாப்யஃ ப்ரஸ்ரவந்தி ஹி ||௪|| ஶிலாஜத்விதி விக்யாதஂ ஸர்வவ்யாதிவிநாஶநம் |௫|

மதுமேஹித்வமித்யாதி| ஶுக்ரோ மாஸோ ஜ்யேஷ்டஃ| ஶுசிராஷாடஃ| யத்யப்யந்யஸ்மிந் காலே ஶிலாஜதுப்ரஸ்ரவணஂ தஶ்யதே, ததாऽபி ஶுசிஶுக்ரமாஸபரிகஹீதஂ கரதரதரணிகிரணதாபிதாப்யஃ ஶிலாப்யோ குணவத்தரஂ பவதி| ஜதுப்ரகாஶஂ லாக்ஷாப்ரகாஶம்| ஸர்வவ்யாதிஃ மதுமேஹாதிஃ||௧-௪||-

Adhikarana 2 (5) · Śloka 6

த்ரப்வாதீநாஂ து லோஹாநாஂ ஷண்ணாமந்யதமாந்வயம் ||௫|| ஜ்ஞேயஂ ஸ்வகந்ததஶ்சாபி ஷட்யோநி ப்ரதிதஂ க்ஷிதௌ |௬|

நநு ஶிலாநாஂ ரூக்ஷகடிநாநாஂ கதஂ ஸ்நிக்தத்ரவஃ ஸ்வரஸஃ ஸம்பவதீத்யாஹ- த்ரப்வாதீநாமித்யாதி| த்ரப்வாதீநி த்ரபுஸீஸதாம்ரரூப்யஸுவர்ணகஷ்ணலௌஹாநி ஷட், தேஷாமந்யதமாந்வயமேகதமாந்வயம்| ஷட்யோநி ஷட்காரணகம்| யத்து ஶிலாஜதுசதுஷ்டயஂ தந்த்ராந்தரே ப்ரோக்தஂ, தத்தேஷாஂ சதுர்ணாமபி முக்யாநாஂ குணக்யாபநாய, நாந்யயோநிஶிலாஜதுநிவாரணாய||௫||-

Adhikarana 3 (6) · Śloka 7

லோஹாத்பவதி தத்யஸ்மாச்சிலாஜது ஜதுப்ரபம் ||௬|| தஸ்ய லோஹஸ்ய தத்வீர்யஂ ரஸஂ சாபி பிபர்தி தத் |௭|

லோஹாதித்யாதி| ரஸஂ சாபீதி சகாரேண வர்ணப்ரபாவஂ ச பிபர்தீத்யநுக்தஂ ஸமுச்சீயதே| தத்ர யல்லௌஹஜாதஂ ஸ்யாத், தல்லௌஹஸ்யைவ வீர்யரஸௌ பிபர்தி| தாநி ச லௌஹாநி ஸுவர்ணாதீநி, தத்குணாஸ்து ஸுஶ்ருதாத்யாயிநோऽந்நபாநவித்யத்யாயாந்தே படந்தி| யத்யபி ஜதுப்ரகாஶோ லாக்ஷாஸதஶஃ ஶிலாஸ்ராவஃ ஶிலாஜதுஶப்தேநோக்தஃ, ததாऽபி ஸுவர்ணாதிநிர்யாஸேऽபி ஶிலாஜத்விதி ப்ரயோகஃ ஸர்ஷபாதிதைலவதௌபசாரிகோ த்ரஷ்டவ்யஃ||௬||-

Adhikarana 4 (7) · Śloka 8

த்ரபுஸீஸாயஸாதீநி ப்ரதாநாந்யுத்தரோத்தரம் ||௭|| யதா ததா ப்ரயோகேऽபி ஶ்ரேஷ்டே ஶ்ரேஷ்டகுணாஃ ஸ்மதாஃ |௮|

தேஷாஂ பரஸ்பராபேக்ஷஂ ப்ராதாந்யஂ நிர்திஶந்நாஹ- த்ரப்வித்யாதி| த்ரபுஸீஸயோர்லோஹத்வஸ்ய நாதிப்ரஸித்தத்வாதய இதி விஶேஷணம்| த்ரபுஸீஸாயஃஸமுத்பவஂ ஶிலாஜது த்ரபுஸீஸாயஸஂ, ததாதிபூதஂ யேஷாஂ தாநி த்ரபுஸீஸாயஸாதீநி த்ரபுஸீஸதாம்ரரூப்யஸுவர்ணகஷ்ணலோஹஜாநி| ப்ராதாந்யஂ தேஷாஂ குத இத்யாஹ- ஶ்ரேஷ்டே ஶ்ரேஷ்டகுணா இதி|- ஶ்ரேஷ்டே ஶ்ரேஷ்டத்ரவ்யே||௭||-

Adhikarana 5 (8) · Śloka 9

தத்ஸர்வஂ திக்தகடுகஂ கஷாயாநுரஸஂ ஸரம் ||௮|| கடுபாக்யுஷ்ணவீர்யஂ ச ஶோஷணஂ சேதநஂ ததா |௯|

இதாநீஂ ஸாமாந்யலக்ஷணாபிதாநமாஹ- தத்ஸர்வமித்யாதி ஶோஷணஂ துஷ்டரக்தாதேஃ| சேதநஂ கபக்ரந்த்யாதிச்சேதகத்||௮||-

Adhikarana 6 (9) · Śloka 10

தேஷு யத் கஷ்ணமலகு ஸ்நிக்தஂ நிஃஶர்கரஂ ச யத் ||௯|| கோமூத்ரகந்தி யச்சாபி தத் ப்ரதாநஂ ப்ரசக்ஷதே |௧௦|

தேஷாஂ ப்ரதாநலக்ஷணமுபாதாநார்தமுபதிஶந்நாஹ- தேஷ்வித்யாதி||௯||

Adhikarana 7 (10-16) · Śloka 17

தத்பாவிதஂ ஸாரகணைர்ஹததோஷோ திநோதயே ||௧௦|| பிபேத் ஸாரோதகேநைவ ஶ்லக்ஷ்ணபிஷ்டஂ யதாபலம் | ஜாங்கலேந ரஸேநாந்நஂ தஸ்மிஞ்ஜீர்ணே து போஜயேத் ||௧௧|| உபயுஜ்ய துலாமேவஂ கிரிஜாதமதோபமாத் | வபுர்வர்ணபலோபேதோ மதுமேஹவிவர்ஜிதஃ ||௧௨|| ஜீவேத்வர்ஷஶதஂ பூர்ணமஜரோऽமரஸந்நிபஃ | ஶதஂ ஶதஂ துலாயாஂ து ஸஹஸ்ரஂ தஶதௌலிகே ||௧௩|| பல்லாதகவிதாநேந பரிஹாரவிதிஃ ஸ்மதஃ | மேஹஂ குஷ்டமபஸ்மாரமுந்மாதஂ ஶ்லீபதஂ கரம் ||௧௪|| ஶோஷஂ ஶோபார்ஶஸீ குல்மஂ பாண்டுதாஂ விஷமஜ்வரம் | அபோஹத்யசிராத்காலாச்சிலாஜது நிஷேவிதம் ||௧௫|| ந ஸோऽஸ்தி ரோகோ யஂ சாபி நிஹந்யாந்ந ஶிலாஜது | ஶர்கராஂ சிரஸம்பூதாஂ பிநத்தி ச ததாऽஶ்மரீம் ||௧௬|| பாவநாலோடநே சாஸ்ய கர்தவ்யே பேஷஜைர்ஹிதைஃ |௧௭|

இதாநீமஸ்யோபயோகவிதிஂ நிர்திஶந்நாஹ- தத்பாவிதமித்யாதி| ஸாரகணைஃ ஶாலஸாராதிபிஃ| தத்ர பாவ்யத்ரவ்யஸமஂ க்வதநீயமஷ்டகுணே ஜலே நிஷ்க்வாத்யாஷ்டபாகாவஶிஷ்டேந கஷாயமாநம்| தஶாஹஂ விஂஶதிதிநாநி த்ரிஂஶத்திநாநி வா பாவயேத்| ஹததோஷஃ ஸஂஶுத்ததேஹஃ| திநோதயே ப்ரபாதே ஏவ, ஸாரோதகேநைவ பிபேத்| ஜாங்கலேந ரஸேந போஜயேத், அந்யதா ஶோஷணச்சேதநத்வாத்வாதகோபஃ ஸ்யாத்| துலா பலஶதம்| கிரிஜாச்சிலாஜதுநஃ| ந ஸோऽஸ்தி ரோக இத்யத்ர ரோகஶப்தோ தோஷேஷு வர்ததே, அதவா ஶஸ்த்ரஸாத்யேஷ்வஶ்மர்யாதிஷு| நாநாவிதஸ்வாஸ்த்யகரத்ரவ்யபாவநாஂ சோபதிஶந்நாஹ- பாவநாலோடநே இத்யாதி||௧௦-௧௬||-

Adhikarana 8 (17-18) · Śloka 19

ஏவஂ ச மாக்ஷிகஂ தாதுஂ தாபீஜமமதோபமம் ||௧௭|| மதுரஂ காஞ்சநாபாஸமம்லஂ வா ரஜதப்ரபம் | பிபந் ஹந்தி ஜராகுஷ்டமேஹபாண்ட்வாமயக்ஷயாந் ||௧௮|| தத்பாவிதஃ கபோதாஂஶ்ச குலத்தாஂஶ்ச விவர்ஜயேத் |௧௯|

ஶிலாஜதுப்ரயோகேணைவ மாக்ஷிகதாதுப்ரயோகமதிதிஶந்நாஹ- ஏவஂ ச மாக்ஷிகமித்யாதி| தாபீஜஂ தாபீநதீஜஂ ஸுவர்ணமாக்ஷிகஂ ரஜதமாக்ஷிகஂ ச| தத்பாவித இத்யாதி தாப்யாஂ ஶிலாஜதுமாக்ஷிகதாதுப்யாஂ பாவிதோ வ்யாப்ததேஹஃ| குலத்தகபோதௌ யாவஜ்ஜீவஂ விவர்ஜயேத்||௧௭-௧௮||-

Adhikarana 9 (19) · Śloka 20

பஞ்சகர்மகுணாதீதஂ ஶ்ரத்தாவந்தஂ ஜிஜீவிஷும் ||௧௯|| யோகேநாநேந மதிமாந் ஸாதயேதபி குஷ்டிநம் |௨௦|

இதாநீஂ மதுமேஹஹரமபி யோகமுத்திஶந்நாஹ- பஞ்சேத்யாதி| பஞ்சகர்மகுணாதீதமித்யத்ர வமநாதீநாஂ பஞ்சகர்மகுணாநாமப்ராப்தபலமித்யேகே; தத்து ந ஸம்யக், யதஃ பஞ்சஶப்தேந பஞ்சமதாத்வஸ்திஸ்திதஂ குஷ்டமுக்தஂ, தத்ர கர்மாணி ஸஂஶோதநஸஂஶமநாப்யங்ககுக்குலுஶிலாஜதுப்ரபதீநி, தேஷாஂ குணாஃ பலாநி, தாந்யதீதம்; ஏததுக்தஂ பவதி- அஸ்திகதஂ குஷ்டஂ ஸஂஶோதநாதிபிரப்யப்ராப்தவிஶேஷஂ ஸாதயேதிதி; அந்யே து, பூர்வரூபக்ரியயா ஸஹ ரஸாதிதாதூநாஂ சதுர்ணாஂ க்ரியாஸமூஹஃ பஞ்சகர்மாணீதி மந்யந்தே; ப்ரமேஹஸ்ய து பஞ்ச குணாஃ பஶ்சிமாத்யாயே கதிதாஃ| ஜிஜீவிஷுஃ ஜீவிதுமிச்சுஃ| ப்ரமேஹிணஂ தாவத்ஸாதயேதேவ குஷ்டிநமபீத்யபிஶப்தார்தஃ||௧௯||-

Adhikarana 10 (20-34) · Śloka 34

வக்ஷாஸ்துவரகா யே ஸ்யுஃ பஶ்சிமார்ணவபூமிஷு ||௨௦|| வீசீதரங்கவிக்ஷேபமாருதோத்தூதபல்லவாஃ | தேஷாஂ பலாநி கஹ்ணீயாத் ஸுபக்வாந்யம்புதாகமே ||௨௧|| மஜ்ஜாஂ தேப்யோऽபி ஸஂஹத்ய ஶோஷயித்வா விசூர்ண்ய ச | திலவத் பீடயேத்த்ரோண்யாஂ ஸ்ராவயேத்வா குஸும்பவத் ||௨௨|| தத்தைலஂ ஸஂஹதஂ பூயஃ பசேதாதோயஸம்க்ஷயாத் | அவதார்ய கரீஷே ச பக்ஷமாத்ரஂ நிதாபயேத் ||௨௩|| ஸ்நிக்தஃ ஸ்விந்நோ ஹதமலஃ பக்ஷாதூர்த்வஂ ப்ரயத்நவாந் | சதுர்தபக்தாந்தரிதஃ ஶுக்லாதௌ திவஸே ஶுபே ||௨௪|| மந்த்ரபூதஸ்ய தைலஸ்ய பிபேந்மாத்ராஂ யதாபலம் | தத்ர மந்த்ரஂ ப்ரவக்ஷ்யாமி யேநேதமபிமந்த்ர்யதே ||௨௫|| ‘மஜ்ஜஸார மஹாவீர்ய ஸர்வாந் தாதூந் விஶோதய | ஶங்கசக்ரகதாபாணிஸ்த்வாமாஜ்ஞாபயதேऽச்யுதஃ’ ||௨௬|| தேநாஸ்யோர்த்வமதஶ்சாபி தோஷா யாந்த்யஸகத்ததஃ | அஸ்நேஹலவணாஂ ஸாயஂ யவாகூஂ ஶீதலாஂ பிபேத் ||௨௭|| பஞ்சாஹஂ ப்ரபிபேத்தைலமநேந விதிநா நரஃ | பக்ஷஂ பரிஹரேச்சாபி முத்கயூஷௌதநாஶநஃ ||௨௮|| பஞ்சபிர்திவஸைரேவஂ ஸர்வகுஷ்டைர்விமுச்யதே | ததேவ கதிரக்வாதே த்ரிகுணே ஸாது ஸாதிதம் ||௨௯|| நிஹிதஂ பூர்வவத் பக்ஷாத் பிபேந்மாஸமதந்த்ரிதஃ | தேநாப்யக்தஶரீரஶ்ச குர்வீதாஹாரமீரிதம் ||௩௦|| பிந்நஸ்வரஂ ரக்தநேத்ரஂ விஶீர்ணஂ கமிபக்ஷிதம் | அநேநாஶு ப்ரயோகேண ஸாதயேத் குஷ்டிநஂ நரம் ||௩௧|| ஸர்பிர்மதுயுதஂ பீதஂ ததேவ கதிராம்புநா | பக்ஷிமாஂஸரஸாஹாரஂ கரோதி த்விஶதாயுஷம் ||௩௨|| ததேவ நஸ்யே பஞ்சாஶத்திவஸாநுபயோஜிதம் | வபுஷ்மந்தஂ ஶ்ருதிதரஂ கரோதி த்ரிஶதாயுஷம் ||௩௩|| ஶோதயந்தி நரஂ பீதா மஜ்ஜாநஸ்தஸ்ய மாத்ரயா | மஹாவீர்யஸ்துவரகஃ குஷ்டமேஹாபஹஃ பரஃ ||௩௪||

இதாநீஂ ஜந்மபூமிமாரப்ய துவரகரஸாயநகல்பஂ ப்ரஸ்தௌதி- வக்ஷா இத்யாதி| பஶ்சிமார்ணவபூமிஷு பஶ்சிமஸமுத்ரபூமிஷு| வீசீதரங்கேத்யாதி| ஊர்மிபரம்பராவிக்ஷேபபவநோத்கம்பிதபல்லவாஃ ஸமுத்ரோதகஸ்யாத்யாஸந்நா இத்யர்தஃ| தேஷாஂ பலேப்யோ மஜ்ஜாநமாதாய; குஸும்பவத் குஸும்பகுஸுமவத்தைலஂ வா காலயேத், தத்தைலகாலநஂ ஸலிலாபசயஂ யாவத்| தத்து கரீஷராஶௌ பக்ஷஂ நிதாதுஂ ப்ரயோஜயேத், விஶிஷ்டதமஶக்த்யுத்பாதநார்தம்| ஹதஂ மலஂ புரீஷஂ கபாதயோऽபி யஸ்ய ஸ ததா; தத்ர கபே வமநமேவ, வமநாத் பக்ஷாதேவ விரேசநஂ; யதாஹுஃ- “பக்ஷாத்விரேகோ வாந்தஸ்ய” (சி. ௩௬) இதி; விரேசநாதபி பக்ஷாதேவ தௌவரகஂ தைலஂ, தஸ்யாபி ஶோதநத்வாத்; ஏதேந பேயாதிஸஂஸர்ஜநக்ரமேண ஸஞ்ஜாதபலஸ்துவரகஸ்நேஹஂ பிபேதித்யர்தஃ| சதுர்தபக்தாந்தரித இதி பக்ஷாதூர்த்வஂ ப்ரதமேऽஹ்நி ஸாயம்ப்ராதஃ ப்ரகதிபோஜநத்வயஂ, த்விதீயேऽஹ்நி ப்ராதர்புக்த்வா ஸாயஂ போஜநஂ ந கார்யஂ, பலாம்லமுஷ்ணோதகஂ வா பாயயேத் ஸாயஂ போஜநஸ்தாநே, ததஸ்ததீயேऽஹநி லகுகோஷ்டாய ப்ராதஃ ஸ்நேஹஂ தத்யாத், ஏவஂ சதுர்தபக்தமந்தரிதஂ பவதீத்யர்தஃ| தைலஸ்யாபி பிபேந்மாத்ராஂ பாணிதலப்ரமாணாஂ, கர்ஷப்ரமாணாமித்யர்தஃ| அஸ்நேஹலவணாம் அல்பஸ்நேஹலவணாஂ, யதோ நஞ் ஈஷதர்தே| பக்ஷஂ பரிஹரேத், ‘க்ரோதாதீந்’ இதி ஶேஷஃ| மஹாவீர்யோ மஹாப்ரபாவஃ| பர உத்கஷ்டதமஃ||௨௦-௩௪||

Adhikarana 11 (35) · Śloka 35

ஸாந்தர்தூமஸ்தஸ்ய மஜ்ஜா து தக்தஃ க்ஷிப்தஸ்தைலே ஸைந்தவஂ சாஞ்ஜநஂ ச | பைல்ல்யஂ ஹந்யாதர்மநக்தாந்த்யகாசாந் நீலீரோகஂ தைமிரஂ சாஞ்ஜநேந ||௩௫||

ஸாந்தர்தூம இத்யாதி| தைலே துவரகோத்தே| ஸைந்தவஂ லவணம்| அஞ்ஜநஂ ஸ்ரோதோஞ்ஜநஂ, தஸ்யோத்பத்திஸ்தாநஂ வர்ணஸா ஸிந்துஶ்ச மஹாநதஃ; அதவா வர்ணஸோத்பவாஞ்ஜநபரிஹாராய ஸைந்தவமுக்தஂ, தேந ஸிந்துமஹாநதோத்பவமேவாஞ்ஜநஂ க்ராஹ்யம்| மஜ்ஜாதிகஂ த்ரிதயமந்தர்தூமேந தக்தம்| ஏதேந துவரகஸ்ய ஷட்விதஃ ப்ரயோக உக்தஃ; தத்யதா- தைலஂ பஞ்சாஹிகப்ரயோகேண குஷ்டஹர ஏகஃ, ததா ததேவ கதிராம்புஸித்தஂ விஶிஷ்டாவஸ்தகுஷ்டே த்விதீயஃ, ததா ததேவ ஸர்பிர்மதுகதிரகஷாயவிதிநா ததீயஃ, ததா பரோऽபி பஞ்சாஶதாஹ்நிகோ நஸ்யப்ரயோகோ ராஸாயநிகஶ்சதுர்தஃ, மஜ்ஜப்ரயோகஃ பஞ்சமஃ, ததாஹி ‘ஶோதயந்தி நரஂ பீதாஃ’ இத்யாதி, அஞ்ஜநப்ரயோகஃ ஷஷ்டஃ ‘ஸாந்தர்தூம’ இத்யாதி||௩௫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 13

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாஂ சிகித்ஸாஸ்தாநே மதுமேஹசிகித்ஸிதஂ நாம த்ரயோதஶோऽத்யாயஃ ||௧௩||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாஂ சிகித்ஸஸ்தாநே த்ரயோதஶோऽத்யாயஃ||௧௩||