Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 5
అథాతో మధుమేహచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
మధుమేహిత్వమాపన్నం భిషగ్భిః పరివర్జితం |
యోగేనానేన మతిమాన్ ప్రమేహిణముపాచరేత్ ||3||
మాసే శుక్రే శుచౌ చైవ శైలాః సూర్యాంశుతాపితాః |
జతుప్రకాశం స్వరసం శిలాభ్యః ప్రస్రవంతి హి ||4||
శిలాజత్వితి విఖ్యాతం సర్వవ్యాధివినాశనం |5|
View original
अथातो मधुमेहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
मधुमेहित्वमापन्नं भिषग्भिः परिवर्जितम् |
योगेनानेन मतिमान् प्रमेहिणमुपाचरेत् ||३||
मासे शुक्रे शुचौ चैव शैलाः सूर्यांशुतापिताः |
जतुप्रकाशं स्वरसं शिलाभ्यः प्रस्रवन्ति हि ||४||
शिलाजत्विति विख्यातं सर्वव्याधिविनाशनम् |५|
Adhikarana 2 (5) · Śloka 6
త్రప్వాదీనాం తు లోహానాం షణ్ణామన్యతమాన్వయం ||5||
జ్ఞేయం స్వగంధతశ్చాపి షడ్యోని ప్రథితం క్షితౌ |6|
View original
त्रप्वादीनां तु लोहानां षण्णामन्यतमान्वयम् ||५||
ज्ञेयं स्वगन्धतश्चापि षड्योनि प्रथितं क्षितौ |६|
Adhikarana 3 (6) · Śloka 7
లోహాద్భవతి తద్యస్మాచ్ఛిలాజతు జతుప్రభం ||6||
తస్య లోహస్య తద్వీర్యం రసం చాపి బిభర్తి తత్ |7|
View original
लोहाद्भवति तद्यस्माच्छिलाजतु जतुप्रभम् ||६||
तस्य लोहस्य तद्वीर्यं रसं चापि बिभर्ति तत् |७|
Adhikarana 4 (7) · Śloka 8
త్రపుసీసాయసాదీని ప్రధానాన్యుత్తరోత్తరం ||7||
యథా తథా ప్రయోగేఽపి శ్రేష్ఠే శ్రేష్ఠగుణాః స్మృతాః |8|
View original
त्रपुसीसायसादीनि प्रधानान्युत्तरोत्तरम् ||७||
यथा तथा प्रयोगेऽपि श्रेष्ठे श्रेष्ठगुणाः स्मृताः |८|
Adhikarana 5 (8) · Śloka 9
తత్సర్వం తిక్తకటుకం కషాయానురసం సరం ||8||
కటుపాక్యుష్ణవీర్యం చ శోషణం ఛేదనం తథా |9|
View original
तत्सर्वं तिक्तकटुकं कषायानुरसं सरम् ||८||
कटुपाक्युष्णवीर्यं च शोषणं छेदनं तथा |९|
Adhikarana 6 (9) · Śloka 10
తేషు యత్ కృష్ణమలఘు స్నిగ్ధం నిఃశర్కరం చ యత్ ||9||
గోమూత్రగంధి యచ్చాపి తత్ ప్రధానం ప్రచక్షతే |10|
View original
तेषु यत् कृष्णमलघु स्निग्धं निःशर्करं च यत् ||९||
गोमूत्रगन्धि यच्चापि तत् प्रधानं प्रचक्षते |१०|
Adhikarana 7 (10-16) · Śloka 17
తద్భావితం సారగణైర్హృతదోషో దినోదయే ||10||
పిబేత్ సారోదకేనైవ శ్లక్ష్ణపిష్టం యథాబలం |
జాంగలేన రసేనాన్నం తస్మింజీర్ణే తు భోజయేత్ ||11||
ఉపయుజ్య తులామేవం గిరిజాదమృతోపమాత్ |
వపుర్వర్ణబలోపేతో మధుమేహవివర్జితః ||12||
జీవేద్వర్షశతం పూర్ణమజరోఽమరసన్నిభః |
శతం శతం తులాయాం తు సహస్రం దశతౌలికే ||13||
భల్లాతకవిధానేన పరిహారవిధిః స్మృతః |
మేహం కుష్ఠమపస్మారమున్మాదం శ్లీపదం గరం ||14||
శోషం శోఫార్శసీ గుల్మం పాండుతాం విషమజ్వరం |
అపోహత్యచిరాత్కాలాచ్ఛిలాజతు నిషేవితం ||15||
న సోఽస్తి రోగో యం చాపి నిహన్యాన్న శిలాజతు |
శర్కరాం చిరసంభూతాం భినత్తి చ తథాఽశ్మరీం ||16||
భావనాలోడనే చాస్య కర్తవ్యే భేషజైర్హితైః |17|
View original
तद्भावितं सारगणैर्हृतदोषो दिनोदये ||१०||
पिबेत् सारोदकेनैव श्लक्ष्णपिष्टं यथाबलम् |
जाङ्गलेन रसेनान्नं तस्मिञ्जीर्णे तु भोजयेत् ||११||
उपयुज्य तुलामेवं गिरिजादमृतोपमात् |
वपुर्वर्णबलोपेतो मधुमेहविवर्जितः ||१२||
जीवेद्वर्षशतं पूर्णमजरोऽमरसन्निभः |
शतं शतं तुलायां तु सहस्रं दशतौलिके ||१३||
भल्लातकविधानेन परिहारविधिः स्मृतः |
मेहं कुष्ठमपस्मारमुन्मादं श्लीपदं गरम् ||१४||
शोषं शोफार्शसी गुल्मं पाण्डुतां विषमज्वरम् |
अपोहत्यचिरात्कालाच्छिलाजतु निषेवितम् ||१५||
न सोऽस्ति रोगो यं चापि निहन्यान्न शिलाजतु |
शर्करां चिरसम्भूतां भिनत्ति च तथाऽश्मरीम् ||१६||
भावनालोडने चास्य कर्तव्ये भेषजैर्हितैः |१७|
Adhikarana 8 (17-18) · Śloka 19
ఏవం చ మాక్షికం ధాతుం తాపీజమమృతోపమం ||17||
మధురం కాంచనాభాసమమ్లం వా రజతప్రభం |
పిబన్ హంతి జరాకుష్ఠమేహపాండ్వామయక్షయాన్ ||18||
తద్భావితః కపోతాంశ్చ కులత్థాంశ్చ వివర్జయేత్ |19|
View original
एवं च माक्षिकं धातुं तापीजममृतोपमम् ||१७||
मधुरं काञ्चनाभासमम्लं वा रजतप्रभम् |
पिबन् हन्ति जराकुष्ठमेहपाण्ड्वामयक्षयान् ||१८||
तद्भावितः कपोतांश्च कुलत्थांश्च विवर्जयेत् |१९|
Adhikarana 9 (19) · Śloka 20
పంచకర్మగుణాతీతం శ్రద్ధావంతం జిజీవిషుం ||19||
యోగేనానేన మతిమాన్ సాధయేదపి కుష్ఠినం |20|
View original
पञ्चकर्मगुणातीतं श्रद्धावन्तं जिजीविषुम् ||१९||
योगेनानेन मतिमान् साधयेदपि कुष्ठिनम् |२०|
Adhikarana 10 (20-34) · Śloka 34
వృక్షాస్తువరకా యే స్యుః పశ్చిమార్ణవభూమిషు ||20||
వీచీతరంగవిక్షేపమారుతోద్ధూతపల్లవాః |
తేషాం ఫలాని గృహ్ణీయాత్ సుపక్వాన్యంబుదాగమే ||21||
మజ్జాం తేభ్యోఽపి సంహృత్య శోషయిత్వా విచూర్ణ్య చ |
తిలవత్ పీడయేద్ద్రోణ్యాం స్రావయేద్వా కుసుంభవత్ ||22||
తత్తైలం సంహృతం భూయః పచేదాతోయసంక్షయాత్ |
అవతార్య కరీషే చ పక్షమాత్రం నిధాపయేత్ ||23||
స్నిగ్ధః స్విన్నో హృతమలః పక్షాదూర్ధ్వం ప్రయత్నవాన్ |
చతుర్థభక్తాంతరితః శుక్లాదౌ దివసే శుభే ||24||
మంత్రపూతస్య తైలస్య పిబేన్మాత్రాం యథాబలం |
తత్ర మంత్రం ప్రవక్ష్యామి యేనేదమభిమంత్ర్యతే ||25||
‘మజ్జసార మహావీర్య సర్వాన్ ధాతూన్ విశోధయ |
శంఖచక్రగదాపాణిస్త్వామాజ్ఞాపయతేఽచ్యుతః’ ||26||
తేనాస్యోర్ధ్వమధశ్చాపి దోషా యాంత్యసకృత్తతః |
అస్నేహలవణాం సాయం యవాగూం శీతలాం పిబేత్ ||27||
పంచాహం ప్రపిబేత్తైలమనేన విధినా నరః |
పక్షం పరిహరేచ్చాపి ముద్గయూషౌదనాశనః ||28||
పంచభిర్దివసైరేవం సర్వకుష్ఠైర్విముచ్యతే |
తదేవ ఖదిరక్వాథే త్రిగుణే సాధు సాధితం ||29||
నిహితం పూర్వవత్ పక్షాత్ పిబేన్మాసమతంద్రితః |
తేనాభ్యక్తశరీరశ్చ కుర్వీతాహారమీరితం ||30||
భిన్నస్వరం రక్తనేత్రం విశీర్ణం కృమిభక్షితం |
అనేనాశు ప్రయోగేణ సాధయేత్ కుష్ఠినం నరం ||31||
సర్పిర్మధుయుతం పీతం తదేవ ఖదిరాంబునా |
పక్షిమాంసరసాహారం కరోతి ద్విశతాయుషం ||32||
తదేవ నస్యే పంచాశద్దివసానుపయోజితం |
వపుష్మంతం శ్రుతిధరం కరోతి త్రిశతాయుషం ||33||
శోధయంతి నరం పీతా మజ్జానస్తస్య మాత్రయా |
మహావీర్యస్తువరకః కుష్ఠమేహాపహః పరః ||34||
View original
वृक्षास्तुवरका ये स्युः पश्चिमार्णवभूमिषु ||२०||
वीचीतरङ्गविक्षेपमारुतोद्धूतपल्लवाः |
तेषां फलानि गृह्णीयात् सुपक्वान्यम्बुदागमे ||२१||
मज्जां तेभ्योऽपि संहृत्य शोषयित्वा विचूर्ण्य च |
तिलवत् पीडयेद्द्रोण्यां स्रावयेद्वा कुसुम्भवत् ||२२||
तत्तैलं संहृतं भूयः पचेदातोयसम्क्षयात् |
अवतार्य करीषे च पक्षमात्रं निधापयेत् ||२३||
स्निग्धः स्विन्नो हृतमलः पक्षादूर्ध्वं प्रयत्नवान् |
चतुर्थभक्तान्तरितः शुक्लादौ दिवसे शुभे ||२४||
मन्त्रपूतस्य तैलस्य पिबेन्मात्रां यथाबलम् |
तत्र मन्त्रं प्रवक्ष्यामि येनेदमभिमन्त्र्यते ||२५||
‘मज्जसार महावीर्य सर्वान् धातून् विशोधय |
शङ्खचक्रगदापाणिस्त्वामाज्ञापयतेऽच्युतः’ ||२६||
तेनास्योर्ध्वमधश्चापि दोषा यान्त्यसकृत्ततः |
अस्नेहलवणां सायं यवागूं शीतलां पिबेत् ||२७||
पञ्चाहं प्रपिबेत्तैलमनेन विधिना नरः |
पक्षं परिहरेच्चापि मुद्गयूषौदनाशनः ||२८||
पञ्चभिर्दिवसैरेवं सर्वकुष्ठैर्विमुच्यते |
तदेव खदिरक्वाथे त्रिगुणे साधु साधितम् ||२९||
निहितं पूर्ववत् पक्षात् पिबेन्मासमतन्द्रितः |
तेनाभ्यक्तशरीरश्च कुर्वीताहारमीरितम् ||३०||
भिन्नस्वरं रक्तनेत्रं विशीर्णं कृमिभक्षितम् |
अनेनाशु प्रयोगेण साधयेत् कुष्ठिनं नरम् ||३१||
सर्पिर्मधुयुतं पीतं तदेव खदिराम्बुना |
पक्षिमांसरसाहारं करोति द्विशतायुषम् ||३२||
तदेव नस्ये पञ्चाशद्दिवसानुपयोजितम् |
वपुष्मन्तं श्रुतिधरं करोति त्रिशतायुषम् ||३३||
शोधयन्ति नरं पीता मज्जानस्तस्य मात्रया |
महावीर्यस्तुवरकः कुष्ठमेहापहः परः ||३४||
Adhikarana 11 (35) · Śloka 35
సాంతర్ధూమస్తస్య మజ్జా తు దగ్ధః క్షిప్తస్తైలే సైంధవం చాంజనం చ |
పైల్ల్యం హన్యాదర్మనక్తాంధ్యకాచాన్ నీలీరోగం తైమిరం చాంజనేన ||35||
View original
सान्तर्धूमस्तस्य मज्जा तु दग्धः क्षिप्तस्तैले सैन्धवं चाञ्जनं च |
पैल्ल्यं हन्यादर्मनक्तान्ध्यकाचान् नीलीरोगं तैमिरं चाञ्जनेन ||३५||
Adhikarana puShpikA · Śloka 13
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే మధుమేహచికిత్సితం నామ త్రయోదశోఽధ్యాయః ||13||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने मधुमेहचिकित्सितं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ||१३||