36. nētrabastivyāpaccikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો નેત્રબસ્તિવ્યાપચ્ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

અથ નેત્રે વિચલિતે તથા ચૈવ વિવર્તિતે | ગુદે ક્ષતં રુજા વા સ્યાત્તત્ર સદ્યઃક્ષતક્રિયાઃ ||૩|| અત્યુત્ક્ષિપ્તેઽવસન્ને ચ નેત્રે પાયૌ ભવેદ્રુજા | વિધિરત્રાપિ પિત્તઘ્નઃ કાર્યઃ સ્નેહૈશ્ચ સેચનમ્ ||૪|| તિર્યક્પ્રણિહિતે નેત્રે તથા પાર્શ્વાવપીડિતે | મુખસ્યાવરણાદ્બસ્તિર્ન સમ્યક્ પ્રતિપદ્યતે | ઋજુ નેત્રં વિધેયં સ્યાત્તત્ર સમ્યગ્વિજાનતા ||૫||

Adhikarana 3 (6-9) · Śloka 10

અતિસ્થૂલે કર્કશે ચ નેત્રેઽસ્ત્રિમતિ ઘર્ષણાત્ | ગુદે ભવેત્ ક્ષતં રુક્ ચ સાધનં તસ્ય પૂર્વવત્ ||૬|| આસન્નકર્ણિકે નેત્રે ભિન્નેઽણૌ વાઽપ્યપાર્થકઃ | અવસેકો ભવેદ્બસ્તેસ્તસ્માદ્દોષાન્ વિવર્જયેત્ ||૭|| પ્રકૃષ્ટકર્ણિકે રક્તં ગુદમર્મપ્રપીડનાત્ | ક્ષરત્યત્રાપિ પિત્તઘ્નો વિધિર્બસ્તિશ્ચ પિચ્છિલઃ ||૮|| હ્રસ્વે ત્વણુસ્રોતસિ ચ ક્લેશો બસ્તિશ્ચ પૂર્વવત્ | પ્રત્યાગચ્છંસ્તતઃકુર્યાદ્રોગાન્ બસ્તિવિઘાતજાન્ ||૯|| દીર્ઘે મહાસ્રોતસિ ચ જ્ઞેયમત્યવપીડવત્ |૧૦|

Adhikarana 4 (10-11) · Śloka 11

પ્રસ્તીર્ણે બહલે ચાપિ બસ્તૌ દુર્બદ્ધદોષવત્ ||૧૦|| બસ્તાવલ્પેઽલ્પતા વાઽપિ દ્રવ્યસ્યાલ્પા ગુણા મતાઃ | દુર્બદ્ધે ચાણુભિન્ને ચ વિજ્ઞેયં ભિન્નનેત્રવત્ ||૧૧||

Adhikarana 5 (12-16) · Śloka 16

અતિપ્રપીડિતો બસ્તિઃ પ્રયાત્યામાશયં તતઃ | વાતેરિતો નાસિકાભ્યાં મુખતો વા પ્રપદ્યતે ||૧૨|| તત્ર તૂર્ણં ગલાપીડં કુર્યાચ્ચાપ્યવધૂનનમ્ | શિરઃકાયવિરેકૌ ચ તીક્ષ્ણૌ સેકાંશ્ચ શીતલાન્ ||૧૩|| શનૈઃ પ્રપીડિતો બસ્તિઃ પક્વાધાનં ન ગચ્છતિ | ન ચ સમ્પાદયત્યર્થં તસ્માદ્યુક્તં પ્રપીડયેત્ ||૧૪|| ભૂયો ભૂયોઽવપીડેન વાયુરન્તઃ પ્રપીડ્યતે | તેનાધ્માનં રુજશ્ચોગ્રા યથાસ્વં તત્ર બસ્તયઃ ||૧૫|| કાલાતિક્રમણાત્ ક્લેશો વ્યાધિશ્ચાભિપ્રવર્ધતે | તત્ર વ્યાધિબલઘ્નં તુ ભૂયો બસ્તિં નિધાપયેત્ ||૧૬||

Adhikarana 6 (17-22) · Śloka 22

ગુદોપદેહશોફૌ તુ સ્નેહોઽપક્વઃ કરોતિ હિ | તત્ર સંશોધનો બસ્તિર્હિતં ચાપિ વિરેચનમ્ ||૧૭|| હીનમાત્રાવુભૌ બસ્તી નાતિકાર્યકરૌ મતૌ | અતિમાત્રૌ તથાઽઽનાહક્લમાતીસારકારકૌ ||૧૮|| મૂર્ચ્છાં દાહમતીસારં પિત્તં ચાત્યુષ્ણતીક્ષ્ણકૌ | મૃદુશીતાવુભૌ વાતવિબન્ધાધ્માનકારકૌ ||૧૯|| તત્ર હીનાદિષુ હિતઃ પ્રત્યનીકઃ ક્રિયાવિધિઃ | ગુદબસ્ત્યુપદેહં તુ કુર્યાત્ સાન્દ્રો નિરૂહણઃ ||૨૦|| પ્રવાહિકાં વા જનયેત્તનુરલ્પગુણાવહઃ | તત્ર સાન્દ્રે તનું બસ્તિં તનૌ સાન્દ્રં ચ દાપયેત્ ||૨૧|| સ્નિગ્ધોઽતિજાડ્યકૃદ્રૂક્ષઃ સ્તમ્ભાધ્માનકૃદુચ્યતે | બસ્તિં રૂક્ષમતિસ્નિગ્ધે સ્નિગ્ધં રૂક્ષે ચ દાપયેત્ ||૨૨||

Adhikarana 7 (23-29) · Śloka 30

અતિપીડિતવદ્દોષાન્ વિદ્ધિ ચાપ્યવશીર્ષકે | ઉચ્છીર્ષકે સમુન્નાહં બસ્તિઃ કુર્યાચ્ચ મેહનમ્ ||૨૩|| તત્રોત્તરો હિતો બસ્તિઃ સુસ્વિન્નસ્ય સુખાવહઃ | ન્યુબ્જસ્ય બસ્તિર્નાપ્નોતિ પક્વાધાનં વિમાર્ગગઃ ||૨૪|| હૃદ્ગુદં બાધતે ચાત્ર વાયુઃ કોષ્ઠમથાપિ ચ | ઉત્તાનસ્યાવૃતે માર્ગે બસ્તિર્નાન્તઃ પ્રપદ્યતે ||૨૫|| નેત્રસંવેજનભ્રાન્તો વાયુશ્ચાન્તઃ પ્રકુપ્યતિ | દેહે સઙ્કુચિતે દત્તઃ સક્થ્નોરપ્યુભયોસ્તથા ||૨૬|| ન સમ્યગનિલાવિષ્ટો બસ્તિઃ પ્રત્યેતિ દેહિનઃ | સ્થિતસ્ય બસ્તિર્દત્તસ્તુ ક્ષિપ્રમાયાત્યવાઙ્મુખઃ ||૨૭|| ન ચાશયં તર્પયતિ તસ્માન્નાર્થકરો હિ સઃ | નાપ્નોતિ બસ્તિર્દત્તસ્તુ કૃત્સ્નં પક્વાશયં પુનઃ ||૨૮|| દક્ષિણાશ્રિતપાર્શ્વસ્ય વામપાર્શ્વાનુગો યતઃ | ન્યુબ્જાદીનાં પ્રદાનં ચ બસ્તેર્નૈવ પ્રશસ્યતે ||૨૯|| પશ્ચાદનિલકોપોઽત્ર યથાસ્વં તત્ર કારયેત્ |૩૦|

Adhikarana 8 (30) · Śloka 30

વ્યાપદઃ સ્નેહબસ્તેસ્તુ વક્ષ્યન્તે તચ્ચિકિત્સિતે ||૩૦||

Adhikarana 9 (31-50) · Śloka 50

અયોગાદ્યાસ્તુ વક્ષ્યામિ વ્યાપદઃ સચિકિત્સિતાઃ | અનુષ્ણોઽલ્પૌષધો હીનો બસ્તિર્નૈતિ પ્રયોજિતઃ ||૩૧|| વિષ્ટમ્ભાધ્માનશૂલૈશ્ચ તમયોગં પ્રચક્ષતે | તત્ર તીક્ષ્ણો હિતો બસ્તિસ્તીક્ષ્ણં ચાપિ વિરેચનમ્ ||૩૨|| સશેષાન્નેઽથવા ભુક્તે બહુદોષે ચ યોજિતઃ | અત્યાશિતસ્યાતિબહુર્બસ્તિર્મન્દોષ્ણ એવ ચ ||૩૩|| અનુષ્ણલવણસ્નેહો હ્યતિમાત્રોઽથવા પુનઃ | તથા બહુપુરીષં ચ ક્ષિપ્રમાધ્માપયેન્નરમ્ ||૩૪|| હૃત્કટીપાર્શ્વપૃષ્ઠેષુ શૂલં તત્રાતિદારુણમ્ | તત્ર તીક્ષ્ણતરો બસ્તિર્હિતં ચાપ્યનુવાસનમ્ ||૩૫|| અતિતીક્ષ્ણોતિલવણો રૂક્ષો બસ્તિઃ પ્રયોજિતઃ | સપિત્તં કોપયેદ્વાયું કુર્યાચ્ચ પરિકર્તિકામ્ ||૩૬|| નાભિબસ્તિગુદં તત્ર છિનત્તીવાતિદેહિનઃ | પિચ્છાબસ્તિર્હિતસ્તસ્ય સ્નેહશ્ચ મધુરૈઃ શૃતઃ ||૩૭|| અત્યમ્લલવણસ્તીક્ષ્ણઃ પરિસ્રાવાય કલ્પતે | દૌર્બલ્યમઙ્ગસાદશ્ચ જાયતે તત્ર દેહિનઃ ||૩૮|| પરિસ્રવેત્તતઃ પિત્તં દાહં સઞ્જનયેદ્ગુદે | પિચ્છાબસ્તિર્હિતસ્તત્ર બસ્તિઃ ક્ષીરઘૃતેન ચ ||૩૯|| પ્રવાહિકા ભવેત્તીક્ષ્ણાન્નિરૂહાત્ સાનુવાસનાત્ | સદાહશૂલં કૃચ્છ્રેણ કફાસૃગુપવેશ્યતે ||૪૦|| પિચ્છાબસ્તિર્હિતસ્તત્ર પયસા ચૈવ ભોજનમ્ | સર્પિર્મધુરકૈઃ સિદ્ધં તૈલં ચાપ્યનુવાસનમ્ ||૪૧|| અતિતીક્ષ્ણો નિરૂહો વા સવાતે ચાનુવાસનઃ | હૃદયસ્યોપસરણં કુરુતે ચાઙ્ગપીડનમ્ ||૪૨|| દોષૈસ્તત્ર રુજસ્તાસ્તા મદો મૂર્ચ્છાઽઙ્ગગૌરવમ્ | સર્વદોષહરં બસ્તિં શોધનં તત્ર દાપયેત્ ||૪૩|| રૂક્ષસ્ય બહુવાતસ્ય તથા દુઃશાયિતસ્ય ચ | બસ્તિરઙ્ગગ્રહં કુર્યાદ્રૂક્ષો મૃદ્વલ્પભેષજઃ ||૪૪|| તત્રાઙ્ગસાદઃ પ્રસ્તમ્ભો જૃમ્ભોદ્વેષ્ટનવેપકાઃ | પર્વભેદશ્ચ તત્રેષ્ટાઃ સ્વેદાભ્યઞ્જનબસ્તયઃ ||૪૫|| અત્યુષ્ણતીક્ષ્ણોઽતિબહુર્દત્તોઽતિસ્વેદિતસ્ય ચ | અલ્પદોષસ્ય વા બસ્તિરતિયોગાય કલ્પતે ||૪૬|| વિરેચનાતિયોગેન સમાનં તસ્ય લક્ષણમ્ | પિચ્છાબસ્તિપ્રયોગશ્ચ તત્ર શીતઃ સુખાવહઃ ||૪૭|| અતિયોગાત્ પરં યત્ર જીવાદાનં વિરિક્તવત્ | દેયસ્તત્ર હિતશ્ચાપ્સુ પિચ્છાબસ્તિઃ સશોણિતઃ ||૪૮|| નવૈતા વ્યાપદો યાસ્તુ નિરૂહં પ્રત્યુદાહૃતાઃ | સ્નેહબસ્તિષ્વપિ હિ તા વિજ્ઞેયાઃ કુશલૈરિહ ||૪૯|| ઇત્યુક્તા વ્યાપદઃ સર્વાઃ સલક્ષણચિકિત્સિતાઃ | ભિષજા ચ તથા કાર્યં યથૈતા ન ભવન્તિ હિ ||૫૦||

Adhikarana 10 (51) · Śloka 51

પક્ષાદ્વિરેકો વાન્તસ્ય તતશ્ચાપિ નિરૂહણમ્ | સદ્યો નિરૂઢોઽનુવાસ્યઃ સપ્તરાત્રાદ્વિરેચિતઃ ||૫૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 36

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને નેત્રબસ્તિવ્યાપચ્ચિકિત્સિતં નામ ષટ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ ||૩૬||