36. nētrabastivyāpaccikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો નેત્રબસ્તિવ્યાપચ્ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

નેત્રાનન્તરમાદિશબ્દો લુપ્તનિર્દિષ્ટો દ્રષ્ટવ્યઃ; તેન પ્રણિધાનદ્રવ્યશય્યાવ્યાપદોઽપિ ગૃહ્યન્તે||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

અથ નેત્રે વિચલિતે તથા ચૈવ વિવર્તિતે | ગુદે ક્ષતં રુજા વા સ્યાત્તત્ર સદ્યઃક્ષતક્રિયાઃ ||૩|| અત્યુત્ક્ષિપ્તેઽવસન્ને ચ નેત્રે પાયૌ ભવેદ્રુજા | વિધિરત્રાપિ પિત્તઘ્નઃ કાર્યઃ સ્નેહૈશ્ચ સેચનમ્ ||૪|| તિર્યક્પ્રણિહિતે નેત્રે તથા પાર્શ્વાવપીડિતે | મુખસ્યાવરણાદ્બસ્તિર્ન સમ્યક્ પ્રતિપદ્યતે | ઋજુ નેત્રં વિધેયં સ્યાત્તત્ર સમ્યગ્વિજાનતા ||૫||

તત્ર સદ્યઃ ક્ષતક્રિયા મધુઘૃતાભ્યઙ્ગાદ્યાઃ| અત્યુત્ક્ષિપ્ત ઇત્યાદિ| અત્ર અત્યુત્ક્ષિપ્તેઽવસન્ને ચ નેત્રેઽભિઘાતેન વાતપૈત્તિકપાયુવેદનાયામ્| પિત્તઘ્ન ઇતિ મધુરશીતાદિઃ| સ્નેહૈશ્ચ સેચનમિતિ ઘૃતાદિસ્નેહસેચનં, તચ્ચાનિલાપહમ્||૩-૫||

Adhikarana 3 (6-9) · Śloka 10

અતિસ્થૂલે કર્કશે ચ નેત્રેઽસ્ત્રિમતિ ઘર્ષણાત્ | ગુદે ભવેત્ ક્ષતં રુક્ ચ સાધનં તસ્ય પૂર્વવત્ ||૬|| આસન્નકર્ણિકે નેત્રે ભિન્નેઽણૌ વાઽપ્યપાર્થકઃ | અવસેકો ભવેદ્બસ્તેસ્તસ્માદ્દોષાન્ વિવર્જયેત્ ||૭|| પ્રકૃષ્ટકર્ણિકે રક્તં ગુદમર્મપ્રપીડનાત્ | ક્ષરત્યત્રાપિ પિત્તઘ્નો વિધિર્બસ્તિશ્ચ પિચ્છિલઃ ||૮|| હ્રસ્વે ત્વણુસ્રોતસિ ચ ક્લેશો બસ્તિશ્ચ પૂર્વવત્ | પ્રત્યાગચ્છંસ્તતઃકુર્યાદ્રોગાન્ બસ્તિવિઘાતજાન્ ||૯|| દીર્ઘે મહાસ્રોતસિ ચ જ્ઞેયમત્યવપીડવત્ |૧૦|

પ્રણિધાનદોષાનભિધાય નેત્રદોષાભિધાનમાહ- અતિસ્થૂલ ઇત્યાદિ| પૂર્વવચ્છબ્દેન સદ્યઃક્ષતવત્ક્રિયેત્યર્થઃ| આસન્નકર્ણિકે બસ્તિરપાર્થકો વ્યર્થઃ| ભિન્નેઽણૌ અણુભિન્ને નેત્રે| અવસેકઃ ક્ષરણમ્| પ્રકૃષ્ટકર્ણિકં ત્ર્યઙ્ગુલાદૂર્ધ્વં ચતુરઙ્ગુલે સન્નિવિષ્ટકર્ણિકમ્| તત્રાર્શોયન્ત્રેણ પઞ્ચાઙ્ગુલેનાન્તઃપ્રવિષ્ટેન સ્થૂલાગ્રત્વાદ્ગુદક્ષણનં ન સ્યાત્, બસ્તિયન્ત્રેણ પુનસ્તીક્ષ્ણાગ્રેણ ચતુરઙ્ગુલેન સદ્યઃ- પ્રાણહરગુદમર્મ સમ્પીડ્યતે, અતસ્તચ્ચિકિત્સિતં યુક્તમ્| હ્રસ્વે યથોચિતપ્રમાણહીને| અણુસ્રોતસિ સૂક્ષ્મચ્છિદ્રે | ક્લેશ ઇતિ અણુસ્રોતઃપ્રવાહણોત્પન્નકાલાતિક્રમેણ| બસ્તિશ્ચ પૂર્વવદિતિ સન્નિકૃષ્ટકર્ણિકે યથા અપાર્થકો બસ્તિસ્તદ્વદિતિ| હ્રસ્વત્વાદ્ધેતોરત્રાપિ તથા; અત એવ હેતોઃ પ્રત્યાગચ્છન્ વ્યાઘુટન્ બસ્તિવિઘાતજાન્ રોગાન્ મૂત્રાઘાતમૂત્રકૃચ્છ્રાદીન્ કુર્યાત્| ચિકિત્સિતં ચાનુક્તમપિ રોગાપેક્ષયા મૂત્રાઘાતાદિચિકિત્સિતમ્| જેજ્જટાચાર્યસ્તુ ઈદૃશં વ્યાખ્યાનયતિ- પૂર્વવદ્બસ્તિઃ પિચ્છાબસ્તિરિત્યર્થઃ| દીર્ઘે મહાસ્રોતસિ ચ યન્ત્રેઽત્યવપીડવન્નાસામુખાન્નિર્ગમનં, ગલપીડાદિચિકિત્સિતં ચ જ્ઞેયમ્||૬-૯||-

Adhikarana 4 (10-11) · Śloka 11

પ્રસ્તીર્ણે બહલે ચાપિ બસ્તૌ દુર્બદ્ધદોષવત્ ||૧૦|| બસ્તાવલ્પેઽલ્પતા વાઽપિ દ્રવ્યસ્યાલ્પા ગુણા મતાઃ | દુર્બદ્ધે ચાણુભિન્ને ચ વિજ્ઞેયં ભિન્નનેત્રવત્ ||૧૧||

નેત્રદોષં તત્સાધનં ચાભિધાય બસ્તિદોષં તચ્ચિકિત્સિતં ચાભિધાતુમાહ- પ્રસ્તીર્ણે ઇત્યાદિ| અલ્પે યથોચિતપ્રમાણહીને| બસ્તેરલ્પતયા ચ દ્રવ્યસ્યાપ્યલ્પતા, અત એવ અલ્પા ગુણાઃ| ભિન્નનેત્રવદિતિ ભિન્નનેત્રેણ તુલ્યં, યથા ભિન્ને નેત્રે બસ્તેરવસેકઃ, તદ્વદ્દુર્બદ્ધે ભિન્ને ચ બસ્તાવિત્યર્થઃ||૧૦-૧૧||

Adhikarana 5 (12-16) · Śloka 16

અતિપ્રપીડિતો બસ્તિઃ પ્રયાત્યામાશયં તતઃ | વાતેરિતો નાસિકાભ્યાં મુખતો વા પ્રપદ્યતે ||૧૨|| તત્ર તૂર્ણં ગલાપીડં કુર્યાચ્ચાપ્યવધૂનનમ્ | શિરઃકાયવિરેકૌ ચ તીક્ષ્ણૌ સેકાંશ્ચ શીતલાન્ ||૧૩|| શનૈઃ પ્રપીડિતો બસ્તિઃ પક્વાધાનં ન ગચ્છતિ | ન ચ સમ્પાદયત્યર્થં તસ્માદ્યુક્તં પ્રપીડયેત્ ||૧૪|| ભૂયો ભૂયોઽવપીડેન વાયુરન્તઃ પ્રપીડ્યતે | તેનાધ્માનં રુજશ્ચોગ્રા યથાસ્વં તત્ર બસ્તયઃ ||૧૫|| કાલાતિક્રમણાત્ ક્લેશો વ્યાધિશ્ચાભિપ્રવર્ધતે | તત્ર વ્યાધિબલઘ્નં તુ ભૂયો બસ્તિં નિધાપયેત્ ||૧૬||

બસ્તિદોષાનભિધાય પીડનદોષાનભિધાતુમાહ- અતિપ્રપીડિત ઇત્યાદિ| પ્રપદ્યતે નિર્ગચ્છતીત્યર્થઃ| અવધૂનનં કેશાદિષૂત્ક્ષિપ્ય ચાલનમ્| સેકાંશ્ચ શીતલાન્ ક્ષીરેક્ષુરસયષ્ટિમધુકકષાયધાન્યામ્લચુક્રાદિશીતદ્રવ્યપરિષેકાન્| શનૈઃ પ્રપીડિતો મન્દપીડિતઃ| અર્થં ન સમ્પાદયતિ કાર્યં ન કરોતિ| અન્તઃ ‘ઉદરસ્ય’ ઇતિ શેષઃ| તેનેતિ ઉદરાન્તર્ગતેન વાયુના| તત્રાધ્માનં રુજશ્ચ| યથાસ્વં બસ્તય ઇતિ યે યસ્યાત્મીયા બસ્તયઃ પ્રતીકારહેતુત્વેન| કાલાતિક્રમણાદિત્યાદિ| વ્યાધિશ્ચાભિપ્રવર્ધતે ઇતિ ચિરકાલનેત્રાવસ્થાનહેતુકગુદમાર્ગાવરોધત્વેન પ્રવૃત્ત્યભિમુખીભૂતવાતવિઘાતેનાનુલોમસાધ્યો વ્યાધિઃ પ્રવર્ધત ઇત્યર્થઃ||૧૨-૧૬||

Adhikarana 6 (17-22) · Śloka 22

ગુદોપદેહશોફૌ તુ સ્નેહોઽપક્વઃ કરોતિ હિ | તત્ર સંશોધનો બસ્તિર્હિતં ચાપિ વિરેચનમ્ ||૧૭|| હીનમાત્રાવુભૌ બસ્તી નાતિકાર્યકરૌ મતૌ | અતિમાત્રૌ તથાઽઽનાહક્લમાતીસારકારકૌ ||૧૮|| મૂર્ચ્છાં દાહમતીસારં પિત્તં ચાત્યુષ્ણતીક્ષ્ણકૌ | મૃદુશીતાવુભૌ વાતવિબન્ધાધ્માનકારકૌ ||૧૯|| તત્ર હીનાદિષુ હિતઃ પ્રત્યનીકઃ ક્રિયાવિધિઃ | ગુદબસ્ત્યુપદેહં તુ કુર્યાત્ સાન્દ્રો નિરૂહણઃ ||૨૦|| પ્રવાહિકાં વા જનયેત્તનુરલ્પગુણાવહઃ | તત્ર સાન્દ્રે તનું બસ્તિં તનૌ સાન્દ્રં ચ દાપયેત્ ||૨૧|| સ્નિગ્ધોઽતિજાડ્યકૃદ્રૂક્ષઃ સ્તમ્ભાધ્માનકૃદુચ્યતે | બસ્તિં રૂક્ષમતિસ્નિગ્ધે સ્નિગ્ધં રૂક્ષે ચ દાપયેત્ ||૨૨||

પીડનદોષાનભિધાય દ્રવ્યદોષાન્નિર્દિશન્નાહ- ગુદોપદેહ ઇત્યાદિ| ઉપદેહ ઉપલેપઃ| ‘હિતં ચાપિ વિરેચનમ્’ ઇત્યત્ર ‘રૂક્ષં ચાપિ વિરેચનમ્’ ઇતિ ગયદાસઃ| હીનમાત્રાવિત્યાદિ| ઉભૌ બસ્તી સ્નેહબસ્તિનિરૂહબસ્તી| પ્રત્યનીક ઇતિ હીનમાત્રેઽધિકમાત્રોઽતિમાત્રે હીનમાત્રઃ, તીક્ષ્ણે મૃદુઃ, મૃદૌ તીક્ષ્ણઃ, ઉષ્ણે શીતઃ, શીતે પુનરુષ્ણઃ| અતિજાડ્યકૃત્ અતિશયેન ક્લેદકારી ||૧૭-૨૨||

Adhikarana 7 (23-29) · Śloka 30

અતિપીડિતવદ્દોષાન્ વિદ્ધિ ચાપ્યવશીર્ષકે | ઉચ્છીર્ષકે સમુન્નાહં બસ્તિઃ કુર્યાચ્ચ મેહનમ્ ||૨૩|| તત્રોત્તરો હિતો બસ્તિઃ સુસ્વિન્નસ્ય સુખાવહઃ | ન્યુબ્જસ્ય બસ્તિર્નાપ્નોતિ પક્વાધાનં વિમાર્ગગઃ ||૨૪|| હૃદ્ગુદં બાધતે ચાત્ર વાયુઃ કોષ્ઠમથાપિ ચ | ઉત્તાનસ્યાવૃતે માર્ગે બસ્તિર્નાન્તઃ પ્રપદ્યતે ||૨૫|| નેત્રસંવેજનભ્રાન્તો વાયુશ્ચાન્તઃ પ્રકુપ્યતિ | દેહે સઙ્કુચિતે દત્તઃ સક્થ્નોરપ્યુભયોસ્તથા ||૨૬|| ન સમ્યગનિલાવિષ્ટો બસ્તિઃ પ્રત્યેતિ દેહિનઃ | સ્થિતસ્ય બસ્તિર્દત્તસ્તુ ક્ષિપ્રમાયાત્યવાઙ્મુખઃ ||૨૭|| ન ચાશયં તર્પયતિ તસ્માન્નાર્થકરો હિ સઃ | નાપ્નોતિ બસ્તિર્દત્તસ્તુ કૃત્સ્નં પક્વાશયં પુનઃ ||૨૮|| દક્ષિણાશ્રિતપાર્શ્વસ્ય વામપાર્શ્વાનુગો યતઃ | ન્યુબ્જાદીનાં પ્રદાનં ચ બસ્તેર્નૈવ પ્રશસ્યતે ||૨૯|| પશ્ચાદનિલકોપોઽત્ર યથાસ્વં તત્ર કારયેત્ |૩૦|

દ્રવ્યદોષાનભિધાય શય્યાદિદોષાનભિધાતુમાહ- અતિપીડિતવદિત્યાદિ| વિદ્ધિ જાનીહિ| અતિપ્રપીડિતો બસ્તિઃ પ્રયાત્યામાશયમિત્યાદિવદિત્યર્થઃ | ઉચ્છીર્ષકે ઉચ્છ્રિતશિરસ્કે પુરુષે બસ્તિર્દત્તઃ મેહનં મેઢ્રં સમુન્નાહં સમ્યગુન્નાહો યત્ર તત્તાદૃશમાધ્માતં કુર્યાદિત્યર્થઃ| તસ્યામાપદિ સુન્નિગ્ધસ્ય પુરુષસ્યોત્તરો બસ્તિઃ હિતઃ સુખાવહ ઇતિ ગયી| જેજ્જટાચાર્યસ્તુ “ઉચ્છીર્ષકે સમુન્નાહં કુર્યાત્ સસ્નેહમેહનમ્| તત્રોત્તરો હિતો બસ્તિઃ સુસ્નિગ્ધશ્ચ સુખાવહઃ”- ઇતિ પઠિત્વા વ્યાખ્યાનયતિ- સસ્નેહમેહનં સ્નેહસંસૃષ્ટમૂત્રપ્રવર્તનં; તત્ર પ્રતીકાર ઉત્તરો બસ્તિરિતિ સુસ્નિગ્ધસ્ય શોધનો નિરૂહ ઇતિ, ન પુનરુત્તરબસ્તિરિતિ| વૃદ્ધસુશ્રુતે ચાયં પાઠોઽન્યથા; તથા ચ- “ઉચ્છીર્ષકે સમુન્નાહો બસ્તેઃ કૃચ્છ્રાચ્ચ મેહનમ્”- ઇતિ| ન્યુબ્જસ્ય પુરુષસ્ય વિમાર્ગગો બસ્તિઃ પક્વાધાનં પક્વાશયં નાપ્નોતિ| હૃદ્ગુદં બાધતે વાયુઃ કોષ્ઠં ચ બાધતે ઇત્યર્થઃ| ઉત્તાનસ્યેત્યાદિ| નેત્રસંવેજનં નેત્રકમ્પનં, તેન ભ્રાન્તો વાયુરિત્યર્થઃ| સક્થ્નોરૂર્વોર્ન પ્રત્યેતિ ન પ્રત્યાગચ્છતિ ન નિષ્કાસયતીત્યર્થઃ| અવાઙ્મુખઃ અધોમુખઃ| દક્ષિણાશ્રિતપાર્શ્વસ્ય પુરુષસ્ય બસ્તિર્દત્તઃ સન્ કૃત્સ્નં પક્વાશયં ન પ્રાપ્નોતિ| કુત ઇત્યાહ- યતઃ પક્વાશયો વામપાર્શ્વાનુગો વામપાર્શ્વમનુગચ્છતિ| ઉપસંહારવ્યાજેન નિદાનવર્જનં ચિકિત્સિતમાહ- ન્યુબ્જાદીનામિત્યાદિ| અત્રૈવ દોષસાધનં નિર્દિશન્નાહ- પશ્ચાદનિલકોપ ઇત્યાદિ| હૃદયપૃષ્ઠગુદાદિબાધાસુ તત્તદ્વ્યાધ્યુપરમેણ ભેષજેનૈવ સાધિતેન બસ્તિના સાધ્ય ઇત્યર્થઃ||૨૩-૨૯||-

Adhikarana 8 (30) · Śloka 30

વ્યાપદઃ સ્નેહબસ્તેસ્તુ વક્ષ્યન્તે તચ્ચિકિત્સિતે ||૩૦||

એવં પ્રણિધાનનેત્રદ્રવ્યપીડનશય્યાદોષજા વૈદ્યનિમિત્તા એવ વ્યાપદશ્ચતુશ્ચત્વારિંશતમભિધાય વૈદ્યાતુરનિમિત્તાઃ સ્નેહબસ્તિભવા વક્તુકામઃ પ્રાહ- વ્યાપદઃ સ્નેહબસ્તેરિત્યાદિ||૩૦||

Adhikarana 9 (31-50) · Śloka 50

અયોગાદ્યાસ્તુ વક્ષ્યામિ વ્યાપદઃ સચિકિત્સિતાઃ | અનુષ્ણોઽલ્પૌષધો હીનો બસ્તિર્નૈતિ પ્રયોજિતઃ ||૩૧|| વિષ્ટમ્ભાધ્માનશૂલૈશ્ચ તમયોગં પ્રચક્ષતે | તત્ર તીક્ષ્ણો હિતો બસ્તિસ્તીક્ષ્ણં ચાપિ વિરેચનમ્ ||૩૨|| સશેષાન્નેઽથવા ભુક્તે બહુદોષે ચ યોજિતઃ | અત્યાશિતસ્યાતિબહુર્બસ્તિર્મન્દોષ્ણ એવ ચ ||૩૩|| અનુષ્ણલવણસ્નેહો હ્યતિમાત્રોઽથવા પુનઃ | તથા બહુપુરીષં ચ ક્ષિપ્રમાધ્માપયેન્નરમ્ ||૩૪|| હૃત્કટીપાર્શ્વપૃષ્ઠેષુ શૂલં તત્રાતિદારુણમ્ | તત્ર તીક્ષ્ણતરો બસ્તિર્હિતં ચાપ્યનુવાસનમ્ ||૩૫|| અતિતીક્ષ્ણોતિલવણો રૂક્ષો બસ્તિઃ પ્રયોજિતઃ | સપિત્તં કોપયેદ્વાયું કુર્યાચ્ચ પરિકર્તિકામ્ ||૩૬|| નાભિબસ્તિગુદં તત્ર છિનત્તીવાતિદેહિનઃ | પિચ્છાબસ્તિર્હિતસ્તસ્ય સ્નેહશ્ચ મધુરૈઃ શૃતઃ ||૩૭|| અત્યમ્લલવણસ્તીક્ષ્ણઃ પરિસ્રાવાય કલ્પતે | દૌર્બલ્યમઙ્ગસાદશ્ચ જાયતે તત્ર દેહિનઃ ||૩૮|| પરિસ્રવેત્તતઃ પિત્તં દાહં સઞ્જનયેદ્ગુદે | પિચ્છાબસ્તિર્હિતસ્તત્ર બસ્તિઃ ક્ષીરઘૃતેન ચ ||૩૯|| પ્રવાહિકા ભવેત્તીક્ષ્ણાન્નિરૂહાત્ સાનુવાસનાત્ | સદાહશૂલં કૃચ્છ્રેણ કફાસૃગુપવેશ્યતે ||૪૦|| પિચ્છાબસ્તિર્હિતસ્તત્ર પયસા ચૈવ ભોજનમ્ | સર્પિર્મધુરકૈઃ સિદ્ધં તૈલં ચાપ્યનુવાસનમ્ ||૪૧|| અતિતીક્ષ્ણો નિરૂહો વા સવાતે ચાનુવાસનઃ | હૃદયસ્યોપસરણં કુરુતે ચાઙ્ગપીડનમ્ ||૪૨|| દોષૈસ્તત્ર રુજસ્તાસ્તા મદો મૂર્ચ્છાઽઙ્ગગૌરવમ્ | સર્વદોષહરં બસ્તિં શોધનં તત્ર દાપયેત્ ||૪૩|| રૂક્ષસ્ય બહુવાતસ્ય તથા દુઃશાયિતસ્ય ચ | બસ્તિરઙ્ગગ્રહં કુર્યાદ્રૂક્ષો મૃદ્વલ્પભેષજઃ ||૪૪|| તત્રાઙ્ગસાદઃ પ્રસ્તમ્ભો જૃમ્ભોદ્વેષ્ટનવેપકાઃ | પર્વભેદશ્ચ તત્રેષ્ટાઃ સ્વેદાભ્યઞ્જનબસ્તયઃ ||૪૫|| અત્યુષ્ણતીક્ષ્ણોઽતિબહુર્દત્તોઽતિસ્વેદિતસ્ય ચ | અલ્પદોષસ્ય વા બસ્તિરતિયોગાય કલ્પતે ||૪૬|| વિરેચનાતિયોગેન સમાનં તસ્ય લક્ષણમ્ | પિચ્છાબસ્તિપ્રયોગશ્ચ તત્ર શીતઃ સુખાવહઃ ||૪૭|| અતિયોગાત્ પરં યત્ર જીવાદાનં વિરિક્તવત્ | દેયસ્તત્ર હિતશ્ચાપ્સુ પિચ્છાબસ્તિઃ સશોણિતઃ ||૪૮|| નવૈતા વ્યાપદો યાસ્તુ નિરૂહં પ્રત્યુદાહૃતાઃ | સ્નેહબસ્તિષ્વપિ હિ તા વિજ્ઞેયાઃ કુશલૈરિહ ||૪૯|| ઇત્યુક્તા વ્યાપદઃ સર્વાઃ સલક્ષણચિકિત્સિતાઃ | ભિષજા ચ તથા કાર્યં યથૈતા ન ભવન્તિ હિ ||૫૦||

અયોગાદિવ્યાપદઃ સચિકિત્સિતા આહ- અયોગેત્યાદિ| અલ્પૌષધ ઇતિ અલ્પાનિ ઔષધાનિ યત્ર, એતેનાલ્પૌષધત્વાદતૈક્ષ્ણ્યેન હીનવીર્યત્વમુક્તં, હીન ઇતિ સમુદાયસ્યાલ્પમાત્રત્વેન| નૈતિ નાગચ્છતિ, બસ્તિઃ વિષ્ટમ્ભાદિભિરુપલક્ષિતઃ| તીક્ષ્ણો હિતો બસ્તિરિત્યુપલક્ષણં, તેન પૂર્વોક્તગુણત્રયવિપરીત ઉષ્ણો બહુલભેષજો યથોચિતપ્રમાણો હિતઃ પૂજિત ઇત્યર્થઃ| સશેષાન્ને ઇત્યાદિ| સશેષાન્ને અન્નાજીર્ણશેષે, ભુક્તે ચ નિરૂહબસ્તિઃ, તથા બહુદોષેઽનુષ્ણલવણસ્નેહો નિરૂહબસ્તિર્યોજિતો નરમાધ્માપયેત્; નત્વનુવાસનઃ, તસ્ય સાન્ન એવ હિતત્વાત્| અત્યશિતસ્ય સ્નેહબસ્તિસ્તથા માત્રાશિતસ્યાતિબહુર્મન્દોષ્ણતાયુક્તઃ સ્નેહબસ્તિરાધ્માનં જનયેત્ | પરિસ્રાવાય કલ્પતે ઇતિ પરિસ્રાવોઽયં કેવલપિત્તજો ન તુ વમનવિરેચનપરિસ્રાવવત્ કફપિત્તસમ્ભવઃ| તત્ર પિત્તરક્તભૂયિષ્ઠાયાં સર્પિષા, વાતરક્તભૂયિષ્ઠાયાં તૈલેનાનુવાસનમ્| ક્ષીરેણ ભોજનં વાતપિત્તકફપ્રત્યનીકં; કફસંસર્ગે તુ કફહરદ્રવ્યસંસ્કૃતક્ષીરભોજનમિતિ જ્ઞેયં, તન્ત્રાન્તરદર્શનાત્| રુજસ્તાસ્તાઃ તોદાદયઃ, ઓષચોષાદયઃ, કણ્ડ્વાદયશ્ચ| સર્વદોષહરમિતિ સર્વદોષહરદ્રવ્યક્વાથં, ગોમૂત્રત્રિવૃદાદિકલ્કં શોધનં બસ્તિં; શોધનત્વેનોર્ધ્વગતદોષમધો નયતિ, સર્વદોષહરત્વેન સર્વાનેવ દોષાન્ દુષ્ટાઞ્છમયતિ| રૂક્ષોઽત્ર વાતપ્રકૃતિઃ| શીતઃ શીતોપચારશ્ચ સુખાવહ ઇત્યર્થઃ| વિરિક્તશબ્દેનાત્ર વિરેકાતિયોગોત્પન્નં જીવાદાનમ્; અતો વિરેકાતિયોગોત્પન્નજીવાદાનવલ્લિઙ્ગચિકિત્સિતાભ્યામેતદ્બસ્ત્યતિયોગોત્પન્નં જીવાદાનં જ્ઞેયમ્| તત્ર વિશેષચિકિત્સિતમાહ- દેય ઇત્યાદિ| સશોણિત ઇતિ હેતુગર્ભં વિશેષણં, યતઃ પિચ્છાબસ્તિઃ સશોણિતોઽતઃ શોણિતાપગમરૂપજીવાદાને દેય ઇત્યર્થઃ||૩૧-૫૦||

Adhikarana 10 (51) · Śloka 51

પક્ષાદ્વિરેકો વાન્તસ્ય તતશ્ચાપિ નિરૂહણમ્ | સદ્યો નિરૂઢોઽનુવાસ્યઃ સપ્તરાત્રાદ્વિરેચિતઃ ||૫૧||

ઇદાનીં પઞ્ચાનાં કર્મણાં ક્રમેણ ક્રિયમાણાનાં યતો યતો યદ્યદ્યાવતા કાલેન કરણીયં તત્તદુપદિશન્નાહ- પક્ષાદિત્યાદિ| સમ્યગ્યોગેન વાન્તસ્ય પુરુષસ્ય વિરેચનં પક્ષાન્નાર્વાઙ્નાપિ પરતઃ; તત્રાર્વાક્ ક્રિયમાણં પુરુષાનલબલયોરબલત્વાદ્ વ્યાપદમાવહતિ, અતિપરતઃ પુનઃ સ્નેહસ્વેદાદિગુણોઽન્તરિતઃ સ્યાત્; તસ્માત્ પક્ષાદેવ વાન્તો વિરેચનીયઃ| તત્ર પ્રધાનશુદ્ધિમપેક્ષ્યાન્નસંસર્ગેણ દિનાનિ ષડતિક્રમ્ય મધુરાદિરસસંસર્ગમાચરેત્| સ્નેહપાનેનાપિ દિનાનિ ષડતિક્રમેત્| તતઃ સ્વેદં સમાચરન્ લઘૂષ્ણં ભુજ્યમાનસ્ત્ર્યહં સ્થિતશ્ચતુર્થેઽહનિ વિરેકં કુર્યાત્| તતસ્તસ્માદ્વિરેકાદન્નસંસર્ગેણ દિનાનિ ષડતિક્રમ્યાનન્તરં મધુરાદિરસસંસર્ગં સમાચરન્ સપ્તરાત્રાદ્વિરેચિત ઇતિ વાક્યાદષ્ટમાદિદિવસેષ્વનુવાસનાનિ યથાદોષં વિદધ્યાત્| તતઃ ષોડશેઽહ્નિ સ્નેહાભ્યક્તઃ સ્વેદિતશ્ચાસ્થાપનં સેવેત| ગયદાસસ્તુ ચરકાચાયાભિપ્રાયેણ વિરેચનાદૂર્ધ્વં ષડહં કૃતાન્નસંસર્ગસ્યાવસ્થાવિશેષેણ સ્નેહપાનમનુવાસનં ચ દ્વયમપિ મન્યતે| તથા ચ ચરકાચાર્યવચનમ્- “સંસૃષ્ટભક્તં નવમેઽહ્નિ સર્પિસ્તં પાયયેતાપ્યનુવાસયેદ્વા”- (ચ.સિ.અ.૧) ઇતિ| તત્ર વિરેચનાદૂર્ધ્વમન્નસંસર્ગેણ દિનાનિ ષટ્, તતો મધુરાદિરસસંસર્ગમાચરેત્, સ્નેહપાનેનાપિ દિનાનિ ષડતિક્રામેન્, તતો દિનત્રયં લઘૂષ્ણં ભુઞ્જાનશ્ચતુર્થેઽહનિ સ્નેહાભ્યક્તઃ સ્વેદિતશ્ચાસ્થાપનં સેવેત| સ્નેહપાનપૂર્વકસ્યાનુવાસનપૂર્વકસ્ય ચાસ્થાપનસ્યાવસ્થા ગયદાસેન દર્શિતા; યથા- હીનવિરિક્તસ્યાવશિષ્ટપરિપક્વામસઞ્ચયાવૃત વાયૌ સ્નેહપાનપૂર્વકમાસ્થાપનં ક્વચિદ્વ્યાધ્યવસ્થાવશાત્ પ્રાક્ સ્નેહનવિરેચિતસ્યાસ્થાપનમિતિ| નિરૂઢઃ પુરુષઃ સદ્ય એવ તદ્દિવસે એવાનુવાસ્યઃ| એતેન દત્તનિરૂહો યથોક્તં ભોજયિત્વાઽઽર્દ્રપાણિરેવાનુવાસ્યઃ| વિરેચિતસ્તુ સપ્તરાત્રાત્ પરતોઽનુવાસ્યો નાર્વાક્| ઉક્તં હિ- “વિરેચનાત્ સપ્તરાત્રે ગતે જાતબલાય વૈ| કૃતાન્નાયાનુવાસ્યાય સમ્યગ્દેયોઽનુવાસનઃ” (ચિ.અ.૩૭) ઇતિ| કેચિદન્યાદૃશં વ્યાખ્યાનં કુર્વન્તિ; તચ્ચ ગયદાસાચાયણ બહુધા દૂષિતત્વાદસ્માભિરપ્યુપેક્ષિતમ્||૫૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 36

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને નેત્રબસ્તિવ્યાપચ્ચિકિત્સિતં નામ ષટ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ ||૩૬||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને ષટ્ત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૩૬||