15. mūḍhagarbhacikitsitam

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

અથાતો મૂઢગર્ભચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| નાતોઽન્યત્ કષ્ટતમમસ્તિ યથા મૂઢગર્ભશલ્યોદ્ધરણમ્; અત્ર હિ યોનિયકૃત્પ્લીહાન્ત્રવિવરગર્ભાશયાનાં મધ્યે કર્મ કર્તવ્યં સ્પર્શેન, ઉત્કર્ષણાપકર્ષણસ્થાનાપવર્તનોત્કર્તનભેદનચ્છેદનપીડનર્જૂકરણદારણાનિ ચૈકહસ્તેન ગર્ભં ગર્ભિણીં ચાહિંસતા, તસ્માદધિપતિમાપૃચ્છ્ય પરં ચ યત્નમાસ્થાયોપક્રમેત ||૩||

ઉત્કર્ષણમ્ અધોગતસ્યોર્ધ્વીકરણમ્, અપકર્ષણમ્ ઊર્ધ્વગતસ્યાધઃ કર્ષણં, સ્થાનાપવર્તનં સ્થાનેષુ સક્તસ્ય ગર્ભશય્યાત ઉત્તાનસ્યાવાઙ્મુખીકરણમ્, ઉદ્વર્તનમ્ અવાઙ્મુખસ્યોત્તાનીકરણમ્; અત્ર કેચિત્ ‘સ્થાનવ્યાવર્તનં’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્ર સ્થાનં સ્થિતિઃ; સ્થાને ગર્ભશય્યાયાં તિર્યગાદિસ્થિતસ્યોત્તાનસ્યાધોવ્યાવૃત્ત્યા સ્થાપનમ્; ઊર્ધ્વસ્ય કસ્યચિદઙ્ગસ્ય છેદનમુત્કર્તનં, છેદનમિતિ મૃતસ્ય તુ તેષુ તેષુ સ્થાનેષુ સક્તસ્ય તસ્ય તસ્યાઙ્ગસ્ય છેદનં દ્વૈધીકરણં, ગર્ભકુક્ષ્યાદેરાધ્માતસ્ય વિદારણં ભેદનં, પીડનં ચમ્પનં (વલનમ્), ઋજૂકરણં વક્રસ્ય પ્રાઞ્જલીકરણં, દારણં વિદારણમ્||૧-૩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

તત્ર સમાસેનાષ્ટવિધા મૂઢગર્ભગતિરુદ્દિષ્ટા; સ્વભાવગતા અપિ ત્રયઃ સઙ્ગા ભવન્તિ- શિરસો વૈગુણ્યાદંસયોર્જઘનસ્ય વા ||૪||

તત્રેત્યાદિ| શિરસો વૈગુણ્યાત્ વક્રત્વાત્, અંસયોર્જઘનસ્ય ચ વૈગુણ્યાદિત્યનુવર્તતે; વૈગુણ્યં વક્રતા| અંસો બાહુશિરઃ, જઘનં કટેરગ્રભાગઃ||૪||

Adhikarana 3 (5-8) · Śloka 8

જીવતિ તુ ગર્ભે સૂતિકાગર્ભનિર્હરણે પ્રયતેત | નિર્હર્તુમશક્યે ચ્યાવનાન્ મન્ત્રાનુપશૃણુયાત્; તાન્ વક્ષ્યામઃ ||૫|| ‘ઇહામૃતં ચ સોમશ્ચ ચિત્રભાનુશ્ચ ભામિનિ | ઉચ્ચૈઃશ્રવાશ્ચ તુરગો મન્દિરે નિવસન્તુ તે ||૬|| ઇદમમૃતમપાં સમુદ્ધૃતં વૈ તવ લઘુ ગર્ભમિમં પ્રમુઞ્ચતુ સ્ત્રિ | તદનલપવનાર્કવાસવાસ્તે સહ લવણામ્બુધરૈર્દિશન્તુ શાન્તિમ્ ||૭|| મુક્તાઃ પશોર્વિપાશાશ્ચ મુક્તાઃ સૂર્યેણ રશ્મયઃ | મુક્તઃ સર્વભયાદ્ગર્ભ એહ્યેહિ વિરમાવિતઃ ||૮||

જીવતીત્યાદિ| પ્રયતેત યત્નં કુર્વીત| કેચિદાચાર્યા મન્ત્રવ્યાખ્યાનં ન કુર્વન્તિ, કેચિત્ કુર્વન્તિ તદાહ- ઇહેત્યાદિ| અમૃતં સમુદ્રમન્થનોદ્ભૂતં, ચિત્રભાનુરાદિત્યઃ, ભામિનિ હે વરસ્ત્રિ, ઉચ્ચૈઃશ્રવા અમૃતમન્થનોત્પન્નસ્તુરગઃ શક્રવાહનઃ, લઘુ શીઘ્રં, દિશન્તુ પ્રયચ્છન્તુ||૫-૮||

Adhikarana 4 (9-11) · Śloka 11

ઔષધાનિ ચ વિદધ્યાદ્યથોક્તાનિ | મૃતે ચોત્તાનાયા આભુગ્નસક્થ્યા વસ્ત્રાધારકોન્નમિતકટ્યા ધન્વનનગવૃત્તિકાશાલ્મલીમૃત્સ્નઘૃતાભ્યાં મ્રક્ષયિત્વા હસ્તં યોનૌ પ્રવેશ્ય ગર્ભમુપહરેત્ | તત્ર સક્થિભ્યામાગતમનુલોમમેવાઞ્છેત્, એકસક્થ્ના પ્રતિપન્નસ્યેતરસક્થિ પ્રસાર્યાપહરેત્, સ્ફિગ્દેશેનાગતસ્ય સ્ફિગ્દેશં પ્રપીડ્યોર્ધ્વમુત્ક્ષિપ્ય સક્થિની પ્રસાર્યાપહરેત્, તિર્યગાગતસ્ય પરિઘસ્યેવ તિરશ્ચીનસ્ય પશ્ચાદર્ધમૂર્ધ્વમુત્ક્ષિપ્ય પૂર્વાર્ધમપત્યપથં પ્રત્યાર્જવમાનીયાપહરેત્, પાર્શ્વાપવૃત્તશિરસમંસં પ્રપીડ્યોર્ધ્વમુત્ક્ષિપ્ય શિરોઽપત્યપથમાનીયાપહરેત્, બાહુદ્વયપ્રતિપન્નસ્યોર્ધ્વમુત્પીડ્યાંસૌ શિરોઽનુલોમમાનીયાપહરેત્, દ્વાવન્ત્યાવસાધ્યૌ મૂઢગર્ભૌ, એવમશક્યે શસ્ત્રમવચારયેત્ ||૯|| સચેતનં ચ શસ્ત્રેણ ન કથઞ્ચન દારયેત્ | દાર્યમાણો હિ જનનીમાત્માનં ચૈવ ઘાતયેત્ ||૧૦|| અવિષહ્યે વિકારે તુ શ્રેયો ગર્ભસ્ય પાતનમ્ | ન ગર્ભિણ્યા વિપર્યાસસ્તસ્માત્પ્રાપ્તં ન હાપયેત્ ||૧૧||

મન્ત્રાન્નિર્દિશ્યૌષધાનિ નિર્દિશન્નાહ- ઔષધાનીત્યાદિ| તાનિ પુનઃ શારીરે અપરાપાતનોદિતાનિ પાણિપાદલેપા યોનિધૂપનમાતુરપાનાદિકં ચ| નિષ્ફલે મન્ત્રે તન્ત્રે ચ વૃથાભૂતેષુ સૂતીજનવ્યાપારેષુ ભિષજાં શલ્યાહરણોપાયં નિર્દિશન્નાહ- મૃતે ચેતિ| ચકારાદફલીભૂતેષુ મન્ત્રતન્ત્રપ્રસૂતીજનનવ્યાપારેષુ જીવત્યપીત્યનુક્તં સમુચ્ચિનોતિ| આભુગ્નસક્થ્યા ઇતિ સઙ્કુચિતસક્થ્યાઃ| ધન્વનો ધનુર્વૃક્ષો બદરીસદૃશપત્રઃ, નગવૃત્તિકા શલ્લકી, યદ્યપિ મૃત્સ્નશબ્દઃપ્રશસ્તાયાં મૃદિ વર્તતે તથાઽપ્યત્ર ધનુર્વૃક્ષશલ્લકીશાલ્મલીનાં પિચ્છિલે ચુમ્પે મૃત્સ્નશબ્દો બોદ્ધવ્યઃ| ઘૃતં ગવ્યં ઘૃતં, તાભ્યાં પાણિં મ્રક્ષયિત્વા વિલિપ્ય, મૂઢગર્ભમપહરેદિતિ સામાન્યો વિધિઃ| મૃતં ચેતિ ચકારાદપહરણે વિશેષેણ વિધિમાહ- તત્રેત્યાદિ| આઞ્છેત્ આકર્ષેત્| એકસક્થ્નેતિ પ્રથમમેકસક્થિપ્રતિપન્નં, દ્વિતીયસક્થિ પુનરાભુગ્નં સ્થિત્વાઽઽગતમિત્યર્થઃ, તદપિ પ્રસાર્ય પ્રગુણીભૂતસક્થિદ્વયમપહરણાર્થમાઞ્છેદિતિ પૂર્વસ્માદ્વિશેષઃ; સક્થિ જઙ્ઘોચ્યતે, અયં દ્વિતીયઃ| સ્ફિગિત્યાદિ| અયં તૃતીયઃ| તિર્યગિત્યાદિ| પરિઘોઽર્ગલાદણ્ડઃ| આર્જવમાનીય ઋજુભાવમાનીયાપહરેદિતિ, અયં ચતુર્થઃ| પાર્શ્વેત્યાદિ| પાર્શ્વાપવૃત્તં પાર્શ્વવલિતં શિરો યસ્ય, અપત્યપથો યોનિઃ; અયં પઞ્ચમઃ| બાહુદ્વયેત્યાદિ| અયં ષષ્ઠઃ| તત્ર આદ્યં મૂઢગર્ભત્રિતયં પાદાભ્યામાહરણીયં, તદિતરત્તુ ત્રિતયં શિરસા, દ્વાવિતિ શેષં તુ મૂઢગર્ભદ્વયમસાધ્યમ્, એવમષ્ટૌ મૂઢગર્ભાઃ| દાર્યમાણઃ છિદ્યમાનો ગર્ભો માતરમાત્માનં ચ વ્યાપાદયેત્| ઘાતયેદિતિ સર્વથૈવાશક્યહસ્તાકર્ષે દ્વયોરપિ ગર્ભગર્ભિણ્યોર્વિપત્તિસિદ્ધેઃ| શસ્ત્રમન્ત્રાદિનોપાયેનાસિદ્ધૌ ગર્ભચ્યાવનં ગર્ભિણીરક્ષાર્થં કાર્યમિત્યાહ- અવિષહ્ય ઇતિ| સોઢુમશક્યે વિકારે વ્યાધૌ સતિ કિં કર્તવ્યમિત્યાહ- શ્રેયો ગર્ભસ્યેતિ; શ્રેયો ભવતીત્યર્થઃ| ગર્ભપાતનફલમાહ- ન ગર્ભિણ્યા વિપર્યાસ ઇતિ; વિપર્યાસો મૃત્યુરિત્યર્થઃ| તસ્માત્ પ્રાપ્તકાલં ન હાપયેત્ નોલ્લઙ્ઘયેદિત્યર્થઃ||૯-૧૧||

Adhikarana 5 (12-19) · Śloka 20

તતઃ સ્ત્રિયમાશ્વાસ્ય મણ્ડલાગ્રેણાઙ્ગુલીશસ્ત્રેણ વા શિરો વિદાર્ય, શિરઃકપાલાન્યાહૃત્ય, શઙ્કુના ગૃહીત્વોરસિ કક્ષાયાં વાઽપહરેત્; અભિન્નશિરસમક્ષિકૂટે ગણ્ડે વા, અંસસંસક્તસ્યાંસદેશે બાહૂ છિત્ત્વા, દૃતિમિવાતતં વાતપૂર્ણોદરં વા વિદાર્ય નિરસ્યાન્ત્રાણિ શિથિલીભૂતમાહરેત્, જઘનસક્તસ્ય વા જઘનકપાલાનીતિ ||૧૨|| કિમ્બહુના- યદ્યદઙ્ગં હિ ગર્ભસ્ય તસ્ય સજ્જતિ તદ્ભિષક્ | સમ્યગ્વિનિર્હરેચ્છિત્ત્વા રક્ષેન્નારીં ચ યત્નતઃ ||૧૩|| ગર્ભસ્ય ગતયશ્ચિત્રા જાયન્તેઽનિલકોપતઃ | તત્રાનલ્પમતિર્વૈદ્યો વર્તેત વિધિપૂર્વકમ્ ||૧૪|| નોપેક્ષેત મૃતં ગર્ભં મુહૂર્તમપિ પણ્ડિતઃ | સ હ્યાશુ જનનીં હન્તિ નિરુચ્છ્વાસં પશું યથા ||૧૫|| મણ્ડલાગ્રેણ કર્તવ્યં છેદ્યમન્તર્વિજાનતા | વૃદ્ધિપત્રં હિ તીક્ષ્ણાગ્રં નારીં હિંસ્યાત્ કદાચન ||૧૬|| અથાપતન્તીમપરાં પાતયેત્ પૂર્વવદ્ભિષક્ | હસ્તેનાપહરેદ્વાઽપિ પાર્શ્વભ્યાં પરિપીડ્ય વા ||૧૭|| ધુનુયાચ્ચ મુહુર્નારીં પીડયેદ્વાંઽસપિણ્ડિકામ્ | તૈલાક્તયોનેરેવં તાં પાતયેન્મતિમાન્ ભિષક્ ||૧૮|| એવં નિર્હૃતશલ્યાં તુ સિઞ્ચેદુષ્ણેન વારિણા | તતોઽભ્યક્તશરીરાયા યોનૌ સ્નેહં નિધાપયેત્ ||૧૯|| એવં મૃદ્વી ભવેદ્યોનિસ્તચ્છૂલં ચોપશામ્યતિ |૨૦|

મૃતે તુ ગર્ભે શસ્ત્રાવચરણં નિર્દિશન્નાહ- તત ઇતિ| મણ્ડલાગ્રેણાઙ્ગુલીશસ્ત્રેણેતિ અન્તર્મુખસઞ્જ્ઞિતેન કૃશતરશશધરકાનુકારિણાઽર્ધદ્વયસંહિતમધ્યકીલિતેન મધ્યમાઙ્ગુલ્યઙ્ગુષ્ઠપ્રવિષ્ટલોહકટકનિયમિતેન, અન્યે પુનરેકાવયવેન મધ્યમાઙ્ગુલીપ્રવિષ્ટલોહકણ્ટકેનેત્યાહુઃ| તદ્ધિ શસ્ત્રમન્તદ્વારં હસ્તાન્તર્ગતં યોનૌ સુપ્રદેશપ્રવેશિતમપિ સુખચ્છેદકરં ગર્ભિણીં ન હિનસ્તિ| શઙ્કુના આકુઞ્ચિતાકારેણ બડિશવિશેષેણ સમ્યગ્ગૃહીતં હૃદયે કક્ષે વાઽપહરેત્| શિરસઃ પુનરવૈગુણ્યેન નિર્ગતશિરસો વિપુલાંસદેશસક્તસ્ય વિધિમુપદિશન્નાહ- અભિન્નશિરસમિતિ; કૂટે ગણ્ડે વા સઙ્ગૃહ્ય શઙ્કુનાઽપહરણમ્| મૃતસ્યાધ્માતોદરસ્ય ક્રમાગતમુદરસઙ્ગં નિર્દિશન્નાહ- દૃતિમિવેત્યાદિ|- દૃતિઃ પાનીયપૂર્ણખલ્લી| જઘનસક્તસ્યેત્યાદિ|- જઘનસક્તં જઘનકપાલાનિ વિદાર્ય, અપહૃત્યાપહરેત્| એવમુદ્દિષ્ટાનામાહરણોપાયં નિર્દિશ્યાનુક્તાનામપિ નાનાપ્રકારાણાં નિર્દિશતિ- ગર્ભસ્યેત્યાદિ| મૃતે તુ દોષં નિર્દિશન્નાહ- નોપેક્ષેતેત્યાદિ| સઃ ગર્ભઃ, હિ યસ્માદર્થે| મણ્ડલાગ્રેણેતિ મણ્ડલાગ્રાવચારણમુક્તમપિ વૃદ્ધિપત્રનિષેધોપદેશાર્થં પુનરુચ્યતે| અથાપતન્તીમિત્યાદિ| અપરાં ગર્ભાવરણં જરાયુસઞ્જ્ઞં યં લોકા આવલમિત્યાચક્ષતે| પૂર્વવત્ શારીરોક્તવિધિના||૧૨-૧૯||-

Adhikarana 6 (20-27) · Śloka 28

કૃષ્ણાતન્મૂલશુણ્ઠ્યેલાહિઙ્ગુભાર્ગીઃ સદીપ્યકાઃ ||૨૦|| વચામતિવિષાં રાસ્નાં ચવ્યં સઞ્ચૂર્ણ્ય પાયયેત્ | સ્નેહેન દોષસ્યન્દાર્થં વેદનોપશમાય ચ ||૨૧|| ક્વાથં ચૈષાં તથા કલ્કં ચૂર્ણં વા સ્નેહવર્જિતમ્ | શાકત્વગ્ઘિઙ્ગ્વતિવિષાપાઠાકટુકરોહિણીઃ ||૨૨|| તથા તેજોવતીં ચાપિ પાયયેત્ પૂર્વવદ્ભિષક્ | ત્રિરાત્રં પઞ્ચસપ્તાહં તતઃ સ્નેહં પુનઃ પિબેત્ ||૨૩|| પાયયેતાસવં નક્તમરિષ્ટં વા સુસંસ્કૃતમ્ | શિરીષકકુભાભ્યાં ચ તોયમાચમને હિતમ્ ||૨૪|| ઉપદ્રવાશ્ચ યેઽન્યે સ્યુસ્તાન્ યથાસ્વમુપાચરેત્ | સર્વતઃ પરિશુદ્ધા ચ સ્નિગ્ધપથ્યાલ્પભોજના ||૨૫|| સ્વેદાભ્યઙ્ગપરા નિત્યં ભવેત્ ક્રોધવિવર્જિતા | પયો વાતહરૈઃ સિદ્ધં દશાહં ભોજને હિતમ્ ||૨૬|| રસં દશાહં શેષે તુ યથાયોગમુપાચરેત્ | વ્યુપદ્રવાં વિશુદ્ધાં ચ જ્ઞાત્વા ચ વરવર્ણિનીમ્ ||૨૭|| ઊર્ધ્વં ચતુર્ભ્યો માસેભ્યો વિસૃજેત્ પરિહારતઃ |૨૮|

વ્યવસ્થિતવિકલ્પા હ્યેતે દેશપ્રકૃતિસાત્મ્યાપેક્ષયા| કૃષ્ણા પિપ્પલી, તન્મૂલં પિપ્પલીમૂલં, દીપ્યકઃ અજમોદા| પ્રસવકાલ એવ જાતમૂઢગર્ભાયાઃ કૃતકર્મણાઽપહૃતાપરાયાઃ પાર્શ્વયોનિશૂલકાઠિન્યશાન્ત્યર્થં રક્તક્લેદાદિદોષપ્રસેકાર્થં ચ તૈલાક્તયોનેસ્તૈલેન કૃષ્ણાદિપાનમ્; અકાલમૂઢગર્ભાયાસ્તુ લઙ્ઘિતાયાઃ પુનરન્નકાલે ઉદ્દાલકાદીનામન્નાનામસ્નેહલવણાભિર્યવાગૂભિરુપચારો યાવન્તો માસા ગર્ભસ્ય તાવન્ત્યેવાહાનિ; અનન્તરમાસે તુ સ્નેહાદિવિધાનમકાલમૂઢગર્ભાયા અપિ પૂર્વવત્| શાકઃ કર્કશપત્રવૃક્ષઃ, ‘સાગવન’ ઇતિ લોકે| ત્રિરાત્રમિત્યાદિ|- એવં ત્રિરાત્રં કૃષ્ણાદિચૂર્ણપાનેન શાકત્વગાદિચૂર્ણપાનેન વાઽઽહૃતકોષ્ઠરક્તક્લેદાદિદોષાયાઃ સપ્તાહં હ્રસ્વમાત્રયા સ્નેહપાનમ્| તેન વિશુદ્ધવાતાશયાયા દશાહાદૂર્ધ્વં સ્નિગ્ધપથ્યાલ્પભોજનમ્| તત્ર નિત્યં બાહ્યાવપિ સ્વેદાભ્યઙ્ગાવવશ્યં કાર્યૌ, તત્ર દ્વિતીયદશાહે વાતહરસિદ્ધં પયો વક્ષ્યમાણં, તૃતીયે માંસરસઃ| કકુભઃ સુગન્ધિમૂલો વિટપઃ| આચમનસ્નાનાદૌ ષડઙ્ગકલ્પનાકલ્પિતશિરીષકકુભસલિલમ્| ઉપદ્રવા ઇતિ ઉપદ્રવા વાતરોગજ્વરાદ્યાઃ| વાતહરૈઃ શતપુષ્પાદિભિઃ| યથાયોગમિતિ સાત્મ્યાદ્યપક્ષયેતિ ભાવઃ||૨૦-૨૭||-

Adhikarana 7 (28-39) · Śloka 39

યોનિસન્તર્પણેઽભ્યઙ્ગે પાને બસ્તિષુ ભોજને ||૨૮|| બલાતૈલમિદં ચાસ્યૈ દદ્યાદનિલવારણમ્ | બલામૂલકષાયસ્ય દશમૂલીશૃતસ્ય ચ ||૨૯|| યવકોલકુલત્થાનાં ક્વાથસ્ય પયસસ્તથા | અષ્ટાવષ્ટૌ શુભા ભાગાસ્તૈલાદેકસ્તદેકતઃ ||૩૦|| પચેદાવાપ્ય મધુરં ગણં સૈન્ધવસંયુતમ્ | તથાઽગુરું સર્જરસં સરલં દેવદારુ ચ ||૩૧|| મઞ્જિષ્ઠાં ચન્દનં કુષ્ઠમેલાં કાલાનુસારિવામ્ | માંસીં શૈલેયકં પત્રં તગરં સારિવાં વચામ્ ||૩૨|| શતાવરીમશ્વગન્ધાં શતપુષ્પાં પુનર્નવામ્ | તત્ સાધુસિદ્ધં સૌવર્ણે રાજતે મૃન્મયેઽપિ વા ||૩૩|| પ્રક્ષિપ્ય કલશે સમ્યક્ સ્વનુગુપ્તં નિધાપયેત્ | બલાતૈલમિદં ખ્યાતં સર્વવાતવિકારનુત્ ||૩૪|| યથાબલમતો માત્રાં સૂતિકાયૈ પ્રદાપયેત્ | યા ચ ગર્ભાર્થિની નારી ક્ષીણશુક્રશ્ચ યઃ પુમાન્ ||૩૫|| વાતક્ષીણે મર્મહતે મથિતેઽભિહતે તથા | ભગ્ને શ્રમાભિપન્ને ચ સર્વથૈવોપયુજ્યતે ||૩૬|| એતદાક્ષેપકાદીન્ વૈ વાતવ્યાધીનપોહતિ | હિક્કાં કાસમધીમન્થં ગુલ્મં શ્વાસં ચ દુસ્તરમ્ ||૩૭|| ષણ્માસાનુપયુજ્યૈતદન્ત્રવૃદ્ધિમપોહતિ | પ્રત્યગ્રધાતુઃ પુરુષો ભવેચ્ચ સ્થિરયૌવનઃ ||૩૮|| રાજ્ઞામેતદ્ધિ કર્તવ્યં રાજમાત્રાશ્ચ યે નરાઃ | સુખિનઃ સુકુમારાશ્ચ ધનિનશ્ચાપિ યે નરાઃ ||૩૯||

બલામૂલક્વાથસ્ય તથા દશમૂલક્વાથસ્ય યવકોલકુલત્થાનાં ક્વાથસ્ય પયસશ્ચ પ્રત્યેકમષ્ટાવષ્ટૌ ભાગાઃ, એકઃ સ્નેહાત્; એવં સ્નેહાદ્દ્વાત્રિંશદ્ગુણો દ્રવઃ, સ્નેહચતુર્થાંશો ભેષજકલ્કઃ| મધુરઃ કાકોલ્યાદિગણઃ| કાલાનુસારિવા કૃષ્ણસારિવા, ‘કાલાનુસારિ વા’ ઇત્યત્ર કેચિદાચાર્યા અસ્મિન્ તૈલે ક્ષીરશુક્લકં પઠન્તિ, ક્ષીરશુક્લકં ક્ષીરવિદારી| સ્વનુગુપ્તે નિરુપદ્રવસ્થાને| અધીમન્થઃ અક્ષિરોગોઽભિષ્યન્દપૂર્વકઃ| ષણ્માસોપયોગાત્ કોશમપ્રાપ્તામન્ત્રવૃદ્ધિં હન્તિ, કોશપ્રાપ્તાં પુનરન્ત્રવૃદ્ધિમસાધ્યામાહુઃ||૨૮-૩૯||

Adhikarana 8 (40-43) · Śloka 43

બલાકષાયપીતેભ્યસ્તિલેભ્યો વાઽપ્યનેકશઃ | તૈલમુત્પાદ્ય તત્ક્વાથશતપાકં કૃતં શુભમ્ ||૪૦|| નિવાતે નિભૃતાગારે પ્રયુઞ્જીત યથાબલમ્ | જીર્ણેઽસ્મિન્ પયસા સ્નિગ્ધમશ્નીયાત્ ષષ્ટિકૌદનમ્ ||૪૧|| અનેન વિધિના દ્રોણમુપયુજ્યાન્નમીરિતમ્ | ભુઞ્જીત દ્વિગુણં કાલં બલવર્ણાન્વિતસ્તતઃ ||૪૨|| સર્વપાપૈર્વિનિર્મુક્તઃ શતાયુઃ પુરુષો ભવેત્ | શતં શતં તથોત્કર્ષો દ્રોણે દ્રોણે પ્રકીર્તિતઃ ||૪૩||

બલાતૈલાનન્તરં બલાસંસ્કારેણ શતપાકવિધાનમાહ- બલેત્યાદિ| પીતેભ્યો ભાવિતેભ્યઃ સપ્તકૃત્વઃ| તિલતુલ્યબલામૂલાષ્ટગુણસલિલાષ્ટાંશશેષિતકષાયભાવિતાનાં તિલાનાં તૈલમાદાય તત્ક્વાથં બલાક્વાથં સામાન્યક્વાથપરિભાષાર્થકૃતક્વાથેન ચતુર્ગુણેન શતશઃ પચેત્; તત્ ક્વથં તત્કલ્કમેવ વેત્યેકે; પૂર્વબલાતૈલસમુદ્દિષ્ટૈર્મધુરાદિકલ્કૈરેવેત્યન્યે||૪૦-૪૩||

Adhikarana 9 (44) · Śloka 45

બલાકલ્પેનાતિબલાગુડૂચ્યાદિત્યપર્ણિષુ | સૈરેયકે વીરતરૌ શતાવર્યાં ત્રિકણ્ટકે ||૪૪|| તૈલાનિ મધુકે કુર્યાત્ પ્રસારિણ્યાં ચ બુદ્ધિમાન્ |૪૫|

ઉક્તબલાતૈલદ્વયકલ્પેન સઙ્ક્ષેપાર્થં દ્રવ્યાન્તરેષ્વતિદેશમુદ્દિશન્નાહ- બલેત્યાદિ| આદિત્યપર્ણી સૂર્યાવર્તઃ| વીરતરુઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ, અર્જુન ઇત્યેકે, કોકિલાક્ષ ઇત્યપરે| અતિબલાદિતૈલેષુ ચ બલાતૈલોક્તકલ્કપ્રક્ષેપઃ; અથવાઽતિબલાદીનામેવ ક્વાથકલ્કાભ્યાં તૈલાનિ પક્તવ્યાનીતિ||૪૪||-

Adhikarana 10 (45-47) · Śloka 47

નીલોત્પલં વરીમૂલં ગવ્યે ક્ષીરે વિપાચયેત્ ||૪૫|| શતપાકં તતસ્તેન તિલતૈલં પચેદ્ભિષક્ | બલાતૈલસ્ય કલ્કાંસ્તુ સુપિષ્ટાંસ્તત્ર દાપયેત્ ||૪૬|| સર્વેષામેવ જાનીયાદુપયોગં ચિકિત્સકઃ | બલાતૈલવદેતેષાં ગુણાંશ્ચૈવ વિશેષતઃ ||૪૭||

નીલોત્પલમિત્યાદિ| વરી શતાવરી||૪૫-૪૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 15

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને મૂઢગર્ભચિકિત્સિતં નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ ||૧૫||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ||૧૫||