13. madhumēhacikitsitam

Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 5

అథాతో మధుమేహచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2|| మధుమేహిత్వమాపన్నం భిషగ్భిః పరివర్జితం | యోగేనానేన మతిమాన్ ప్రమేహిణముపాచరేత్ ||3|| మాసే శుక్రే శుచౌ చైవ శైలాః సూర్యాంశుతాపితాః | జతుప్రకాశం స్వరసం శిలాభ్యః ప్రస్రవంతి హి ||4|| శిలాజత్వితి విఖ్యాతం సర్వవ్యాధివినాశనం |5|

మధుమేహిత్వమిత్యాది| శుక్రో మాసో జ్యేష్ఠః| శుచిరాషాఢః| యద్యప్యన్యస్మిన్ కాలే శిలాజతుప్రస్రవణం దృశ్యతే, తథాఽపి శుచిశుక్రమాసపరిగృహీతం ఖరతరతరణికిరణతాపితాభ్యః శిలాభ్యో గుణవత్తరం భవతి| జతుప్రకాశం లాక్షాప్రకాశం| సర్వవ్యాధిః మధుమేహాదిః||1-4||-

Adhikarana 2 (5) · Śloka 6

త్రప్వాదీనాం తు లోహానాం షణ్ణామన్యతమాన్వయం ||5|| జ్ఞేయం స్వగంధతశ్చాపి షడ్యోని ప్రథితం క్షితౌ |6|

నను శిలానాం రూక్షకఠినానాం కథం స్నిగ్ధద్రవః స్వరసః సంభవతీత్యాహ- త్రప్వాదీనామిత్యాది| త్రప్వాదీని త్రపుసీసతామ్రరూప్యసువర్ణకృష్ణలౌహాని షట్, తేషామన్యతమాన్వయమేకతమాన్వయం| షడ్యోని షట్కారణకం| యత్తు శిలాజతుచతుష్టయం తంత్రాంతరే ప్రోక్తం, తత్తేషాం చతుర్ణామపి ముఖ్యానాం గుణఖ్యాపనాయ, నాన్యయోనిశిలాజతునివారణాయ||5||-

Adhikarana 3 (6) · Śloka 7

లోహాద్భవతి తద్యస్మాచ్ఛిలాజతు జతుప్రభం ||6|| తస్య లోహస్య తద్వీర్యం రసం చాపి బిభర్తి తత్ |7|

లోహాదిత్యాది| రసం చాపీతి చకారేణ వర్ణప్రభావం చ బిభర్తీత్యనుక్తం సముచ్చీయతే| తత్ర యల్లౌహజాతం స్యాత్, తల్లౌహస్యైవ వీర్యరసౌ బిభర్తి| తాని చ లౌహాని సువర్ణాదీని, తద్గుణాస్తు సుశ్రుతాధ్యాయినోఽన్నపానవిధ్యధ్యాయాంతే పఠంతి| యద్యపి జతుప్రకాశో లాక్షాసదృశః శిలాస్రావః శిలాజతుశబ్దేనోక్తః, తథాఽపి సువర్ణాదినిర్యాసేఽపి శిలాజత్వితి ప్రయోగః సర్షపాదితైలవదౌపచారికో ద్రష్టవ్యః||6||-

Adhikarana 4 (7) · Śloka 8

త్రపుసీసాయసాదీని ప్రధానాన్యుత్తరోత్తరం ||7|| యథా తథా ప్రయోగేఽపి శ్రేష్ఠే శ్రేష్ఠగుణాః స్మృతాః |8|

తేషాం పరస్పరాపేక్షం ప్రాధాన్యం నిర్దిశన్నాహ- త్రప్విత్యాది| త్రపుసీసయోర్లోహత్వస్య నాతిప్రసిద్ధత్వాదయ ఇతి విశేషణం| త్రపుసీసాయఃసముద్భవం శిలాజతు త్రపుసీసాయసం, తదాదిభూతం యేషాం తాని త్రపుసీసాయసాదీని త్రపుసీసతామ్రరూప్యసువర్ణకృష్ణలోహజాని| ప్రాధాన్యం తేషాం కుత ఇత్యాహ- శ్రేష్ఠే శ్రేష్ఠగుణా ఇతి|- శ్రేష్ఠే శ్రేష్ఠద్రవ్యే||7||-

Adhikarana 5 (8) · Śloka 9

తత్సర్వం తిక్తకటుకం కషాయానురసం సరం ||8|| కటుపాక్యుష్ణవీర్యం చ శోషణం ఛేదనం తథా |9|

ఇదానీం సామాన్యలక్షణాభిధానమాహ- తత్సర్వమిత్యాది శోషణం దుష్టరక్తాదేః| ఛేదనం కఫగ్రంథ్యాదిచ్ఛేదకృత్||8||-

Adhikarana 6 (9) · Śloka 10

తేషు యత్ కృష్ణమలఘు స్నిగ్ధం నిఃశర్కరం చ యత్ ||9|| గోమూత్రగంధి యచ్చాపి తత్ ప్రధానం ప్రచక్షతే |10|

తేషాం ప్రధానలక్షణముపాదానార్థముపదిశన్నాహ- తేష్విత్యాది||9||

Adhikarana 7 (10-16) · Śloka 17

తద్భావితం సారగణైర్హృతదోషో దినోదయే ||10|| పిబేత్ సారోదకేనైవ శ్లక్ష్ణపిష్టం యథాబలం | జాంగలేన రసేనాన్నం తస్మింజీర్ణే తు భోజయేత్ ||11|| ఉపయుజ్య తులామేవం గిరిజాదమృతోపమాత్ | వపుర్వర్ణబలోపేతో మధుమేహవివర్జితః ||12|| జీవేద్వర్షశతం పూర్ణమజరోఽమరసన్నిభః | శతం శతం తులాయాం తు సహస్రం దశతౌలికే ||13|| భల్లాతకవిధానేన పరిహారవిధిః స్మృతః | మేహం కుష్ఠమపస్మారమున్మాదం శ్లీపదం గరం ||14|| శోషం శోఫార్శసీ గుల్మం పాండుతాం విషమజ్వరం | అపోహత్యచిరాత్కాలాచ్ఛిలాజతు నిషేవితం ||15|| న సోఽస్తి రోగో యం చాపి నిహన్యాన్న శిలాజతు | శర్కరాం చిరసంభూతాం భినత్తి చ తథాఽశ్మరీం ||16|| భావనాలోడనే చాస్య కర్తవ్యే భేషజైర్హితైః |17|

ఇదానీమస్యోపయోగవిధిం నిర్దిశన్నాహ- తద్భావితమిత్యాది| సారగణైః శాలసారాదిభిః| తత్ర భావ్యద్రవ్యసమం క్వథనీయమష్టగుణే జలే నిష్క్వాథ్యాష్టభాగావశిష్టేన కషాయమానం| దశాహం వింశతిదినాని త్రింశద్దినాని వా భావయేత్| హృతదోషః సంశుద్ధదేహః| దినోదయే ప్రభాతే ఏవ, సారోదకేనైవ పిబేత్| జాంగలేన రసేన భోజయేత్, అన్యథా శోషణచ్ఛేదనత్వాద్వాతకోపః స్యాత్| తులా పలశతం| గిరిజాచ్ఛిలాజతునః| న సోఽస్తి రోగ ఇత్యత్ర రోగశబ్దో దోషేషు వర్తతే, అథవా శస్త్రసాధ్యేష్వశ్మర్యాదిషు| నానావిధస్వాస్థ్యకరద్రవ్యభావనాం చోపదిశన్నాహ- భావనాలోడనే ఇత్యాది||10-16||-

Adhikarana 8 (17-18) · Śloka 19

ఏవం చ మాక్షికం ధాతుం తాపీజమమృతోపమం ||17|| మధురం కాంచనాభాసమమ్లం వా రజతప్రభం | పిబన్ హంతి జరాకుష్ఠమేహపాండ్వామయక్షయాన్ ||18|| తద్భావితః కపోతాంశ్చ కులత్థాంశ్చ వివర్జయేత్ |19|

శిలాజతుప్రయోగేణైవ మాక్షికధాతుప్రయోగమతిదిశన్నాహ- ఏవం చ మాక్షికమిత్యాది| తాపీజం తాపీనదీజం సువర్ణమాక్షికం రజతమాక్షికం చ| తద్భావిత ఇత్యాది తాభ్యాం శిలాజతుమాక్షికధాతుభ్యాం భావితో వ్యాప్తదేహః| కులత్థకపోతౌ యావజ్జీవం వివర్జయేత్||17-18||-

Adhikarana 9 (19) · Śloka 20

పంచకర్మగుణాతీతం శ్రద్ధావంతం జిజీవిషుం ||19|| యోగేనానేన మతిమాన్ సాధయేదపి కుష్ఠినం |20|

ఇదానీం మధుమేహహరమపి యోగముద్దిశన్నాహ- పంచేత్యాది| పంచకర్మగుణాతీతమిత్యత్ర వమనాదీనాం పంచకర్మగుణానామప్రాప్తఫలమిత్యేకే; తత్తు న సమ్యక్, యతః పంచశబ్దేన పంచమధాత్వస్థిస్థితం కుష్ఠముక్తం, తత్ర కర్మాణి సంశోధనసంశమనాభ్యంగగుగ్గులుశిలాజతుప్రభృతీని, తేషాం గుణాః ఫలాని, తాన్యతీతం; ఏతదుక్తం భవతి- అస్థిగతం కుష్ఠం సంశోధనాదిభిరప్యప్రాప్తవిశేషం సాధయేదితి; అన్యే తు, పూర్వరూపక్రియయా సహ రసాదిధాతూనాం చతుర్ణాం క్రియాసమూహః పంచకర్మాణీతి మన్యంతే; ప్రమేహస్య తు పంచ గుణాః పశ్చిమాధ్యాయే కథితాః| జిజీవిషుః జీవితుమిచ్ఛుః| ప్రమేహిణం తావత్సాధయేదేవ కుష్ఠినమపీత్యపిశబ్దార్థః||19||-

Adhikarana 10 (20-34) · Śloka 34

వృక్షాస్తువరకా యే స్యుః పశ్చిమార్ణవభూమిషు ||20|| వీచీతరంగవిక్షేపమారుతోద్ధూతపల్లవాః | తేషాం ఫలాని గృహ్ణీయాత్ సుపక్వాన్యంబుదాగమే ||21|| మజ్జాం తేభ్యోఽపి సంహృత్య శోషయిత్వా విచూర్ణ్య చ | తిలవత్ పీడయేద్ద్రోణ్యాం స్రావయేద్వా కుసుంభవత్ ||22|| తత్తైలం సంహృతం భూయః పచేదాతోయసంక్షయాత్ | అవతార్య కరీషే చ పక్షమాత్రం నిధాపయేత్ ||23|| స్నిగ్ధః స్విన్నో హృతమలః పక్షాదూర్ధ్వం ప్రయత్నవాన్ | చతుర్థభక్తాంతరితః శుక్లాదౌ దివసే శుభే ||24|| మంత్రపూతస్య తైలస్య పిబేన్మాత్రాం యథాబలం | తత్ర మంత్రం ప్రవక్ష్యామి యేనేదమభిమంత్ర్యతే ||25|| ‘మజ్జసార మహావీర్య సర్వాన్ ధాతూన్ విశోధయ | శంఖచక్రగదాపాణిస్త్వామాజ్ఞాపయతేఽచ్యుతః’ ||26|| తేనాస్యోర్ధ్వమధశ్చాపి దోషా యాంత్యసకృత్తతః | అస్నేహలవణాం సాయం యవాగూం శీతలాం పిబేత్ ||27|| పంచాహం ప్రపిబేత్తైలమనేన విధినా నరః | పక్షం పరిహరేచ్చాపి ముద్గయూషౌదనాశనః ||28|| పంచభిర్దివసైరేవం సర్వకుష్ఠైర్విముచ్యతే | తదేవ ఖదిరక్వాథే త్రిగుణే సాధు సాధితం ||29|| నిహితం పూర్వవత్ పక్షాత్ పిబేన్మాసమతంద్రితః | తేనాభ్యక్తశరీరశ్చ కుర్వీతాహారమీరితం ||30|| భిన్నస్వరం రక్తనేత్రం విశీర్ణం కృమిభక్షితం | అనేనాశు ప్రయోగేణ సాధయేత్ కుష్ఠినం నరం ||31|| సర్పిర్మధుయుతం పీతం తదేవ ఖదిరాంబునా | పక్షిమాంసరసాహారం కరోతి ద్విశతాయుషం ||32|| తదేవ నస్యే పంచాశద్దివసానుపయోజితం | వపుష్మంతం శ్రుతిధరం కరోతి త్రిశతాయుషం ||33|| శోధయంతి నరం పీతా మజ్జానస్తస్య మాత్రయా | మహావీర్యస్తువరకః కుష్ఠమేహాపహః పరః ||34||

ఇదానీం జన్మభూమిమారభ్య తువరకరసాయనకల్పం ప్రస్తౌతి- వృక్షా ఇత్యాది| పశ్చిమార్ణవభూమిషు పశ్చిమసముద్రభూమిషు| వీచీతరంగేత్యాది| ఊర్మిపరంపరావిక్షేపపవనోత్కంపితపల్లవాః సముద్రోదకస్యాత్యాసన్నా ఇత్యర్థః| తేషాం ఫలేభ్యో మజ్జానమాదాయ; కుసుంభవత్ కుసుంభకుసుమవత్తైలం వా గాలయేత్, తత్తైలగాలనం సలిలాపచయం యావత్| తత్తు కరీషరాశౌ పక్షం నిధాతుం ప్రయోజయేత్, విశిష్టతమశక్త్యుత్పాదనార్థం| హృతం మలం పురీషం కఫాదయోఽపి యస్య స తథా; తత్ర కఫే వమనమేవ, వమనాత్ పక్షాదేవ విరేచనం; యదాహుః- “పక్షాద్విరేకో వాంతస్య” (చి. 36) ఇతి; విరేచనాదపి పక్షాదేవ తౌవరకం తైలం, తస్యాపి శోధనత్వాత్; ఏతేన పేయాదిసంసర్జనక్రమేణ సంజాతబలస్తువరకస్నేహం పిబేదిత్యర్థః| చతుర్థభక్తాంతరిత ఇతి పక్షాదూర్ధ్వం ప్రథమేఽహ్ని సాయంప్రాతః ప్రకృతిభోజనద్వయం, ద్వితీయేఽహ్ని ప్రాతర్భుక్త్వా సాయం భోజనం న కార్యం, ఫలామ్లముష్ణోదకం వా పాయయేత్ సాయం భోజనస్థానే, తతస్తృతీయేఽహని లఘుకోష్ఠాయ ప్రాతః స్నేహం దద్యాత్, ఏవం చతుర్థభక్తమంతరితం భవతీత్యర్థః| తైలస్యాపి పిబేన్మాత్రాం పాణితలప్రమాణాం, కర్షప్రమాణామిత్యర్థః| అస్నేహలవణాం అల్పస్నేహలవణాం, యతో నఞ్ ఈషదర్థే| పక్షం పరిహరేత్, ‘క్రోధాదీన్’ ఇతి శేషః| మహావీర్యో మహాప్రభావః| పర ఉత్కృష్టతమః||20-34||

Adhikarana 11 (35) · Śloka 35

సాంతర్ధూమస్తస్య మజ్జా తు దగ్ధః క్షిప్తస్తైలే సైంధవం చాంజనం చ | పైల్ల్యం హన్యాదర్మనక్తాంధ్యకాచాన్ నీలీరోగం తైమిరం చాంజనేన ||35||

సాంతర్ధూమ ఇత్యాది| తైలే తువరకోత్థే| సైంధవం లవణం| అంజనం స్రోతోంజనం, తస్యోత్పత్తిస్థానం వర్ణసా సింధుశ్చ మహానదః; అథవా వర్ణసోద్భవాంజనపరిహారాయ సైంధవముక్తం, తేన సింధుమహానదోద్భవమేవాంజనం గ్రాహ్యం| మజ్జాదికం త్రితయమంతర్ధూమేన దగ్ధం| ఏతేన తువరకస్య షడ్విధః ప్రయోగ ఉక్తః; తద్యథా- తైలం పంచాహికప్రయోగేణ కుష్ఠహర ఏకః, తథా తదేవ ఖదిరాంబుసిద్ధం విశిష్టావస్థకుష్ఠే ద్వితీయః, తథా తదేవ సర్పిర్మధుఖదిరకషాయవిధినా తృతీయః, తథా పరోఽపి పంచాశదాహ్నికో నస్యప్రయోగో రాసాయనికశ్చతుర్థః, మజ్జప్రయోగః పంచమః, తథాహి ‘శోధయంతి నరం పీతాః’ ఇత్యాది, అంజనప్రయోగః షష్ఠః ‘సాంతర్ధూమ’ ఇత్యాది||35||

Adhikarana puShpikA · Śloka 13

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే మధుమేహచికిత్సితం నామ త్రయోదశోఽధ్యాయః ||13||

ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం చికిత్సస్థానే త్రయోదశోఽధ్యాయః||13||