Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
അഥാതോ മൂഢഗര്ഭചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
നാതോऽന്യത് കഷ്ടതമമസ്തി യഥാ മൂഢഗര്ഭശല്യോദ്ധരണമ്; അത്ര ഹി യോനിയകൃത്പ്ലീഹാന്ത്രവിവരഗര്ഭാശയാനാം മധ്യേ കര്മ കര്തവ്യം സ്പര്ശേന, ഉത്കര്ഷണാപകര്ഷണസ്ഥാനാപവര്തനോത്കര്തനഭേദനച്ഛേദനപീഡനര്ജൂകരണദാരണാനി ചൈകഹസ്തേന ഗര്ഭം ഗര്ഭിണീം ചാഹിംസതാ, തസ്മാദധിപതിമാപൃച്ഛ്യ പരം ച യത്നമാസ്ഥായോപക്രമേത ||൩||
View original
अथातो मूढगर्भचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
नातोऽन्यत् कष्टतममस्ति यथा मूढगर्भशल्योद्धरणम्; अत्र हि योनियकृत्प्लीहान्त्रविवरगर्भाशयानां मध्ये कर्म कर्तव्यं स्पर्शेन, उत्कर्षणापकर्षणस्थानापवर्तनोत्कर्तनभेदनच्छेदनपीडनर्जूकरणदारणानि चैकहस्तेन गर्भं गर्भिणीं चाहिंसता, तस्मादधिपतिमापृच्छ्य परं च यत्नमास्थायोपक्रमेत ||३||
ഉത്കര്ഷണമ് അധോഗതസ്യോര്ധ്വീകരണമ്, അപകര്ഷണമ് ഊര്ധ്വഗതസ്യാധഃ കര്ഷണം, സ്ഥാനാപവര്തനം സ്ഥാനേഷു സക്തസ്യ ഗര്ഭശയ്യാത ഉത്താനസ്യാവാങ്മുഖീകരണമ്, ഉദ്വര്തനമ് അവാങ്മുഖസ്യോത്താനീകരണമ്; അത്ര കേചിത് ‘സ്ഥാനവ്യാവര്തനം’ ഇതി പഠന്തി; തത്ര സ്ഥാനം സ്ഥിതിഃ; സ്ഥാനേ ഗര്ഭശയ്യായാം തിര്യഗാദിസ്ഥിതസ്യോത്താനസ്യാധോവ്യാവൃത്ത്യാ സ്ഥാപനമ്; ഊര്ധ്വസ്യ കസ്യചിദങ്ഗസ്യ ഛേദനമുത്കര്തനം, ഛേദനമിതി മൃതസ്യ തു തേഷു തേഷു സ്ഥാനേഷു സക്തസ്യ തസ്യ തസ്യാങ്ഗസ്യ ഛേദനം ദ്വൈധീകരണം, ഗര്ഭകുക്ഷ്യാദേരാധ്മാതസ്യ വിദാരണം ഭേദനം, പീഡനം ചമ്പനം (വലനമ്), ഋജൂകരണം വക്രസ്യ പ്രാഞ്ജലീകരണം, ദാരണം വിദാരണമ്||൧-൩||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
തത്ര സമാസേനാഷ്ടവിധാ മൂഢഗര്ഭഗതിരുദ്ദിഷ്ടാ; സ്വഭാവഗതാ അപി ത്രയഃ സങ്ഗാ ഭവന്തി- ശിരസോ വൈഗുണ്യാദംസയോര്ജഘനസ്യ വാ ||൪||
View original
तत्र समासेनाष्टविधा मूढगर्भगतिरुद्दिष्टा; स्वभावगता अपि त्रयः सङ्गा भवन्ति- शिरसो वैगुण्यादंसयोर्जघनस्य वा ||४||
തത്രേത്യാദി| ശിരസോ വൈഗുണ്യാത് വക്രത്വാത്, അംസയോര്ജഘനസ്യ ച വൈഗുണ്യാദിത്യനുവര്തതേ; വൈഗുണ്യം വക്രതാ| അംസോ ബാഹുശിരഃ, ജഘനം കടേരഗ്രഭാഗഃ||൪||
Adhikarana 3 (5-8) · Śloka 8
ജീവതി തു ഗര്ഭേ സൂതികാഗര്ഭനിര്ഹരണേ പ്രയതേത |
നിര്ഹര്തുമശക്യേ ച്യാവനാന് മന്ത്രാനുപശൃണുയാത്; താന് വക്ഷ്യാമഃ ||൫||
‘ഇഹാമൃതം ച സോമശ്ച ചിത്രഭാനുശ്ച ഭാമിനി |
ഉച്ചൈഃശ്രവാശ്ച തുരഗോ മന്ദിരേ നിവസന്തു തേ ||൬||
ഇദമമൃതമപാം സമുദ്ധൃതം വൈ തവ ലഘു ഗര്ഭമിമം പ്രമുഞ്ചതു സ്ത്രി |
തദനലപവനാര്കവാസവാസ്തേ സഹ ലവണാമ്ബുധരൈര്ദിശന്തു ശാന്തിമ് ||൭||
മുക്താഃ പശോര്വിപാശാശ്ച മുക്താഃ സൂര്യേണ രശ്മയഃ |
മുക്തഃ സര്വഭയാദ്ഗര്ഭ ഏഹ്യേഹി വിരമാവിതഃ ||൮||
View original
जीवति तु गर्भे सूतिकागर्भनिर्हरणे प्रयतेत |
निर्हर्तुमशक्ये च्यावनान् मन्त्रानुपशृणुयात्; तान् वक्ष्यामः ||५||
‘इहामृतं च सोमश्च चित्रभानुश्च भामिनि |
उच्चैःश्रवाश्च तुरगो मन्दिरे निवसन्तु ते ||६||
इदममृतमपां समुद्धृतं वै तव लघु गर्भमिमं प्रमुञ्चतु स्त्रि |
तदनलपवनार्कवासवास्ते सह लवणाम्बुधरैर्दिशन्तु शान्तिम् ||७||
मुक्ताः पशोर्विपाशाश्च मुक्ताः सूर्येण रश्मयः |
मुक्तः सर्वभयाद्गर्भ एह्येहि विरमावितः ||८||
ജീവതീത്യാദി| പ്രയതേത യത്നം കുര്വീത| കേചിദാചാര്യാ മന്ത്രവ്യാഖ്യാനം ന കുര്വന്തി, കേചിത് കുര്വന്തി തദാഹ- ഇഹേത്യാദി| അമൃതം സമുദ്രമന്ഥനോദ്ഭൂതം, ചിത്രഭാനുരാദിത്യഃ, ഭാമിനി ഹേ വരസ്ത്രി, ഉച്ചൈഃശ്രവാ അമൃതമന്ഥനോത്പന്നസ്തുരഗഃ ശക്രവാഹനഃ, ലഘു ശീഘ്രം, ദിശന്തു പ്രയച്ഛന്തു||൫-൮||
Adhikarana 4 (9-11) · Śloka 11
ഔഷധാനി ച വിദധ്യാദ്യഥോക്താനി |
മൃതേ ചോത്താനായാ ആഭുഗ്നസക്ഥ്യാ വസ്ത്രാധാരകോന്നമിതകട്യാ ധന്വനനഗവൃത്തികാശാല്മലീമൃത്സ്നഘൃതാഭ്യാം മ്രക്ഷയിത്വാ ഹസ്തം യോനൌ പ്രവേശ്യ ഗര്ഭമുപഹരേത് |
തത്ര സക്ഥിഭ്യാമാഗതമനുലോമമേവാഞ്ഛേത്, ഏകസക്ഥ്നാ പ്രതിപന്നസ്യേതരസക്ഥി പ്രസാര്യാപഹരേത്, സ്ഫിഗ്ദേശേനാഗതസ്യ സ്ഫിഗ്ദേശം പ്രപീഡ്യോര്ധ്വമുത്ക്ഷിപ്യ സക്ഥിനീ പ്രസാര്യാപഹരേത്, തിര്യഗാഗതസ്യ പരിഘസ്യേവ തിരശ്ചീനസ്യ പശ്ചാദര്ധമൂര്ധ്വമുത്ക്ഷിപ്യ പൂര്വാര്ധമപത്യപഥം പ്രത്യാര്ജവമാനീയാപഹരേത്, പാര്ശ്വാപവൃത്തശിരസമംസം പ്രപീഡ്യോര്ധ്വമുത്ക്ഷിപ്യ ശിരോऽപത്യപഥമാനീയാപഹരേത്, ബാഹുദ്വയപ്രതിപന്നസ്യോര്ധ്വമുത്പീഡ്യാംസൌ ശിരോऽനുലോമമാനീയാപഹരേത്, ദ്വാവന്ത്യാവസാധ്യൌ മൂഢഗര്ഭൌ, ഏവമശക്യേ ശസ്ത്രമവചാരയേത് ||൯||
സചേതനം ച ശസ്ത്രേണ ന കഥഞ്ചന ദാരയേത് |
ദാര്യമാണോ ഹി ജനനീമാത്മാനം ചൈവ ഘാതയേത് ||൧൦||
അവിഷഹ്യേ വികാരേ തു ശ്രേയോ ഗര്ഭസ്യ പാതനമ് |
ന ഗര്ഭിണ്യാ വിപര്യാസസ്തസ്മാത്പ്രാപ്തം ന ഹാപയേത് ||൧൧||
View original
औषधानि च विदध्याद्यथोक्तानि |
मृते चोत्तानाया आभुग्नसक्थ्या वस्त्राधारकोन्नमितकट्या धन्वननगवृत्तिकाशाल्मलीमृत्स्नघृताभ्यां म्रक्षयित्वा हस्तं योनौ प्रवेश्य गर्भमुपहरेत् |
तत्र सक्थिभ्यामागतमनुलोममेवाञ्छेत्, एकसक्थ्ना प्रतिपन्नस्येतरसक्थि प्रसार्यापहरेत्, स्फिग्देशेनागतस्य स्फिग्देशं प्रपीड्योर्ध्वमुत्क्षिप्य सक्थिनी प्रसार्यापहरेत्, तिर्यगागतस्य परिघस्येव तिरश्चीनस्य पश्चादर्धमूर्ध्वमुत्क्षिप्य पूर्वार्धमपत्यपथं प्रत्यार्जवमानीयापहरेत्, पार्श्वापवृत्तशिरसमंसं प्रपीड्योर्ध्वमुत्क्षिप्य शिरोऽपत्यपथमानीयापहरेत्, बाहुद्वयप्रतिपन्नस्योर्ध्वमुत्पीड्यांसौ शिरोऽनुलोममानीयापहरेत्, द्वावन्त्यावसाध्यौ मूढगर्भौ, एवमशक्ये शस्त्रमवचारयेत् ||९||
सचेतनं च शस्त्रेण न कथञ्चन दारयेत् |
दार्यमाणो हि जननीमात्मानं चैव घातयेत् ||१०||
अविषह्ये विकारे तु श्रेयो गर्भस्य पातनम् |
न गर्भिण्या विपर्यासस्तस्मात्प्राप्तं न हापयेत् ||११||
മന്ത്രാന്നിര്ദിശ്യൌഷധാനി നിര്ദിശന്നാഹ- ഔഷധാനീത്യാദി| താനി പുനഃ ശാരീരേ അപരാപാതനോദിതാനി പാണിപാദലേപാ യോനിധൂപനമാതുരപാനാദികം ച| നിഷ്ഫലേ മന്ത്രേ തന്ത്രേ ച വൃഥാഭൂതേഷു സൂതീജനവ്യാപാരേഷു ഭിഷജാം ശല്യാഹരണോപായം നിര്ദിശന്നാഹ- മൃതേ ചേതി| ചകാരാദഫലീഭൂതേഷു മന്ത്രതന്ത്രപ്രസൂതീജനനവ്യാപാരേഷു ജീവത്യപീത്യനുക്തം സമുച്ചിനോതി| ആഭുഗ്നസക്ഥ്യാ ഇതി സങ്കുചിതസക്ഥ്യാഃ| ധന്വനോ ധനുര്വൃക്ഷോ ബദരീസദൃശപത്രഃ, നഗവൃത്തികാ ശല്ലകീ, യദ്യപി മൃത്സ്നശബ്ദഃപ്രശസ്തായാം മൃദി വര്തതേ തഥാऽപ്യത്ര ധനുര്വൃക്ഷശല്ലകീശാല്മലീനാം പിച്ഛിലേ ചുമ്പേ മൃത്സ്നശബ്ദോ ബോദ്ധവ്യഃ| ഘൃതം ഗവ്യം ഘൃതം, താഭ്യാം പാണിം മ്രക്ഷയിത്വാ വിലിപ്യ, മൂഢഗര്ഭമപഹരേദിതി സാമാന്യോ വിധിഃ| മൃതം ചേതി ചകാരാദപഹരണേ വിശേഷേണ വിധിമാഹ- തത്രേത്യാദി| ആഞ്ഛേത് ആകര്ഷേത്| ഏകസക്ഥ്നേതി പ്രഥമമേകസക്ഥിപ്രതിപന്നം, ദ്വിതീയസക്ഥി പുനരാഭുഗ്നം സ്ഥിത്വാऽऽഗതമിത്യര്ഥഃ, തദപി പ്രസാര്യ പ്രഗുണീഭൂതസക്ഥിദ്വയമപഹരണാര്ഥമാഞ്ഛേദിതി പൂര്വസ്മാദ്വിശേഷഃ; സക്ഥി ജങ്ഘോച്യതേ, അയം ദ്വിതീയഃ| സ്ഫിഗിത്യാദി| അയം തൃതീയഃ| തിര്യഗിത്യാദി| പരിഘോऽര്ഗലാദണ്ഡഃ| ആര്ജവമാനീയ ഋജുഭാവമാനീയാപഹരേദിതി, അയം ചതുര്ഥഃ| പാര്ശ്വേത്യാദി| പാര്ശ്വാപവൃത്തം പാര്ശ്വവലിതം ശിരോ യസ്യ, അപത്യപഥോ യോനിഃ; അയം പഞ്ചമഃ| ബാഹുദ്വയേത്യാദി| അയം ഷഷ്ഠഃ| തത്ര ആദ്യം മൂഢഗര്ഭത്രിതയം പാദാഭ്യാമാഹരണീയം, തദിതരത്തു ത്രിതയം ശിരസാ, ദ്വാവിതി ശേഷം തു മൂഢഗര്ഭദ്വയമസാധ്യമ്, ഏവമഷ്ടൌ മൂഢഗര്ഭാഃ| ദാര്യമാണഃ ഛിദ്യമാനോ ഗര്ഭോ മാതരമാത്മാനം ച വ്യാപാദയേത്| ഘാതയേദിതി സര്വഥൈവാശക്യഹസ്താകര്ഷേ ദ്വയോരപി ഗര്ഭഗര്ഭിണ്യോര്വിപത്തിസിദ്ധേഃ| ശസ്ത്രമന്ത്രാദിനോപായേനാസിദ്ധൌ ഗര്ഭച്യാവനം ഗര്ഭിണീരക്ഷാര്ഥം കാര്യമിത്യാഹ- അവിഷഹ്യ ഇതി| സോഢുമശക്യേ വികാരേ വ്യാധൌ സതി കിം കര്തവ്യമിത്യാഹ- ശ്രേയോ ഗര്ഭസ്യേതി; ശ്രേയോ ഭവതീത്യര്ഥഃ| ഗര്ഭപാതനഫലമാഹ- ന ഗര്ഭിണ്യാ വിപര്യാസ ഇതി; വിപര്യാസോ മൃത്യുരിത്യര്ഥഃ| തസ്മാത് പ്രാപ്തകാലം ന ഹാപയേത് നോല്ലങ്ഘയേദിത്യര്ഥഃ||൯-൧൧||
Adhikarana 5 (12-19) · Śloka 20
തതഃ സ്ത്രിയമാശ്വാസ്യ മണ്ഡലാഗ്രേണാങ്ഗുലീശസ്ത്രേണ വാ ശിരോ വിദാര്യ, ശിരഃകപാലാന്യാഹൃത്യ, ശങ്കുനാ ഗൃഹീത്വോരസി കക്ഷായാം വാऽപഹരേത്; അഭിന്നശിരസമക്ഷികൂടേ ഗണ്ഡേ വാ, അംസസംസക്തസ്യാംസദേശേ ബാഹൂ ഛിത്ത്വാ, ദൃതിമിവാതതം വാതപൂര്ണോദരം വാ വിദാര്യ നിരസ്യാന്ത്രാണി ശിഥിലീഭൂതമാഹരേത്, ജഘനസക്തസ്യ വാ ജഘനകപാലാനീതി ||൧൨||
കിമ്ബഹുനാ- യദ്യദങ്ഗം ഹി ഗര്ഭസ്യ തസ്യ സജ്ജതി തദ്ഭിഷക് |
സമ്യഗ്വിനിര്ഹരേച്ഛിത്ത്വാ രക്ഷേന്നാരീം ച യത്നതഃ ||൧൩||
ഗര്ഭസ്യ ഗതയശ്ചിത്രാ ജായന്തേऽനിലകോപതഃ |
തത്രാനല്പമതിര്വൈദ്യോ വര്തേത വിധിപൂര്വകമ് ||൧൪||
നോപേക്ഷേത മൃതം ഗര്ഭം മുഹൂര്തമപി പണ്ഡിതഃ |
സ ഹ്യാശു ജനനീം ഹന്തി നിരുച്ഛ്വാസം പശും യഥാ ||൧൫||
മണ്ഡലാഗ്രേണ കര്തവ്യം ഛേദ്യമന്തര്വിജാനതാ |
വൃദ്ധിപത്രം ഹി തീക്ഷ്ണാഗ്രം നാരീം ഹിംസ്യാത് കദാചന ||൧൬||
അഥാപതന്തീമപരാം പാതയേത് പൂര്വവദ്ഭിഷക് |
ഹസ്തേനാപഹരേദ്വാऽപി പാര്ശ്വഭ്യാം പരിപീഡ്യ വാ ||൧൭||
ധുനുയാച്ച മുഹുര്നാരീം പീഡയേദ്വാംऽസപിണ്ഡികാമ് |
തൈലാക്തയോനേരേവം താം പാതയേന്മതിമാന് ഭിഷക് ||൧൮||
ഏവം നിര്ഹൃതശല്യാം തു സിഞ്ചേദുഷ്ണേന വാരിണാ |
തതോऽഭ്യക്തശരീരായാ യോനൌ സ്നേഹം നിധാപയേത് ||൧൯||
ഏവം മൃദ്വീ ഭവേദ്യോനിസ്തച്ഛൂലം ചോപശാമ്യതി |൨൦|
View original
ततः स्त्रियमाश्वास्य मण्डलाग्रेणाङ्गुलीशस्त्रेण वा शिरो विदार्य, शिरःकपालान्याहृत्य, शङ्कुना गृहीत्वोरसि कक्षायां वाऽपहरेत्; अभिन्नशिरसमक्षिकूटे गण्डे वा, अंससंसक्तस्यांसदेशे बाहू छित्त्वा, दृतिमिवाततं वातपूर्णोदरं वा विदार्य निरस्यान्त्राणि शिथिलीभूतमाहरेत्, जघनसक्तस्य वा जघनकपालानीति ||१२||
किम्बहुना- यद्यदङ्गं हि गर्भस्य तस्य सज्जति तद्भिषक् |
सम्यग्विनिर्हरेच्छित्त्वा रक्षेन्नारीं च यत्नतः ||१३||
गर्भस्य गतयश्चित्रा जायन्तेऽनिलकोपतः |
तत्रानल्पमतिर्वैद्यो वर्तेत विधिपूर्वकम् ||१४||
नोपेक्षेत मृतं गर्भं मुहूर्तमपि पण्डितः |
स ह्याशु जननीं हन्ति निरुच्छ्वासं पशुं यथा ||१५||
मण्डलाग्रेण कर्तव्यं छेद्यमन्तर्विजानता |
वृद्धिपत्रं हि तीक्ष्णाग्रं नारीं हिंस्यात् कदाचन ||१६||
अथापतन्तीमपरां पातयेत् पूर्ववद्भिषक् |
हस्तेनापहरेद्वाऽपि पार्श्वभ्यां परिपीड्य वा ||१७||
धुनुयाच्च मुहुर्नारीं पीडयेद्वांऽसपिण्डिकाम् |
तैलाक्तयोनेरेवं तां पातयेन्मतिमान् भिषक् ||१८||
एवं निर्हृतशल्यां तु सिञ्चेदुष्णेन वारिणा |
ततोऽभ्यक्तशरीराया योनौ स्नेहं निधापयेत् ||१९||
एवं मृद्वी भवेद्योनिस्तच्छूलं चोपशाम्यति |२०|
മൃതേ തു ഗര്ഭേ ശസ്ത്രാവചരണം നിര്ദിശന്നാഹ- തത ഇതി| മണ്ഡലാഗ്രേണാങ്ഗുലീശസ്ത്രേണേതി അന്തര്മുഖസഞ്ജ്ഞിതേന കൃശതരശശധരകാനുകാരിണാऽര്ധദ്വയസംഹിതമധ്യകീലിതേന മധ്യമാങ്ഗുല്യങ്ഗുഷ്ഠപ്രവിഷ്ടലോഹകടകനിയമിതേന, അന്യേ പുനരേകാവയവേന മധ്യമാങ്ഗുലീപ്രവിഷ്ടലോഹകണ്ടകേനേത്യാഹുഃ| തദ്ധി ശസ്ത്രമന്തദ്വാരം ഹസ്താന്തര്ഗതം യോനൌ സുപ്രദേശപ്രവേശിതമപി സുഖച്ഛേദകരം ഗര്ഭിണീം ന ഹിനസ്തി| ശങ്കുനാ ആകുഞ്ചിതാകാരേണ ബഡിശവിശേഷേണ സമ്യഗ്ഗൃഹീതം ഹൃദയേ കക്ഷേ വാऽപഹരേത്| ശിരസഃ പുനരവൈഗുണ്യേന നിര്ഗതശിരസോ വിപുലാംസദേശസക്തസ്യ വിധിമുപദിശന്നാഹ- അഭിന്നശിരസമിതി; കൂടേ ഗണ്ഡേ വാ സങ്ഗൃഹ്യ ശങ്കുനാऽപഹരണമ്| മൃതസ്യാധ്മാതോദരസ്യ ക്രമാഗതമുദരസങ്ഗം നിര്ദിശന്നാഹ- ദൃതിമിവേത്യാദി|- ദൃതിഃ പാനീയപൂര്ണഖല്ലീ| ജഘനസക്തസ്യേത്യാദി|- ജഘനസക്തം ജഘനകപാലാനി വിദാര്യ, അപഹൃത്യാപഹരേത്| ഏവമുദ്ദിഷ്ടാനാമാഹരണോപായം നിര്ദിശ്യാനുക്താനാമപി നാനാപ്രകാരാണാം നിര്ദിശതി- ഗര്ഭസ്യേത്യാദി| മൃതേ തു ദോഷം നിര്ദിശന്നാഹ- നോപേക്ഷേതേത്യാദി| സഃ ഗര്ഭഃ, ഹി യസ്മാദര്ഥേ| മണ്ഡലാഗ്രേണേതി മണ്ഡലാഗ്രാവചാരണമുക്തമപി വൃദ്ധിപത്രനിഷേധോപദേശാര്ഥം പുനരുച്യതേ| അഥാപതന്തീമിത്യാദി| അപരാം ഗര്ഭാവരണം ജരായുസഞ്ജ്ഞം യം ലോകാ ആവലമിത്യാചക്ഷതേ| പൂര്വവത് ശാരീരോക്തവിധിനാ||൧൨-൧൯||-
Adhikarana 6 (20-27) · Śloka 28
കൃഷ്ണാതന്മൂലശുണ്ഠ്യേലാഹിങ്ഗുഭാര്ഗീഃ സദീപ്യകാഃ ||൨൦||
വചാമതിവിഷാം രാസ്നാം ചവ്യം സഞ്ചൂര്ണ്യ പായയേത് |
സ്നേഹേന ദോഷസ്യന്ദാര്ഥം വേദനോപശമായ ച ||൨൧||
ക്വാഥം ചൈഷാം തഥാ കല്കം ചൂര്ണം വാ സ്നേഹവര്ജിതമ് |
ശാകത്വഗ്ഘിങ്ഗ്വതിവിഷാപാഠാകടുകരോഹിണീഃ ||൨൨||
തഥാ തേജോവതീം ചാപി പായയേത് പൂര്വവദ്ഭിഷക് |
ത്രിരാത്രം പഞ്ചസപ്താഹം തതഃ സ്നേഹം പുനഃ പിബേത് ||൨൩||
പായയേതാസവം നക്തമരിഷ്ടം വാ സുസംസ്കൃതമ് |
ശിരീഷകകുഭാഭ്യാം ച തോയമാചമനേ ഹിതമ് ||൨൪||
ഉപദ്രവാശ്ച യേऽന്യേ സ്യുസ്താന് യഥാസ്വമുപാചരേത് |
സര്വതഃ പരിശുദ്ധാ ച സ്നിഗ്ധപഥ്യാല്പഭോജനാ ||൨൫||
സ്വേദാഭ്യങ്ഗപരാ നിത്യം ഭവേത് ക്രോധവിവര്ജിതാ |
പയോ വാതഹരൈഃ സിദ്ധം ദശാഹം ഭോജനേ ഹിതമ് ||൨൬||
രസം ദശാഹം ശേഷേ തു യഥായോഗമുപാചരേത് |
വ്യുപദ്രവാം വിശുദ്ധാം ച ജ്ഞാത്വാ ച വരവര്ണിനീമ് ||൨൭||
ഊര്ധ്വം ചതുര്ഭ്യോ മാസേഭ്യോ വിസൃജേത് പരിഹാരതഃ |൨൮|
View original
कृष्णातन्मूलशुण्ठ्येलाहिङ्गुभार्गीः सदीप्यकाः ||२०||
वचामतिविषां रास्नां चव्यं सञ्चूर्ण्य पाययेत् |
स्नेहेन दोषस्यन्दार्थं वेदनोपशमाय च ||२१||
क्वाथं चैषां तथा कल्कं चूर्णं वा स्नेहवर्जितम् |
शाकत्वग्घिङ्ग्वतिविषापाठाकटुकरोहिणीः ||२२||
तथा तेजोवतीं चापि पाययेत् पूर्ववद्भिषक् |
त्रिरात्रं पञ्चसप्ताहं ततः स्नेहं पुनः पिबेत् ||२३||
पाययेतासवं नक्तमरिष्टं वा सुसंस्कृतम् |
शिरीषककुभाभ्यां च तोयमाचमने हितम् ||२४||
उपद्रवाश्च येऽन्ये स्युस्तान् यथास्वमुपाचरेत् |
सर्वतः परिशुद्धा च स्निग्धपथ्याल्पभोजना ||२५||
स्वेदाभ्यङ्गपरा नित्यं भवेत् क्रोधविवर्जिता |
पयो वातहरैः सिद्धं दशाहं भोजने हितम् ||२६||
रसं दशाहं शेषे तु यथायोगमुपाचरेत् |
व्युपद्रवां विशुद्धां च ज्ञात्वा च वरवर्णिनीम् ||२७||
ऊर्ध्वं चतुर्भ्यो मासेभ्यो विसृजेत् परिहारतः |२८|
വ്യവസ്ഥിതവികല്പാ ഹ്യേതേ ദേശപ്രകൃതിസാത്മ്യാപേക്ഷയാ| കൃഷ്ണാ പിപ്പലീ, തന്മൂലം പിപ്പലീമൂലം, ദീപ്യകഃ അജമോദാ| പ്രസവകാല ഏവ ജാതമൂഢഗര്ഭായാഃ കൃതകര്മണാऽപഹൃതാപരായാഃ പാര്ശ്വയോനിശൂലകാഠിന്യശാന്ത്യര്ഥം രക്തക്ലേദാദിദോഷപ്രസേകാര്ഥം ച തൈലാക്തയോനേസ്തൈലേന കൃഷ്ണാദിപാനമ്; അകാലമൂഢഗര്ഭായാസ്തു ലങ്ഘിതായാഃ പുനരന്നകാലേ ഉദ്ദാലകാദീനാമന്നാനാമസ്നേഹലവണാഭിര്യവാഗൂഭിരുപചാരോ യാവന്തോ മാസാ ഗര്ഭസ്യ താവന്ത്യേവാഹാനി; അനന്തരമാസേ തു സ്നേഹാദിവിധാനമകാലമൂഢഗര്ഭായാ അപി പൂര്വവത്| ശാകഃ കര്കശപത്രവൃക്ഷഃ, ‘സാഗവന’ ഇതി ലോകേ| ത്രിരാത്രമിത്യാദി|- ഏവം ത്രിരാത്രം കൃഷ്ണാദിചൂര്ണപാനേന ശാകത്വഗാദിചൂര്ണപാനേന വാऽऽഹൃതകോഷ്ഠരക്തക്ലേദാദിദോഷായാഃ സപ്താഹം ഹ്രസ്വമാത്രയാ സ്നേഹപാനമ്| തേന വിശുദ്ധവാതാശയായാ ദശാഹാദൂര്ധ്വം സ്നിഗ്ധപഥ്യാല്പഭോജനമ്| തത്ര നിത്യം ബാഹ്യാവപി സ്വേദാഭ്യങ്ഗാവവശ്യം കാര്യൌ, തത്ര ദ്വിതീയദശാഹേ വാതഹരസിദ്ധം പയോ വക്ഷ്യമാണം, തൃതീയേ മാംസരസഃ| കകുഭഃ സുഗന്ധിമൂലോ വിടപഃ| ആചമനസ്നാനാദൌ ഷഡങ്ഗകല്പനാകല്പിതശിരീഷകകുഭസലിലമ്| ഉപദ്രവാ ഇതി ഉപദ്രവാ വാതരോഗജ്വരാദ്യാഃ| വാതഹരൈഃ ശതപുഷ്പാദിഭിഃ| യഥായോഗമിതി സാത്മ്യാദ്യപക്ഷയേതി ഭാവഃ||൨൦-൨൭||-
Adhikarana 7 (28-39) · Śloka 39
യോനിസന്തര്പണേऽഭ്യങ്ഗേ പാനേ ബസ്തിഷു ഭോജനേ ||൨൮||
ബലാതൈലമിദം ചാസ്യൈ ദദ്യാദനിലവാരണമ് |
ബലാമൂലകഷായസ്യ ദശമൂലീശൃതസ്യ ച ||൨൯||
യവകോലകുലത്ഥാനാം ക്വാഥസ്യ പയസസ്തഥാ |
അഷ്ടാവഷ്ടൌ ശുഭാ ഭാഗാസ്തൈലാദേകസ്തദേകതഃ ||൩൦||
പചേദാവാപ്യ മധുരം ഗണം സൈന്ധവസംയുതമ് |
തഥാऽഗുരും സര്ജരസം സരലം ദേവദാരു ച ||൩൧||
മഞ്ജിഷ്ഠാം ചന്ദനം കുഷ്ഠമേലാം കാലാനുസാരിവാമ് |
മാംസീം ശൈലേയകം പത്രം തഗരം സാരിവാം വചാമ് ||൩൨||
ശതാവരീമശ്വഗന്ധാം ശതപുഷ്പാം പുനര്നവാമ് |
തത് സാധുസിദ്ധം സൌവര്ണേ രാജതേ മൃന്മയേऽപി വാ ||൩൩||
പ്രക്ഷിപ്യ കലശേ സമ്യക് സ്വനുഗുപ്തം നിധാപയേത് |
ബലാതൈലമിദം ഖ്യാതം സര്വവാതവികാരനുത് ||൩൪||
യഥാബലമതോ മാത്രാം സൂതികായൈ പ്രദാപയേത് |
യാ ച ഗര്ഭാര്ഥിനീ നാരീ ക്ഷീണശുക്രശ്ച യഃ പുമാന് ||൩൫||
വാതക്ഷീണേ മര്മഹതേ മഥിതേऽഭിഹതേ തഥാ |
ഭഗ്നേ ശ്രമാഭിപന്നേ ച സര്വഥൈവോപയുജ്യതേ ||൩൬||
ഏതദാക്ഷേപകാദീന് വൈ വാതവ്യാധീനപോഹതി |
ഹിക്കാം കാസമധീമന്ഥം ഗുല്മം ശ്വാസം ച ദുസ്തരമ് ||൩൭||
ഷണ്മാസാനുപയുജ്യൈതദന്ത്രവൃദ്ധിമപോഹതി |
പ്രത്യഗ്രധാതുഃ പുരുഷോ ഭവേച്ച സ്ഥിരയൌവനഃ ||൩൮||
രാജ്ഞാമേതദ്ധി കര്തവ്യം രാജമാത്രാശ്ച യേ നരാഃ |
സുഖിനഃ സുകുമാരാശ്ച ധനിനശ്ചാപി യേ നരാഃ ||൩൯||
View original
योनिसन्तर्पणेऽभ्यङ्गे पाने बस्तिषु भोजने ||२८||
बलातैलमिदं चास्यै दद्यादनिलवारणम् |
बलामूलकषायस्य दशमूलीशृतस्य च ||२९||
यवकोलकुलत्थानां क्वाथस्य पयसस्तथा |
अष्टावष्टौ शुभा भागास्तैलादेकस्तदेकतः ||३०||
पचेदावाप्य मधुरं गणं सैन्धवसंयुतम् |
तथाऽगुरुं सर्जरसं सरलं देवदारु च ||३१||
मञ्जिष्ठां चन्दनं कुष्ठमेलां कालानुसारिवाम् |
मांसीं शैलेयकं पत्रं तगरं सारिवां वचाम् ||३२||
शतावरीमश्वगन्धां शतपुष्पां पुनर्नवाम् |
तत् साधुसिद्धं सौवर्णे राजते मृन्मयेऽपि वा ||३३||
प्रक्षिप्य कलशे सम्यक् स्वनुगुप्तं निधापयेत् |
बलातैलमिदं ख्यातं सर्ववातविकारनुत् ||३४||
यथाबलमतो मात्रां सूतिकायै प्रदापयेत् |
या च गर्भार्थिनी नारी क्षीणशुक्रश्च यः पुमान् ||३५||
वातक्षीणे मर्महते मथितेऽभिहते तथा |
भग्ने श्रमाभिपन्ने च सर्वथैवोपयुज्यते ||३६||
एतदाक्षेपकादीन् वै वातव्याधीनपोहति |
हिक्कां कासमधीमन्थं गुल्मं श्वासं च दुस्तरम् ||३७||
षण्मासानुपयुज्यैतदन्त्रवृद्धिमपोहति |
प्रत्यग्रधातुः पुरुषो भवेच्च स्थिरयौवनः ||३८||
राज्ञामेतद्धि कर्तव्यं राजमात्राश्च ये नराः |
सुखिनः सुकुमाराश्च धनिनश्चापि ये नराः ||३९||
ബലാമൂലക്വാഥസ്യ തഥാ ദശമൂലക്വാഥസ്യ യവകോലകുലത്ഥാനാം ക്വാഥസ്യ പയസശ്ച പ്രത്യേകമഷ്ടാവഷ്ടൌ ഭാഗാഃ, ഏകഃ സ്നേഹാത്; ഏവം സ്നേഹാദ്ദ്വാത്രിംശദ്ഗുണോ ദ്രവഃ, സ്നേഹചതുര്ഥാംശോ ഭേഷജകല്കഃ| മധുരഃ കാകോല്യാദിഗണഃ| കാലാനുസാരിവാ കൃഷ്ണസാരിവാ, ‘കാലാനുസാരി വാ’ ഇത്യത്ര കേചിദാചാര്യാ അസ്മിന് തൈലേ ക്ഷീരശുക്ലകം പഠന്തി, ക്ഷീരശുക്ലകം ക്ഷീരവിദാരീ| സ്വനുഗുപ്തേ നിരുപദ്രവസ്ഥാനേ| അധീമന്ഥഃ അക്ഷിരോഗോऽഭിഷ്യന്ദപൂര്വകഃ| ഷണ്മാസോപയോഗാത് കോശമപ്രാപ്താമന്ത്രവൃദ്ധിം ഹന്തി, കോശപ്രാപ്താം പുനരന്ത്രവൃദ്ധിമസാധ്യാമാഹുഃ||൨൮-൩൯||
Adhikarana 8 (40-43) · Śloka 43
ബലാകഷായപീതേഭ്യസ്തിലേഭ്യോ വാऽപ്യനേകശഃ |
തൈലമുത്പാദ്യ തത്ക്വാഥശതപാകം കൃതം ശുഭമ് ||൪൦||
നിവാതേ നിഭൃതാഗാരേ പ്രയുഞ്ജീത യഥാബലമ് |
ജീര്ണേऽസ്മിന് പയസാ സ്നിഗ്ധമശ്നീയാത് ഷഷ്ടികൌദനമ് ||൪൧||
അനേന വിധിനാ ദ്രോണമുപയുജ്യാന്നമീരിതമ് |
ഭുഞ്ജീത ദ്വിഗുണം കാലം ബലവര്ണാന്വിതസ്തതഃ ||൪൨||
സര്വപാപൈര്വിനിര്മുക്തഃ ശതായുഃ പുരുഷോ ഭവേത് |
ശതം ശതം തഥോത്കര്ഷോ ദ്രോണേ ദ്രോണേ പ്രകീര്തിതഃ ||൪൩||
View original
बलाकषायपीतेभ्यस्तिलेभ्यो वाऽप्यनेकशः |
तैलमुत्पाद्य तत्क्वाथशतपाकं कृतं शुभम् ||४०||
निवाते निभृतागारे प्रयुञ्जीत यथाबलम् |
जीर्णेऽस्मिन् पयसा स्निग्धमश्नीयात् षष्टिकौदनम् ||४१||
अनेन विधिना द्रोणमुपयुज्यान्नमीरितम् |
भुञ्जीत द्विगुणं कालं बलवर्णान्वितस्ततः ||४२||
सर्वपापैर्विनिर्मुक्तः शतायुः पुरुषो भवेत् |
शतं शतं तथोत्कर्षो द्रोणे द्रोणे प्रकीर्तितः ||४३||
ബലാതൈലാനന്തരം ബലാസംസ്കാരേണ ശതപാകവിധാനമാഹ- ബലേത്യാദി| പീതേഭ്യോ ഭാവിതേഭ്യഃ സപ്തകൃത്വഃ| തിലതുല്യബലാമൂലാഷ്ടഗുണസലിലാഷ്ടാംശശേഷിതകഷായഭാവിതാനാം തിലാനാം തൈലമാദായ തത്ക്വാഥം ബലാക്വാഥം സാമാന്യക്വാഥപരിഭാഷാര്ഥകൃതക്വാഥേന ചതുര്ഗുണേന ശതശഃ പചേത്; തത് ക്വഥം തത്കല്കമേവ വേത്യേകേ; പൂര്വബലാതൈലസമുദ്ദിഷ്ടൈര്മധുരാദികല്കൈരേവേത്യന്യേ||൪൦-൪൩||
Adhikarana 9 (44) · Śloka 45
ബലാകല്പേനാതിബലാഗുഡൂച്യാദിത്യപര്ണിഷു |
സൈരേയകേ വീരതരൌ ശതാവര്യാം ത്രികണ്ടകേ ||൪൪||
തൈലാനി മധുകേ കുര്യാത് പ്രസാരിണ്യാം ച ബുദ്ധിമാന് |൪൫|
View original
बलाकल्पेनातिबलागुडूच्यादित्यपर्णिषु |
सैरेयके वीरतरौ शतावर्यां त्रिकण्टके ||४४||
तैलानि मधुके कुर्यात् प्रसारिण्यां च बुद्धिमान् |४५|
ഉക്തബലാതൈലദ്വയകല്പേന സങ്ക്ഷേപാര്ഥം ദ്രവ്യാന്തരേഷ്വതിദേശമുദ്ദിശന്നാഹ- ബലേത്യാദി| ആദിത്യപര്ണീ സൂര്യാവര്തഃ| വീരതരുഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധഃ, അര്ജുന ഇത്യേകേ, കോകിലാക്ഷ ഇത്യപരേ| അതിബലാദിതൈലേഷു ച ബലാതൈലോക്തകല്കപ്രക്ഷേപഃ; അഥവാऽതിബലാദീനാമേവ ക്വാഥകല്കാഭ്യാം തൈലാനി പക്തവ്യാനീതി||൪൪||-
Adhikarana 10 (45-47) · Śloka 47
നീലോത്പലം വരീമൂലം ഗവ്യേ ക്ഷീരേ വിപാചയേത് ||൪൫||
ശതപാകം തതസ്തേന തിലതൈലം പചേദ്ഭിഷക് |
ബലാതൈലസ്യ കല്കാംസ്തു സുപിഷ്ടാംസ്തത്ര ദാപയേത് ||൪൬||
സര്വേഷാമേവ ജാനീയാദുപയോഗം ചികിത്സകഃ |
ബലാതൈലവദേതേഷാം ഗുണാംശ്ചൈവ വിശേഷതഃ ||൪൭||
View original
नीलोत्पलं वरीमूलं गव्ये क्षीरे विपाचयेत् ||४५||
शतपाकं ततस्तेन तिलतैलं पचेद्भिषक् |
बलातैलस्य कल्कांस्तु सुपिष्टांस्तत्र दापयेत् ||४६||
सर्वेषामेव जानीयादुपयोगं चिकित्सकः |
बलातैलवदेतेषां गुणांश्चैव विशेषतः ||४७||
നീലോത്പലമിത്യാദി| വരീ ശതാവരീ||൪൫-൪൭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 15
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ മൂഢഗര്ഭചികിത്സിതം നാമ പഞ്ചദശോऽധ്യായഃ ||൧൫||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने मूढगर्भचिकित्सितं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ||१५||
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ പഞ്ചദശോऽധ്യായഃ||൧൫||