15. mūḍhagarbhacikitsitam

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

અથાતો મૂઢગર્ભચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| નાતોઽન્યત્ કષ્ટતમમસ્તિ યથા મૂઢગર્ભશલ્યોદ્ધરણમ્; અત્ર હિ યોનિયકૃત્પ્લીહાન્ત્રવિવરગર્ભાશયાનાં મધ્યે કર્મ કર્તવ્યં સ્પર્શેન, ઉત્કર્ષણાપકર્ષણસ્થાનાપવર્તનોત્કર્તનભેદનચ્છેદનપીડનર્જૂકરણદારણાનિ ચૈકહસ્તેન ગર્ભં ગર્ભિણીં ચાહિંસતા, તસ્માદધિપતિમાપૃચ્છ્ય પરં ચ યત્નમાસ્થાયોપક્રમેત ||૩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

તત્ર સમાસેનાષ્ટવિધા મૂઢગર્ભગતિરુદ્દિષ્ટા; સ્વભાવગતા અપિ ત્રયઃ સઙ્ગા ભવન્તિ- શિરસો વૈગુણ્યાદંસયોર્જઘનસ્ય વા ||૪||

Adhikarana 3 (5-8) · Śloka 8

જીવતિ તુ ગર્ભે સૂતિકાગર્ભનિર્હરણે પ્રયતેત | નિર્હર્તુમશક્યે ચ્યાવનાન્ મન્ત્રાનુપશૃણુયાત્; તાન્ વક્ષ્યામઃ ||૫|| ‘ઇહામૃતં ચ સોમશ્ચ ચિત્રભાનુશ્ચ ભામિનિ | ઉચ્ચૈઃશ્રવાશ્ચ તુરગો મન્દિરે નિવસન્તુ તે ||૬|| ઇદમમૃતમપાં સમુદ્ધૃતં વૈ તવ લઘુ ગર્ભમિમં પ્રમુઞ્ચતુ સ્ત્રિ | તદનલપવનાર્કવાસવાસ્તે સહ લવણામ્બુધરૈર્દિશન્તુ શાન્તિમ્ ||૭|| મુક્તાઃ પશોર્વિપાશાશ્ચ મુક્તાઃ સૂર્યેણ રશ્મયઃ | મુક્તઃ સર્વભયાદ્ગર્ભ એહ્યેહિ વિરમાવિતઃ ||૮||

Adhikarana 4 (9-11) · Śloka 11

ઔષધાનિ ચ વિદધ્યાદ્યથોક્તાનિ | મૃતે ચોત્તાનાયા આભુગ્નસક્થ્યા વસ્ત્રાધારકોન્નમિતકટ્યા ધન્વનનગવૃત્તિકાશાલ્મલીમૃત્સ્નઘૃતાભ્યાં મ્રક્ષયિત્વા હસ્તં યોનૌ પ્રવેશ્ય ગર્ભમુપહરેત્ | તત્ર સક્થિભ્યામાગતમનુલોમમેવાઞ્છેત્, એકસક્થ્ના પ્રતિપન્નસ્યેતરસક્થિ પ્રસાર્યાપહરેત્, સ્ફિગ્દેશેનાગતસ્ય સ્ફિગ્દેશં પ્રપીડ્યોર્ધ્વમુત્ક્ષિપ્ય સક્થિની પ્રસાર્યાપહરેત્, તિર્યગાગતસ્ય પરિઘસ્યેવ તિરશ્ચીનસ્ય પશ્ચાદર્ધમૂર્ધ્વમુત્ક્ષિપ્ય પૂર્વાર્ધમપત્યપથં પ્રત્યાર્જવમાનીયાપહરેત્, પાર્શ્વાપવૃત્તશિરસમંસં પ્રપીડ્યોર્ધ્વમુત્ક્ષિપ્ય શિરોઽપત્યપથમાનીયાપહરેત્, બાહુદ્વયપ્રતિપન્નસ્યોર્ધ્વમુત્પીડ્યાંસૌ શિરોઽનુલોમમાનીયાપહરેત્, દ્વાવન્ત્યાવસાધ્યૌ મૂઢગર્ભૌ, એવમશક્યે શસ્ત્રમવચારયેત્ ||૯|| સચેતનં ચ શસ્ત્રેણ ન કથઞ્ચન દારયેત્ | દાર્યમાણો હિ જનનીમાત્માનં ચૈવ ઘાતયેત્ ||૧૦|| અવિષહ્યે વિકારે તુ શ્રેયો ગર્ભસ્ય પાતનમ્ | ન ગર્ભિણ્યા વિપર્યાસસ્તસ્માત્પ્રાપ્તં ન હાપયેત્ ||૧૧||

Adhikarana 5 (12-19) · Śloka 20

તતઃ સ્ત્રિયમાશ્વાસ્ય મણ્ડલાગ્રેણાઙ્ગુલીશસ્ત્રેણ વા શિરો વિદાર્ય, શિરઃકપાલાન્યાહૃત્ય, શઙ્કુના ગૃહીત્વોરસિ કક્ષાયાં વાઽપહરેત્; અભિન્નશિરસમક્ષિકૂટે ગણ્ડે વા, અંસસંસક્તસ્યાંસદેશે બાહૂ છિત્ત્વા, દૃતિમિવાતતં વાતપૂર્ણોદરં વા વિદાર્ય નિરસ્યાન્ત્રાણિ શિથિલીભૂતમાહરેત્, જઘનસક્તસ્ય વા જઘનકપાલાનીતિ ||૧૨|| કિમ્બહુના- યદ્યદઙ્ગં હિ ગર્ભસ્ય તસ્ય સજ્જતિ તદ્ભિષક્ | સમ્યગ્વિનિર્હરેચ્છિત્ત્વા રક્ષેન્નારીં ચ યત્નતઃ ||૧૩|| ગર્ભસ્ય ગતયશ્ચિત્રા જાયન્તેઽનિલકોપતઃ | તત્રાનલ્પમતિર્વૈદ્યો વર્તેત વિધિપૂર્વકમ્ ||૧૪|| નોપેક્ષેત મૃતં ગર્ભં મુહૂર્તમપિ પણ્ડિતઃ | સ હ્યાશુ જનનીં હન્તિ નિરુચ્છ્વાસં પશું યથા ||૧૫|| મણ્ડલાગ્રેણ કર્તવ્યં છેદ્યમન્તર્વિજાનતા | વૃદ્ધિપત્રં હિ તીક્ષ્ણાગ્રં નારીં હિંસ્યાત્ કદાચન ||૧૬|| અથાપતન્તીમપરાં પાતયેત્ પૂર્વવદ્ભિષક્ | હસ્તેનાપહરેદ્વાઽપિ પાર્શ્વભ્યાં પરિપીડ્ય વા ||૧૭|| ધુનુયાચ્ચ મુહુર્નારીં પીડયેદ્વાંઽસપિણ્ડિકામ્ | તૈલાક્તયોનેરેવં તાં પાતયેન્મતિમાન્ ભિષક્ ||૧૮|| એવં નિર્હૃતશલ્યાં તુ સિઞ્ચેદુષ્ણેન વારિણા | તતોઽભ્યક્તશરીરાયા યોનૌ સ્નેહં નિધાપયેત્ ||૧૯|| એવં મૃદ્વી ભવેદ્યોનિસ્તચ્છૂલં ચોપશામ્યતિ |૨૦|

Adhikarana 6 (20-27) · Śloka 28

કૃષ્ણાતન્મૂલશુણ્ઠ્યેલાહિઙ્ગુભાર્ગીઃ સદીપ્યકાઃ ||૨૦|| વચામતિવિષાં રાસ્નાં ચવ્યં સઞ્ચૂર્ણ્ય પાયયેત્ | સ્નેહેન દોષસ્યન્દાર્થં વેદનોપશમાય ચ ||૨૧|| ક્વાથં ચૈષાં તથા કલ્કં ચૂર્ણં વા સ્નેહવર્જિતમ્ | શાકત્વગ્ઘિઙ્ગ્વતિવિષાપાઠાકટુકરોહિણીઃ ||૨૨|| તથા તેજોવતીં ચાપિ પાયયેત્ પૂર્વવદ્ભિષક્ | ત્રિરાત્રં પઞ્ચસપ્તાહં તતઃ સ્નેહં પુનઃ પિબેત્ ||૨૩|| પાયયેતાસવં નક્તમરિષ્ટં વા સુસંસ્કૃતમ્ | શિરીષકકુભાભ્યાં ચ તોયમાચમને હિતમ્ ||૨૪|| ઉપદ્રવાશ્ચ યેઽન્યે સ્યુસ્તાન્ યથાસ્વમુપાચરેત્ | સર્વતઃ પરિશુદ્ધા ચ સ્નિગ્ધપથ્યાલ્પભોજના ||૨૫|| સ્વેદાભ્યઙ્ગપરા નિત્યં ભવેત્ ક્રોધવિવર્જિતા | પયો વાતહરૈઃ સિદ્ધં દશાહં ભોજને હિતમ્ ||૨૬|| રસં દશાહં શેષે તુ યથાયોગમુપાચરેત્ | વ્યુપદ્રવાં વિશુદ્ધાં ચ જ્ઞાત્વા ચ વરવર્ણિનીમ્ ||૨૭|| ઊર્ધ્વં ચતુર્ભ્યો માસેભ્યો વિસૃજેત્ પરિહારતઃ |૨૮|

Adhikarana 7 (28-39) · Śloka 39

યોનિસન્તર્પણેઽભ્યઙ્ગે પાને બસ્તિષુ ભોજને ||૨૮|| બલાતૈલમિદં ચાસ્યૈ દદ્યાદનિલવારણમ્ | બલામૂલકષાયસ્ય દશમૂલીશૃતસ્ય ચ ||૨૯|| યવકોલકુલત્થાનાં ક્વાથસ્ય પયસસ્તથા | અષ્ટાવષ્ટૌ શુભા ભાગાસ્તૈલાદેકસ્તદેકતઃ ||૩૦|| પચેદાવાપ્ય મધુરં ગણં સૈન્ધવસંયુતમ્ | તથાઽગુરું સર્જરસં સરલં દેવદારુ ચ ||૩૧|| મઞ્જિષ્ઠાં ચન્દનં કુષ્ઠમેલાં કાલાનુસારિવામ્ | માંસીં શૈલેયકં પત્રં તગરં સારિવાં વચામ્ ||૩૨|| શતાવરીમશ્વગન્ધાં શતપુષ્પાં પુનર્નવામ્ | તત્ સાધુસિદ્ધં સૌવર્ણે રાજતે મૃન્મયેઽપિ વા ||૩૩|| પ્રક્ષિપ્ય કલશે સમ્યક્ સ્વનુગુપ્તં નિધાપયેત્ | બલાતૈલમિદં ખ્યાતં સર્વવાતવિકારનુત્ ||૩૪|| યથાબલમતો માત્રાં સૂતિકાયૈ પ્રદાપયેત્ | યા ચ ગર્ભાર્થિની નારી ક્ષીણશુક્રશ્ચ યઃ પુમાન્ ||૩૫|| વાતક્ષીણે મર્મહતે મથિતેઽભિહતે તથા | ભગ્ને શ્રમાભિપન્ને ચ સર્વથૈવોપયુજ્યતે ||૩૬|| એતદાક્ષેપકાદીન્ વૈ વાતવ્યાધીનપોહતિ | હિક્કાં કાસમધીમન્થં ગુલ્મં શ્વાસં ચ દુસ્તરમ્ ||૩૭|| ષણ્માસાનુપયુજ્યૈતદન્ત્રવૃદ્ધિમપોહતિ | પ્રત્યગ્રધાતુઃ પુરુષો ભવેચ્ચ સ્થિરયૌવનઃ ||૩૮|| રાજ્ઞામેતદ્ધિ કર્તવ્યં રાજમાત્રાશ્ચ યે નરાઃ | સુખિનઃ સુકુમારાશ્ચ ધનિનશ્ચાપિ યે નરાઃ ||૩૯||

Adhikarana 8 (40-43) · Śloka 43

બલાકષાયપીતેભ્યસ્તિલેભ્યો વાઽપ્યનેકશઃ | તૈલમુત્પાદ્ય તત્ક્વાથશતપાકં કૃતં શુભમ્ ||૪૦|| નિવાતે નિભૃતાગારે પ્રયુઞ્જીત યથાબલમ્ | જીર્ણેઽસ્મિન્ પયસા સ્નિગ્ધમશ્નીયાત્ ષષ્ટિકૌદનમ્ ||૪૧|| અનેન વિધિના દ્રોણમુપયુજ્યાન્નમીરિતમ્ | ભુઞ્જીત દ્વિગુણં કાલં બલવર્ણાન્વિતસ્તતઃ ||૪૨|| સર્વપાપૈર્વિનિર્મુક્તઃ શતાયુઃ પુરુષો ભવેત્ | શતં શતં તથોત્કર્ષો દ્રોણે દ્રોણે પ્રકીર્તિતઃ ||૪૩||

Adhikarana 9 (44) · Śloka 45

બલાકલ્પેનાતિબલાગુડૂચ્યાદિત્યપર્ણિષુ | સૈરેયકે વીરતરૌ શતાવર્યાં ત્રિકણ્ટકે ||૪૪|| તૈલાનિ મધુકે કુર્યાત્ પ્રસારિણ્યાં ચ બુદ્ધિમાન્ |૪૫|

Adhikarana 10 (45-47) · Śloka 47

નીલોત્પલં વરીમૂલં ગવ્યે ક્ષીરે વિપાચયેત્ ||૪૫|| શતપાકં તતસ્તેન તિલતૈલં પચેદ્ભિષક્ | બલાતૈલસ્ય કલ્કાંસ્તુ સુપિષ્ટાંસ્તત્ર દાપયેત્ ||૪૬|| સર્વેષામેવ જાનીયાદુપયોગં ચિકિત્સકઃ | બલાતૈલવદેતેષાં ગુણાંશ્ચૈવ વિશેષતઃ ||૪૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 15

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને મૂઢગર્ભચિકિત્સિતં નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ ||૧૫||