Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਨੇਤ੍ਰਬਸ੍ਤਿਵ੍ਯਾਪਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
अथातो नेत्रबस्तिव्यापच्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ਨੇਤ੍ਰਾਨਨ੍ਤਰਮਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੁਪ੍ਤਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ; ਤੇਨ ਪ੍ਰਣਿਧਾਨਦ੍ਰਵ੍ਯਸ਼ਯ੍ਯਾਵ੍ਯਾਪਦੋਪਿ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
ਅਥ ਨੇਤ੍ਰੇ ਵਿਚਲਿਤੇ ਤਥਾ ਚੈਵ ਵਿਵਰ੍ਤਿਤੇ | ਗੁਦੇ ਕ੍ਸਤਂ ਰੁਜਾ ਵਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸਦ੍ਯਃਕ੍ਸਤਕ੍ਰਿਯਾਃ ||੩|| ਅਤ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇਵਸਨ੍ਨੇ ਚ ਨੇਤ੍ਰੇ ਪਾਯੌ ਭਵੇਦ੍ਰੁਜਾ | ਵਿਧਿਰਤ੍ਰਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਃ ਕਾਰ੍ਯਃ ਸ੍ਨੇਹੈਸ਼੍ਚ ਸੇਚਨਮ੍ ||੪|| ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਣਿਹਿਤੇ ਨੇਤ੍ਰੇ ਤਥਾ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਵਪੀਡਿਤੇ | ਮੁਖਸ੍ਯਾਵਰਣਾਦ੍ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਨ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ | ਜੁ ਨੇਤ੍ਰਂ ਵਿਧੇਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਜਾਨਤਾ ||੫||
अथ नेत्रे विचलिते तथा चैव विवर्तिते | गुदे क्षतं रुजा वा स्यात्तत्र सद्यःक्षतक्रियाः ||३|| अत्युत्क्षिप्तेऽवसन्ने च नेत्रे पायौ भवेद्रुजा | विधिरत्रापि पित्तघ्नः कार्यः स्नेहैश्च सेचनम् ||४|| तिर्यक्प्रणिहिते नेत्रे तथा पार्श्वावपीडिते | मुखस्यावरणाद्बस्तिर्न सम्यक् प्रतिपद्यते | ऋजु नेत्रं विधेयं स्यात्तत्र सम्यग्विजानता ||५||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰ ਸਦ੍ਯਃ ਕ੍ਸਤਕ੍ਰਿਯਾ ਮਧੁਘਤਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦ੍ਯਾਃ| ਅਤ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਅਤ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇਵਸਨ੍ਨੇ ਚ ਨੇਤ੍ਰੇਭਿਘਾਤੇਨ ਵਾਤਪੈਤ੍ਤਿਕਪਾਯੁਵੇਦਨਾਯਾਮ੍| ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨ ਇਤਿ ਮਧੁਰਸ਼ੀਤਾਦਿਃ| ਸ੍ਨੇਹੈਸ਼੍ਚ ਸੇਚਨਮਿਤਿ ਘਤਾਦਿਸ੍ਨੇਹਸੇਚਨਂ, ਤਚ੍ਚਾਨਿਲਾਪਹਮ੍||੩-੫||
Adhikarana 3 (6-9) · Śloka 10
ਅਤਿਸ੍ਥੂਲੇ ਕਰ੍ਕਸ਼ੇ ਚ ਨੇਤ੍ਰੇਸ੍ਤ੍ਰਿਮਤਿ ਘਰ੍ਸਣਾਤ੍ | ਗੁਦੇ ਭਵੇਤ੍ ਕ੍ਸਤਂ ਰੁਕ੍ ਚ ਸਾਧਨਂ ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ||੬|| ਆਸਨ੍ਨਕਰ੍ਣਿਕੇ ਨੇਤ੍ਰੇ ਭਿਨ੍ਨੇਣੌ ਵਾਪ੍ਯਪਾਰ੍ਥਕਃ | ਅਵਸੇਕੋ ਭਵੇਦ੍ਬਸ੍ਤੇਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੋਸਾਨ੍ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੭|| ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਕਰ੍ਣਿਕੇ ਰਕ੍ਤਂ ਗੁਦਮਰ੍ਮਪ੍ਰਪੀਡਨਾਤ੍ | ਕ੍ਸਰਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨੋ ਵਿਧਿਰ੍ਬਸ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਪਿਚ੍ਛਿਲਃ ||੮|| ਹ੍ਰਸ੍ਵੇ ਤ੍ਵਣੁਸ੍ਰੋਤਸਿ ਚ ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਬਸ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ | ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਗਚ੍ਛਂਸ੍ਤਤਃਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਰੋਗਾਨ੍ ਬਸ੍ਤਿਵਿਘਾਤਜਾਨ੍ ||੯|| ਦੀਰ੍ਘੇ ਮਹਾਸ੍ਰੋਤਸਿ ਚ ਜ੍ਞੇਯਮਤ੍ਯਵਪੀਡਵਤ੍ |੧੦|
अतिस्थूले कर्कशे च नेत्रेऽस्त्रिमति घर्षणात् | गुदे भवेत् क्षतं रुक् च साधनं तस्य पूर्ववत् ||६|| आसन्नकर्णिके नेत्रे भिन्नेऽणौ वाऽप्यपार्थकः | अवसेको भवेद्बस्तेस्तस्माद्दोषान् विवर्जयेत् ||७|| प्रकृष्टकर्णिके रक्तं गुदमर्मप्रपीडनात् | क्षरत्यत्रापि पित्तघ्नो विधिर्बस्तिश्च पिच्छिलः ||८|| ह्रस्वे त्वणुस्रोतसि च क्लेशो बस्तिश्च पूर्ववत् | प्रत्यागच्छंस्ततःकुर्याद्रोगान् बस्तिविघातजान् ||९|| दीर्घे महास्रोतसि च ज्ञेयमत्यवपीडवत् |१०|
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਣਿਧਾਨਦੋਸਾਨਭਿਧਾਯ ਨੇਤ੍ਰਦੋਸਾਭਿਧਾਨਮਾਹ- ਅਤਿਸ੍ਥੂਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਰ੍ਵਵਚ੍ਛਬ੍ਦੇਨ ਸਦ੍ਯਃਕ੍ਸਤਵਤ੍ਕ੍ਰਿਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਸਨ੍ਨਕਰ੍ਣਿਕੇ ਬਸ੍ਤਿਰਪਾਰ੍ਥਕੋ ਵ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਭਿਨ੍ਨੇਣੌ ਅਣੁਭਿਨ੍ਨੇ ਨੇਤ੍ਰੇ| ਅਵਸੇਕਃ ਕ੍ਸਰਣਮ੍| ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਕਰ੍ਣਿਕਂ ਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਗੁਲਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲੇ ਸਨ੍ਨਿਵਿਸ੍ਟਕਰ੍ਣਿਕਮ੍| ਤਤ੍ਰਾਰ੍ਸ਼ੋਯਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲੇਨਾਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟੇਨ ਸ੍ਥੂਲਾਗ੍ਰਤ੍ਵਾਦ੍ਗੁਦਕ੍ਸਣਨਂ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਬਸ੍ਤਿਯਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪੁਨਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਰੇਣ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲੇਨ ਸਦ੍ਯਃ- ਪ੍ਰਾਣਹਰਗੁਦਮਰ੍ਮ ਸਮ੍ਪੀਡ੍ਯਤੇ, ਅਤਸ੍ਤਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਹ੍ਰਸ੍ਵੇ ਯਥੋਚਿਤਪ੍ਰਮਾਣਹੀਨੇ| ਅਣੁਸ੍ਰੋਤਸਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਚ੍ਛਿਦ੍ਰੇ | ਕ੍ਲੇਸ਼ ਇਤਿ ਅਣੁਸ੍ਰੋਤਃਪ੍ਰਵਾਹਣੋਤ੍ਪਨ੍ਨਕਾਲਾਤਿਕ੍ਰਮੇਣ| ਬਸ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਦਿਤਿ ਸਨ੍ਨਿਕਸ੍ਟਕਰ੍ਣਿਕੇ ਯਥਾ ਅਪਾਰ੍ਥਕੋ ਬਸ੍ਤਿਸ੍ਤਦ੍ਵਦਿਤਿ| ਹ੍ਰਸ੍ਵਤ੍ਵਾਦ੍ਧੇਤੋਰਤ੍ਰਾਪਿ ਤਥਾ; ਅਤ ਏਵ ਹੇਤੋਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਗਚ੍ਛਨ੍ ਵ੍ਯਾਘੁਟਨ੍ ਬਸ੍ਤਿਵਿਘਾਤਜਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦੀਨ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਚਾਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਰੋਗਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਾਦਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਜੇਜ੍ਜਟਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਈਦਸ਼ਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਤਿ- ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਬਸ੍ਤਿਃ ਪਿਚ੍ਛਾਬਸ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੀਰ੍ਘੇ ਮਹਾਸ੍ਰੋਤਸਿ ਚ ਯਨ੍ਤ੍ਰੇਤ੍ਯਵਪੀਡਵਨ੍ਨਾਸਾਮੁਖਾਨ੍ਨਿਰ੍ਗਮਨਂ, ਗਲਪੀਡਾਦਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਚ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੬-੯||-
Adhikarana 4 (10-11) · Śloka 11
ਪ੍ਰਸ੍ਤੀਰ੍ਣੇ ਬਹਲੇ ਚਾਪਿ ਬਸ੍ਤੌ ਦੁਰ੍ਬਦ੍ਧਦੋਸਵਤ੍ ||੧੦|| ਬਸ੍ਤਾਵਲ੍ਪੇਲ੍ਪਤਾ ਵਾਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯਾਲ੍ਪਾ ਗੁਣਾ ਮਤਾਃ | ਦੁਰ੍ਬਦ੍ਧੇ ਚਾਣੁਭਿਨ੍ਨੇ ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਭਿਨ੍ਨਨੇਤ੍ਰਵਤ੍ ||੧੧||
प्रस्तीर्णे बहले चापि बस्तौ दुर्बद्धदोषवत् ||१०|| बस्तावल्पेऽल्पता वाऽपि द्रव्यस्याल्पा गुणा मताः | दुर्बद्धे चाणुभिन्ने च विज्ञेयं भिन्ननेत्रवत् ||११||
🔊 Audio coming soon
ਨੇਤ੍ਰਦੋਸਂ ਤਤ੍ਸਾਧਨਂ ਚਾਭਿਧਾਯ ਬਸ੍ਤਿਦੋਸਂ ਤਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਚਾਭਿਧਾਤੁਮਾਹ- ਪ੍ਰਸ੍ਤੀਰ੍ਣੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਲ੍ਪੇ ਯਥੋਚਿਤਪ੍ਰਮਾਣਹੀਨੇ| ਬਸ੍ਤੇਰਲ੍ਪਤਯਾ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯਾਪ੍ਯਲ੍ਪਤਾ, ਅਤ ਏਵ ਅਲ੍ਪਾ ਗੁਣਾਃ| ਭਿਨ੍ਨਨੇਤ੍ਰਵਦਿਤਿ ਭਿਨ੍ਨਨੇਤ੍ਰੇਣ ਤੁਲ੍ਯਂ, ਯਥਾ ਭਿਨ੍ਨੇ ਨੇਤ੍ਰੇ ਬਸ੍ਤੇਰਵਸੇਕਃ, ਤਦ੍ਵਦ੍ਦੁਰ੍ਬਦ੍ਧੇ ਭਿਨ੍ਨੇ ਚ ਬਸ੍ਤਾਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੦-੧੧||
Adhikarana 5 (12-16) · Śloka 16
ਅਤਿਪ੍ਰਪੀਡਿਤੋ ਬਸ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਂ ਤਤਃ | ਵਾਤੇਰਿਤੋ ਨਾਸਿਕਾਭ੍ਯਾਂ ਮੁਖਤੋ ਵਾ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ ||੧੨|| ਤਤ੍ਰ ਤੂਰ੍ਣਂ ਗਲਾਪੀਡਂ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚਾਪ੍ਯਵਧੂਨਨਮ੍ | ਸ਼ਿਰਃਕਾਯਵਿਰੇਕੌ ਚ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੌ ਸੇਕਾਂਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਤਲਾਨ੍ ||੧੩|| ਸ਼ਨੈਃ ਪ੍ਰਪੀਡਿਤੋ ਬਸ੍ਤਿਃ ਪਕ੍ਵਾਧਾਨਂ ਨ ਗਚ੍ਛਤਿ | ਨ ਚ ਸਮ੍ਪਾਦਯਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਪੀਡਯੇਤ੍ ||੧੪|| ਭੂਯੋ ਭੂਯੋਵਪੀਡੇਨ ਵਾਯੁਰਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਪੀਡ੍ਯਤੇ | ਤੇਨਾਧ੍ਮਾਨਂ ਰੁਜਸ਼੍ਚੋਗ੍ਰਾ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਤਤ੍ਰ ਬਸ੍ਤਯਃ ||੧੫|| ਕਾਲਾਤਿਕ੍ਰਮਣਾਤ੍ ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਵ੍ਯਾਧਿਸ਼੍ਚਾਭਿਪ੍ਰਵਰ੍ਧਤੇ | ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਧਿਬਲਘ੍ਨਂ ਤੁ ਭੂਯੋ ਬਸ੍ਤਿਂ ਨਿਧਾਪਯੇਤ੍ ||੧੬||
अतिप्रपीडितो बस्तिः प्रयात्यामाशयं ततः | वातेरितो नासिकाभ्यां मुखतो वा प्रपद्यते ||१२|| तत्र तूर्णं गलापीडं कुर्याच्चाप्यवधूननम् | शिरःकायविरेकौ च तीक्ष्णौ सेकांश्च शीतलान् ||१३|| शनैः प्रपीडितो बस्तिः पक्वाधानं न गच्छति | न च सम्पादयत्यर्थं तस्माद्युक्तं प्रपीडयेत् ||१४|| भूयो भूयोऽवपीडेन वायुरन्तः प्रपीड्यते | तेनाध्मानं रुजश्चोग्रा यथास्वं तत्र बस्तयः ||१५|| कालातिक्रमणात् क्लेशो व्याधिश्चाभिप्रवर्धते | तत्र व्याधिबलघ्नं तु भूयो बस्तिं निधापयेत् ||१६||
🔊 Audio coming soon
ਬਸ੍ਤਿਦੋਸਾਨਭਿਧਾਯ ਪੀਡਨਦੋਸਾਨਭਿਧਾਤੁਮਾਹ- ਅਤਿਪ੍ਰਪੀਡਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਵਧੂਨਨਂ ਕੇਸ਼ਾਦਿਸੂਤ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਚਾਲਨਮ੍| ਸੇਕਾਂਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਤਲਾਨ੍ ਕ੍ਸੀਰੇਕ੍ਸੁਰਸਯਸ੍ਟਿਮਧੁਕਕਸਾਯਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਚੁਕ੍ਰਾਦਿਸ਼ੀਤਦ੍ਰਵ੍ਯਪਰਿਸੇਕਾਨ੍| ਸ਼ਨੈਃ ਪ੍ਰਪੀਡਿਤੋ ਮਨ੍ਦਪੀਡਿਤਃ| ਅਰ੍ਥਂ ਨ ਸਮ੍ਪਾਦਯਤਿ ਕਾਰ੍ਯਂ ਨ ਕਰੋਤਿ| ਅਨ੍ਤਃ ‘ਉਦਰਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤੇਨੇਤਿ ਉਦਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇਨ ਵਾਯੁਨਾ| ਤਤ੍ਰਾਧ੍ਮਾਨਂ ਰੁਜਸ਼੍ਚ| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਬਸ੍ਤਯ ਇਤਿ ਯੇ ਯਸ੍ਯਾਤ੍ਮੀਯਾ ਬਸ੍ਤਯਃ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨ| ਕਾਲਾਤਿਕ੍ਰਮਣਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਾਧਿਸ਼੍ਚਾਭਿਪ੍ਰਵਰ੍ਧਤੇ ਇਤਿ ਚਿਰਕਾਲਨੇਤ੍ਰਾਵਸ੍ਥਾਨਹੇਤੁਕਗੁਦਮਾਰ੍ਗਾਵਰੋਧਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਭਿਮੁਖੀਭੂਤਵਾਤਵਿਘਾਤੇਨਾਨੁਲੋਮਸਾਧ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਧਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੨-੧੬||
Adhikarana 6 (17-22) · Śloka 22
ਗੁਦੋਪਦੇਹਸ਼ੋਫੌ ਤੁ ਸ੍ਨੇਹੋਪਕ੍ਵਃ ਕਰੋਤਿ ਹਿ | ਤਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ੋਧਨੋ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਹਿਤਂ ਚਾਪਿ ਵਿਰੇਚਨਮ੍ ||੧੭|| ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਾਵੁਭੌ ਬਸ੍ਤੀ ਨਾਤਿਕਾਰ੍ਯਕਰੌ ਮਤੌ | ਅਤਿਮਾਤ੍ਰੌ ਤਥਾਨਾਹਕ੍ਲਮਾਤੀਸਾਰਕਾਰਕੌ ||੧੮|| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਂ ਦਾਹਮਤੀਸਾਰਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਕੌ | ਮਦੁਸ਼ੀਤਾਵੁਭੌ ਵਾਤਵਿਬਨ੍ਧਾਧ੍ਮਾਨਕਾਰਕੌ ||੧੯|| ਤਤ੍ਰ ਹੀਨਾਦਿਸੁ ਹਿਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਃ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਧਿਃ | ਗੁਦਬਸ੍ਤ੍ਯੁਪਦੇਹਂ ਤੁ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰੋ ਨਿਰੂਹਣਃ ||੨੦|| ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਂ ਵਾ ਜਨਯੇਤ੍ਤਨੁਰਲ੍ਪਗੁਣਾਵਹਃ | ਤਤ੍ਰ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰੇ ਤਨੁਂ ਬਸ੍ਤਿਂ ਤਨੌ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਂ ਚ ਦਾਪਯੇਤ੍ ||੨੧|| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਤਿਜਾਡ੍ਯਕਦ੍ਰੂਕ੍ਸਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਾਧ੍ਮਾਨਕਦੁਚ੍ਯਤੇ | ਬਸ੍ਤਿਂ ਰੂਕ੍ਸਮਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਰੂਕ੍ਸੇ ਚ ਦਾਪਯੇਤ੍ ||੨੨||
गुदोपदेहशोफौ तु स्नेहोऽपक्वः करोति हि | तत्र संशोधनो बस्तिर्हितं चापि विरेचनम् ||१७|| हीनमात्रावुभौ बस्ती नातिकार्यकरौ मतौ | अतिमात्रौ तथाऽऽनाहक्लमातीसारकारकौ ||१८|| मूर्च्छां दाहमतीसारं पित्तं चात्युष्णतीक्ष्णकौ | मृदुशीतावुभौ वातविबन्धाध्मानकारकौ ||१९|| तत्र हीनादिषु हितः प्रत्यनीकः क्रियाविधिः | गुदबस्त्युपदेहं तु कुर्यात् सान्द्रो निरूहणः ||२०|| प्रवाहिकां वा जनयेत्तनुरल्पगुणावहः | तत्र सान्द्रे तनुं बस्तिं तनौ सान्द्रं च दापयेत् ||२१|| स्निग्धोऽतिजाड्यकृद्रूक्षः स्तम्भाध्मानकृदुच्यते | बस्तिं रूक्षमतिस्निग्धे स्निग्धं रूक्षे च दापयेत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
ਪੀਡਨਦੋਸਾਨਭਿਧਾਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਦੋਸਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਗੁਦੋਪਦੇਹ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਦੇਹ ਉਪਲੇਪਃ| ‘ਹਿਤਂ ਚਾਪਿ ਵਿਰੇਚਨਮ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਰੂਕ੍ਸਂ ਚਾਪਿ ਵਿਰੇਚਨਮ੍’ ਇਤਿ ਗਯਦਾਸਃ| ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਭੌ ਬਸ੍ਤੀ ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਿਨਿਰੂਹਬਸ੍ਤੀ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕ ਇਤਿ ਹੀਨਮਾਤ੍ਰੇਧਿਕਮਾਤ੍ਰੋਤਿਮਾਤ੍ਰੇ ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਃ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੇ ਮਦੁਃ, ਮਦੌ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ, ਉਸ੍ਣੇ ਸ਼ੀਤਃ, ਸ਼ੀਤੇ ਪੁਨਰੁਸ੍ਣਃ| ਅਤਿਜਾਡ੍ਯਕਤ੍ ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਕ੍ਲੇਦਕਾਰੀ ||੧੭-੨੨||
Adhikarana 7 (23-29) · Śloka 30
ਅਤਿਪੀਡਿਤਵਦ੍ਦੋਸਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਚਾਪ੍ਯਵਸ਼ੀਰ੍ਸਕੇ | ਉਚ੍ਛੀਰ੍ਸਕੇ ਸਮੁਨ੍ਨਾਹਂ ਬਸ੍ਤਿਃ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਮੇਹਨਮ੍ ||੨੩|| ਤਤ੍ਰੋਤ੍ਤਰੋ ਹਿਤੋ ਬਸ੍ਤਿਃ ਸੁਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਸੁਖਾਵਹਃ | ਨ੍ਯੁਬ੍ਜਸ੍ਯ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਪਕ੍ਵਾਧਾਨਂ ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਃ ||੨੪|| ਹਦ੍ਗੁਦਂ ਬਾਧਤੇ ਚਾਤ੍ਰ ਵਾਯੁਃ ਕੋਸ੍ਠਮਥਾਪਿ ਚ | ਉਤ੍ਤਾਨਸ੍ਯਾਵਤੇ ਮਾਰ੍ਗੇ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਨਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ ||੨੫|| ਨੇਤ੍ਰਸਂਵੇਜਨਭ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ | ਦੇਹੇ ਸਙ੍ਕੁਚਿਤੇ ਦਤ੍ਤਃ ਸਕ੍ਥ੍ਨੋਰਪ੍ਯੁਭਯੋਸ੍ਤਥਾ ||੨੬|| ਨ ਸਮ੍ਯਗਨਿਲਾਵਿਸ੍ਟੋ ਬਸ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਿ ਦੇਹਿਨਃ | ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਦਤ੍ਤਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮਾਯਾਤ੍ਯਵਾਙ੍ਮੁਖਃ ||੨੭|| ਨ ਚਾਸ਼ਯਂ ਤਰ੍ਪਯਤਿ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਰ੍ਥਕਰੋ ਹਿ ਸਃ | ਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਦਤ੍ਤਸ੍ਤੁ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਂ ਪੁਨਃ ||੨੮|| ਦਕ੍ਸਿਣਾਸ਼੍ਰਿਤਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਨੁਗੋ ਯਤਃ | ਨ੍ਯੁਬ੍ਜਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨਂ ਚ ਬਸ੍ਤੇਰ੍ਨੈਵ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ||੨੯|| ਪਸ਼੍ਚਾਦਨਿਲਕੋਪੋਤ੍ਰ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਤਤ੍ਰ ਕਾਰਯੇਤ੍ |੩੦|
अतिपीडितवद्दोषान् विद्धि चाप्यवशीर्षके | उच्छीर्षके समुन्नाहं बस्तिः कुर्याच्च मेहनम् ||२३|| तत्रोत्तरो हितो बस्तिः सुस्विन्नस्य सुखावहः | न्युब्जस्य बस्तिर्नाप्नोति पक्वाधानं विमार्गगः ||२४|| हृद्गुदं बाधते चात्र वायुः कोष्ठमथापि च | उत्तानस्यावृते मार्गे बस्तिर्नान्तः प्रपद्यते ||२५|| नेत्रसंवेजनभ्रान्तो वायुश्चान्तः प्रकुप्यति | देहे सङ्कुचिते दत्तः सक्थ्नोरप्युभयोस्तथा ||२६|| न सम्यगनिलाविष्टो बस्तिः प्रत्येति देहिनः | स्थितस्य बस्तिर्दत्तस्तु क्षिप्रमायात्यवाङ्मुखः ||२७|| न चाशयं तर्पयति तस्मान्नार्थकरो हि सः | नाप्नोति बस्तिर्दत्तस्तु कृत्स्नं पक्वाशयं पुनः ||२८|| दक्षिणाश्रितपार्श्वस्य वामपार्श्वानुगो यतः | न्युब्जादीनां प्रदानं च बस्तेर्नैव प्रशस्यते ||२९|| पश्चादनिलकोपोऽत्र यथास्वं तत्र कारयेत् |३०|
🔊 Audio coming soon
ਦ੍ਰਵ੍ਯਦੋਸਾਨਭਿਧਾਯ ਸ਼ਯ੍ਯਾਦਿਦੋਸਾਨਭਿਧਾਤੁਮਾਹ- ਅਤਿਪੀਡਿਤਵਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਦ੍ਧਿ ਜਾਨੀਹਿ| ਅਤਿਪ੍ਰਪੀਡਿਤੋ ਬਸ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿਵਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ | ਉਚ੍ਛੀਰ੍ਸਕੇ ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਸ਼ਿਰਸ੍ਕੇ ਪੁਰੁਸੇ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਦਤ੍ਤਃ ਮੇਹਨਂ ਮੇਢ੍ਰਂ ਸਮੁਨ੍ਨਾਹਂ ਸਮ੍ਯਗੁਨ੍ਨਾਹੋ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਤਾਦਸ਼ਮਾਧ੍ਮਾਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਸ੍ਯਾਮਾਪਦਿ ਸੁਨ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰੋ ਬਸ੍ਤਿਃ ਹਿਤਃ ਸੁਖਾਵਹ ਇਤਿ ਗਯੀ| ਜੇਜ੍ਜਟਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤੁ “ਉਚ੍ਛੀਰ੍ਸਕੇ ਸਮੁਨ੍ਨਾਹਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸਸ੍ਨੇਹਮੇਹਨਮ੍| ਤਤ੍ਰੋਤ੍ਤਰੋ ਹਿਤੋ ਬਸ੍ਤਿਃ ਸੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼੍ਚ ਸੁਖਾਵਹਃ”- ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਤਿ- ਸਸ੍ਨੇਹਮੇਹਨਂ ਸ੍ਨੇਹਸਂਸਸ੍ਟਮੂਤ੍ਰਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਂ; ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰ ਉਤ੍ਤਰੋ ਬਸ੍ਤਿਰਿਤਿ ਸੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯ ਸ਼ੋਧਨੋ ਨਿਰੂਹ ਇਤਿ, ਨ ਪੁਨਰੁਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਰਿਤਿ| ਵਦ੍ਧਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਚਾਯਂ ਪਾਠੋਨ੍ਯਥਾ; ਤਥਾ ਚ- “ਉਚ੍ਛੀਰ੍ਸਕੇ ਸਮੁਨ੍ਨਾਹੋ ਬਸ੍ਤੇਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਚ੍ਚ ਮੇਹਨਮ੍”- ਇਤਿ| ਨ੍ਯੁਬ੍ਜਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਵਿਮਾਰ੍ਗਗੋ ਬਸ੍ਤਿਃ ਪਕ੍ਵਾਧਾਨਂ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਂ ਨਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਹਦ੍ਗੁਦਂ ਬਾਧਤੇ ਵਾਯੁਃ ਕੋਸ੍ਠਂ ਚ ਬਾਧਤੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਤ੍ਤਾਨਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨੇਤ੍ਰਸਂਵੇਜਨਂ ਨੇਤ੍ਰਕਮ੍ਪਨਂ, ਤੇਨ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਵਾਯੁਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਕ੍ਥ੍ਨੋਰੂਰ੍ਵੋਰ੍ਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਿ ਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਗਚ੍ਛਤਿ ਨ ਨਿਸ੍ਕਾਸਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਵਾਙ੍ਮੁਖਃ ਅਧੋਮੁਖਃ| ਦਕ੍ਸਿਣਾਸ਼੍ਰਿਤਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਦਤ੍ਤਃ ਸਨ੍ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਂ ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਕੁਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਯਤਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੋ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਨੁਗੋ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮਨੁਗਚ੍ਛਤਿ| ਉਪਸਂਹਾਰਵ੍ਯਾਜੇਨ ਨਿਦਾਨਵਰ੍ਜਨਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਨ੍ਯੁਬ੍ਜਾਦੀਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰੈਵ ਦੋਸਸਾਧਨਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਪਸ਼੍ਚਾਦਨਿਲਕੋਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਦਯਪਸ੍ਠਗੁਦਾਦਿਬਾਧਾਸੁ ਤਤ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪਰਮੇਣ ਭੇਸਜੇਨੈਵ ਸਾਧਿਤੇਨ ਬਸ੍ਤਿਨਾ ਸਾਧ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੩-੨੯||-
Adhikarana 8 (30) · Śloka 30
ਵ੍ਯਾਪਦਃ ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤੇਸ੍ਤੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ||੩੦||
व्यापदः स्नेहबस्तेस्तु वक्ष्यन्ते तच्चिकित्सिते ||३०||
🔊 Audio coming soon
ਏਵਂ ਪ੍ਰਣਿਧਾਨਨੇਤ੍ਰਦ੍ਰਵ੍ਯਪੀਡਨਸ਼ਯ੍ਯਾਦੋਸਜਾ ਵੈਦ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਏਵ ਵ੍ਯਾਪਦਸ਼੍ਚਤੁਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤਮਭਿਧਾਯ ਵੈਦ੍ਯਾਤੁਰਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਿਭਵਾ ਵਕ੍ਤੁਕਾਮਃ ਪ੍ਰਾਹ- ਵ੍ਯਾਪਦਃ ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤੇਰਿਤ੍ਯਾਦਿ||੩੦||
Adhikarana 9 (31-50) · Śloka 50
ਅਯੋਗਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਵ੍ਯਾਪਦਃ ਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਃ | ਅਨੁਸ੍ਣੋਲ੍ਪੌਸਧੋ ਹੀਨੋ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਨੈਤਿ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਃ ||੩੧|| ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਾਧ੍ਮਾਨਸ਼ੂਲੈਸ਼੍ਚ ਤਮਯੋਗਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ | ਤਤ੍ਰ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਹਿਤੋ ਬਸ੍ਤਿਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਚਾਪਿ ਵਿਰੇਚਨਮ੍ ||੩੨|| ਸਸ਼ੇਸਾਨ੍ਨੇਥਵਾ ਭੁਕ੍ਤੇ ਬਹੁਦੋਸੇ ਚ ਯੋਜਿਤਃ | ਅਤ੍ਯਾਸ਼ਿਤਸ੍ਯਾਤਿਬਹੁਰ੍ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਮਨ੍ਦੋਸ੍ਣ ਏਵ ਚ ||੩੩|| ਅਨੁਸ੍ਣਲਵਣਸ੍ਨੇਹੋ ਹ੍ਯਤਿਮਾਤ੍ਰੋਥਵਾ ਪੁਨਃ | ਤਥਾ ਬਹੁਪੁਰੀਸਂ ਚ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮਾਧ੍ਮਾਪਯੇਨ੍ਨਰਮ੍ ||੩੪|| ਹਤ੍ਕਟੀਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪਸ੍ਠੇਸੁ ਸ਼ੂਲਂ ਤਤ੍ਰਾਤਿਦਾਰੁਣਮ੍ | ਤਤ੍ਰ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤਰੋ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਹਿਤਂ ਚਾਪ੍ਯਨੁਵਾਸਨਮ੍ ||੩੫|| ਅਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਤਿਲਵਣੋ ਰੂਕ੍ਸੋ ਬਸ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਃ | ਸਪਿਤ੍ਤਂ ਕੋਪਯੇਦ੍ਵਾਯੁਂ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕਾਮ੍ ||੩੬|| ਨਾਭਿਬਸ੍ਤਿਗੁਦਂ ਤਤ੍ਰ ਛਿਨਤ੍ਤੀਵਾਤਿਦੇਹਿਨਃ | ਪਿਚ੍ਛਾਬਸ੍ਤਿਰ੍ਹਿਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਸ਼੍ਚ ਮਧੁਰੈਃ ਸ਼ਤਃ ||੩੭|| ਅਤ੍ਯਮ੍ਲਲਵਣਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ | ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਙ੍ਗਸਾਦਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ ਤਤ੍ਰ ਦੇਹਿਨਃ ||੩੮|| ਪਰਿਸ੍ਰਵੇਤ੍ਤਤਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਦਾਹਂ ਸਞ੍ਜਨਯੇਦ੍ਗੁਦੇ | ਪਿਚ੍ਛਾਬਸ੍ਤਿਰ੍ਹਿਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਬਸ੍ਤਿਃ ਕ੍ਸੀਰਘਤੇਨ ਚ ||੩੯|| ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾ ਭਵੇਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨ੍ਨਿਰੂਹਾਤ੍ ਸਾਨੁਵਾਸਨਾਤ੍ | ਸਦਾਹਸ਼ੂਲਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਕਫਾਸਗੁਪਵੇਸ਼੍ਯਤੇ ||੪੦|| ਪਿਚ੍ਛਾਬਸ੍ਤਿਰ੍ਹਿਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪਯਸਾ ਚੈਵ ਭੋਜਨਮ੍ | ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਧੁਰਕੈਃ ਸਿਦ੍ਧਂ ਤੈਲਂ ਚਾਪ੍ਯਨੁਵਾਸਨਮ੍ ||੪੧|| ਅਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਨਿਰੂਹੋ ਵਾ ਸਵਾਤੇ ਚਾਨੁਵਾਸਨਃ | ਹਦਯਸ੍ਯੋਪਸਰਣਂ ਕੁਰੁਤੇ ਚਾਙ੍ਗਪੀਡਨਮ੍ ||੪੨|| ਦੋਸੈਸ੍ਤਤ੍ਰ ਰੁਜਸ੍ਤਾਸ੍ਤਾ ਮਦੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਙ੍ਗਗੌਰਵਮ੍ | ਸਰ੍ਵਦੋਸਹਰਂ ਬਸ੍ਤਿਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਤਤ੍ਰ ਦਾਪਯੇਤ੍ ||੪੩|| ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯ ਬਹੁਵਾਤਸ੍ਯ ਤਥਾ ਦੁਃਸ਼ਾਯਿਤਸ੍ਯ ਚ | ਬਸ੍ਤਿਰਙ੍ਗਗ੍ਰਹਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਰੂਕ੍ਸੋ ਮਦ੍ਵਲ੍ਪਭੇਸਜਃ ||੪੪|| ਤਤ੍ਰਾਙ੍ਗਸਾਦਃ ਪ੍ਰਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਜਮ੍ਭੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਵੇਪਕਾਃ | ਪਰ੍ਵਭੇਦਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰੇਸ੍ਟਾਃ ਸ੍ਵੇਦਾਭ੍ਯਞ੍ਜਨਬਸ੍ਤਯਃ ||੪੫|| ਅਤ੍ਯੁਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਤਿਬਹੁਰ੍ਦਤ੍ਤੋਤਿਸ੍ਵੇਦਿਤਸ੍ਯ ਚ | ਅਲ੍ਪਦੋਸਸ੍ਯ ਵਾ ਬਸ੍ਤਿਰਤਿਯੋਗਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ ||੪੬|| ਵਿਰੇਚਨਾਤਿਯੋਗੇਨ ਸਮਾਨਂ ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ | ਪਿਚ੍ਛਾਬਸ੍ਤਿਪ੍ਰਯੋਗਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤਃ ਸੁਖਾਵਹਃ ||੪੭|| ਅਤਿਯੋਗਾਤ੍ ਪਰਂ ਯਤ੍ਰ ਜੀਵਾਦਾਨਂ ਵਿਰਿਕ੍ਤਵਤ੍ | ਦੇਯਸ੍ਤਤ੍ਰ ਹਿਤਸ਼੍ਚਾਪ੍ਸੁ ਪਿਚ੍ਛਾਬਸ੍ਤਿਃ ਸਸ਼ੋਣਿਤਃ ||੪੮|| ਨਵੈਤਾ ਵ੍ਯਾਪਦੋ ਯਾਸ੍ਤੁ ਨਿਰੂਹਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਦਾਹਤਾਃ | ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਿਸ੍ਵਪਿ ਹਿ ਤਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਕੁਸ਼ਲੈਰਿਹ ||੪੯|| ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਵ੍ਯਾਪਦਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਸਲਕ੍ਸਣਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਃ | ਭਿਸਜਾ ਚ ਤਥਾ ਕਾਰ੍ਯਂ ਯਥੈਤਾ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ||੫੦||
अयोगाद्यास्तु वक्ष्यामि व्यापदः सचिकित्सिताः | अनुष्णोऽल्पौषधो हीनो बस्तिर्नैति प्रयोजितः ||३१|| विष्टम्भाध्मानशूलैश्च तमयोगं प्रचक्षते | तत्र तीक्ष्णो हितो बस्तिस्तीक्ष्णं चापि विरेचनम् ||३२|| सशेषान्नेऽथवा भुक्ते बहुदोषे च योजितः | अत्याशितस्यातिबहुर्बस्तिर्मन्दोष्ण एव च ||३३|| अनुष्णलवणस्नेहो ह्यतिमात्रोऽथवा पुनः | तथा बहुपुरीषं च क्षिप्रमाध्मापयेन्नरम् ||३४|| हृत्कटीपार्श्वपृष्ठेषु शूलं तत्रातिदारुणम् | तत्र तीक्ष्णतरो बस्तिर्हितं चाप्यनुवासनम् ||३५|| अतितीक्ष्णोतिलवणो रूक्षो बस्तिः प्रयोजितः | सपित्तं कोपयेद्वायुं कुर्याच्च परिकर्तिकाम् ||३६|| नाभिबस्तिगुदं तत्र छिनत्तीवातिदेहिनः | पिच्छाबस्तिर्हितस्तस्य स्नेहश्च मधुरैः शृतः ||३७|| अत्यम्ललवणस्तीक्ष्णः परिस्रावाय कल्पते | दौर्बल्यमङ्गसादश्च जायते तत्र देहिनः ||३८|| परिस्रवेत्ततः पित्तं दाहं सञ्जनयेद्गुदे | पिच्छाबस्तिर्हितस्तत्र बस्तिः क्षीरघृतेन च ||३९|| प्रवाहिका भवेत्तीक्ष्णान्निरूहात् सानुवासनात् | सदाहशूलं कृच्छ्रेण कफासृगुपवेश्यते ||४०|| पिच्छाबस्तिर्हितस्तत्र पयसा चैव भोजनम् | सर्पिर्मधुरकैः सिद्धं तैलं चाप्यनुवासनम् ||४१|| अतितीक्ष्णो निरूहो वा सवाते चानुवासनः | हृदयस्योपसरणं कुरुते चाङ्गपीडनम् ||४२|| दोषैस्तत्र रुजस्तास्ता मदो मूर्च्छाऽङ्गगौरवम् | सर्वदोषहरं बस्तिं शोधनं तत्र दापयेत् ||४३|| रूक्षस्य बहुवातस्य तथा दुःशायितस्य च | बस्तिरङ्गग्रहं कुर्याद्रूक्षो मृद्वल्पभेषजः ||४४|| तत्राङ्गसादः प्रस्तम्भो जृम्भोद्वेष्टनवेपकाः | पर्वभेदश्च तत्रेष्टाः स्वेदाभ्यञ्जनबस्तयः ||४५|| अत्युष्णतीक्ष्णोऽतिबहुर्दत्तोऽतिस्वेदितस्य च | अल्पदोषस्य वा बस्तिरतियोगाय कल्पते ||४६|| विरेचनातियोगेन समानं तस्य लक्षणम् | पिच्छाबस्तिप्रयोगश्च तत्र शीतः सुखावहः ||४७|| अतियोगात् परं यत्र जीवादानं विरिक्तवत् | देयस्तत्र हितश्चाप्सु पिच्छाबस्तिः सशोणितः ||४८|| नवैता व्यापदो यास्तु निरूहं प्रत्युदाहृताः | स्नेहबस्तिष्वपि हि ता विज्ञेयाः कुशलैरिह ||४९|| इत्युक्ता व्यापदः सर्वाः सलक्षणचिकित्सिताः | भिषजा च तथा कार्यं यथैता न भवन्ति हि ||५०||
🔊 Audio coming soon
ਅਯੋਗਾਦਿਵ੍ਯਾਪਦਃ ਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾ ਆਹ- ਅਯੋਗੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਲ੍ਪੌਸਧ ਇਤਿ ਅਲ੍ਪਾਨਿ ਔਸਧਾਨਿ ਯਤ੍ਰ, ਏਤੇਨਾਲ੍ਪੌਸਧਤ੍ਵਾਦਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯੇਨ ਹੀਨਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ, ਹੀਨ ਇਤਿ ਸਮੁਦਾਯਸ੍ਯਾਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵੇਨ| ਨੈਤਿ ਨਾਗਚ੍ਛਤਿ, ਬਸ੍ਤਿਃ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਾਦਿਭਿਰੁਪਲਕ੍ਸਿਤਃ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਹਿਤੋ ਬਸ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਗੁਣਤ੍ਰਯਵਿਪਰੀਤ ਉਸ੍ਣੋ ਬਹੁਲਭੇਸਜੋ ਯਥੋਚਿਤਪ੍ਰਮਾਣੋ ਹਿਤਃ ਪੂਜਿਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਸ਼ੇਸਾਨ੍ਨੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਸ਼ੇਸਾਨ੍ਨੇ ਅਨ੍ਨਾਜੀਰ੍ਣਸ਼ੇਸੇ, ਭੁਕ੍ਤੇ ਚ ਨਿਰੂਹਬਸ੍ਤਿਃ, ਤਥਾ ਬਹੁਦੋਸੇਨੁਸ੍ਣਲਵਣਸ੍ਨੇਹੋ ਨਿਰੂਹਬਸ੍ਤਿਰ੍ਯੋਜਿਤੋ ਨਰਮਾਧ੍ਮਾਪਯੇਤ੍; ਨਤ੍ਵਨੁਵਾਸਨਃ, ਤਸ੍ਯ ਸਾਨ੍ਨ ਏਵ ਹਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤ੍ਯਸ਼ਿਤਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਿਸ੍ਤਥਾ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤਸ੍ਯਾਤਿਬਹੁਰ੍ਮਨ੍ਦੋਸ੍ਣਤਾਯੁਕ੍ਤਃ ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਿਰਾਧ੍ਮਾਨਂ ਜਨਯੇਤ੍ | ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ ਇਤਿ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵੋਯਂ ਕੇਵਲਪਿਤ੍ਤਜੋ ਨ ਤੁ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਪਰਿਸ੍ਰਾਵਵਤ੍ ਕਫਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਭਵਃ| ਤਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਭੂਯਿਸ੍ਠਾਯਾਂ ਸਰ੍ਪਿਸਾ, ਵਾਤਰਕ੍ਤਭੂਯਿਸ੍ਠਾਯਾਂ ਤੈਲੇਨਾਨੁਵਾਸਨਮ੍| ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਭੋਜਨਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਂ; ਕਫਸਂਸਰ੍ਗੇ ਤੁ ਕਫਹਰਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਸ੍ਕਤਕ੍ਸੀਰਭੋਜਨਮਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਰੁਜਸ੍ਤਾਸ੍ਤਾਃ ਤੋਦਾਦਯਃ, ਓਸਚੋਸਾਦਯਃ, ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦਯਸ਼੍ਚ| ਸਰ੍ਵਦੋਸਹਰਮਿਤਿ ਸਰ੍ਵਦੋਸਹਰਦ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਵਾਥਂ, ਗੋਮੂਤ੍ਰਤ੍ਰਿਵਦਾਦਿਕਲ੍ਕਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਬਸ੍ਤਿਂ; ਸ਼ੋਧਨਤ੍ਵੇਨੋਰ੍ਧ੍ਵਗਤਦੋਸਮਧੋ ਨਯਤਿ, ਸਰ੍ਵਦੋਸਹਰਤ੍ਵੇਨ ਸਰ੍ਵਾਨੇਵ ਦੋਸਾਨ੍ ਦੁਸ੍ਟਾਞ੍ਛਮਯਤਿ| ਰੂਕ੍ਸੋਤ੍ਰ ਵਾਤਪ੍ਰਕਤਿਃ| ਸ਼ੀਤਃ ਸ਼ੀਤੋਪਚਾਰਸ਼੍ਚ ਸੁਖਾਵਹ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਰਿਕ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਵਿਰੇਕਾਤਿਯੋਗੋਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਜੀਵਾਦਾਨਮ੍; ਅਤੋ ਵਿਰੇਕਾਤਿਯੋਗੋਤ੍ਪਨ੍ਨਜੀਵਾਦਾਨਵਲ੍ਲਿਙ੍ਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਭ੍ਯਾਮੇਤਦ੍ਬਸ੍ਤ੍ਯਤਿਯੋਗੋਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਜੀਵਾਦਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ੇਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਦੇਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਸ਼ੋਣਿਤ ਇਤਿ ਹੇਤੁਗਰ੍ਭਂ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ, ਯਤਃ ਪਿਚ੍ਛਾਬਸ੍ਤਿਃ ਸਸ਼ੋਣਿਤੋਤਃ ਸ਼ੋਣਿਤਾਪਗਮਰੂਪਜੀਵਾਦਾਨੇ ਦੇਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੧-੫੦||
Adhikarana 10 (51) · Śloka 51
ਪਕ੍ਸਾਦ੍ਵਿਰੇਕੋ ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਤਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਨਿਰੂਹਣਮ੍ | ਸਦ੍ਯੋ ਨਿਰੂਢੋਨੁਵਾਸ੍ਯਃ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਦ੍ਵਿਰੇਚਿਤਃ ||੫੧||
पक्षाद्विरेको वान्तस्य ततश्चापि निरूहणम् | सद्यो निरूढोऽनुवास्यः सप्तरात्राद्विरेचितः ||५१||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਾਨਾਂ ਯਤੋ ਯਤੋ ਯਦ੍ਯਦ੍ਯਾਵਤਾ ਕਾਲੇਨ ਕਰਣੀਯਂ ਤਤ੍ਤਦੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਪਕ੍ਸਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗੇਨ ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਵਿਰੇਚਨਂ ਪਕ੍ਸਾਨ੍ਨਾਰ੍ਵਾਙ੍ਨਾਪਿ ਪਰਤਃ; ਤਤ੍ਰਾਰ੍ਵਾਕ੍ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਂ ਪੁਰੁਸਾਨਲਬਲਯੋਰਬਲਤ੍ਵਾਦ੍ ਵ੍ਯਾਪਦਮਾਵਹਤਿ, ਅਤਿਪਰਤਃ ਪੁਨਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਦਿਗੁਣੋਨ੍ਤਰਿਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਕ੍ਸਾਦੇਵ ਵਾਨ੍ਤੋ ਵਿਰੇਚਨੀਯਃ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਧਾਨਸ਼ੁਦ੍ਧਿਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਸਂਸਰ੍ਗੇਣ ਦਿਨਾਨਿ ਸਡਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਮਧੁਰਾਦਿਰਸਸਂਸਰ੍ਗਮਾਚਰੇਤ੍| ਸ੍ਨੇਹਪਾਨੇਨਾਪਿ ਦਿਨਾਨਿ ਸਡਤਿਕ੍ਰਮੇਤ੍| ਤਤਃ ਸ੍ਵੇਦਂ ਸਮਾਚਰਨ੍ ਲਘੂਸ੍ਣਂ ਭੁਜ੍ਯਮਾਨਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਸ੍ਥਿਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥੇਹਨਿ ਵਿਰੇਕਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਰੇਕਾਦਨ੍ਨਸਂਸਰ੍ਗੇਣ ਦਿਨਾਨਿ ਸਡਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰਂ ਮਧੁਰਾਦਿਰਸਸਂਸਰ੍ਗਂ ਸਮਾਚਰਨ੍ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਦ੍ਵਿਰੇਚਿਤ ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਦਸ੍ਟਮਾਦਿਦਿਵਸੇਸ੍ਵਨੁਵਾਸਨਾਨਿ ਯਥਾਦੋਸਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍| ਤਤਃ ਸੋਡਸ਼ੇਹ੍ਨਿ ਸ੍ਨੇਹਾਭ੍ਯਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵੇਦਿਤਸ਼੍ਚਾਸ੍ਥਾਪਨਂ ਸੇਵੇਤ| ਗਯਦਾਸਸ੍ਤੁ ਚਰਕਾਚਾਯਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਵਿਰੇਚਨਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਡਹਂ ਕਤਾਨ੍ਨਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਮਨੁਵਾਸਨਂ ਚ ਦ੍ਵਯਮਪਿ ਮਨ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਚ ਚਰਕਾਚਾਰ੍ਯਵਚਨਮ੍- “ਸਂਸਸ੍ਟਭਕ੍ਤਂ ਨਵਮੇਹ੍ਨਿ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤਂ ਪਾਯਯੇਤਾਪ੍ਯਨੁਵਾਸਯੇਦ੍ਵਾ”- (ਚ.ਸਿ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਵਿਰੇਚਨਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਨ੍ਨਸਂਸਰ੍ਗੇਣ ਦਿਨਾਨਿ ਸਟ੍, ਤਤੋ ਮਧੁਰਾਦਿਰਸਸਂਸਰ੍ਗਮਾਚਰੇਤ੍, ਸ੍ਨੇਹਪਾਨੇਨਾਪਿ ਦਿਨਾਨਿ ਸਡਤਿਕ੍ਰਾਮੇਨ੍, ਤਤੋ ਦਿਨਤ੍ਰਯਂ ਲਘੂਸ੍ਣਂ ਭੁਞ੍ਜਾਨਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥੇਹਨਿ ਸ੍ਨੇਹਾਭ੍ਯਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵੇਦਿਤਸ਼੍ਚਾਸ੍ਥਾਪਨਂ ਸੇਵੇਤ| ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਪੂਰ੍ਵਕਸ੍ਯਾਨੁਵਾਸਨਪੂਰ੍ਵਕਸ੍ਯ ਚਾਸ੍ਥਾਪਨਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾ ਗਯਦਾਸੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾ; ਯਥਾ- ਹੀਨਵਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਪਰਿਪਕ੍ਵਾਮਸਞ੍ਚਯਾਵਤ ਵਾਯੌ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਪੂਰ੍ਵਕਮਾਸ੍ਥਾਪਨਂ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਵਸ੍ਥਾਵਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਸ੍ਨੇਹਨਵਿਰੇਚਿਤਸ੍ਯਾਸ੍ਥਾਪਨਮਿਤਿ| ਨਿਰੂਢਃ ਪੁਰੁਸਃ ਸਦ੍ਯ ਏਵ ਤਦ੍ਦਿਵਸੇ ਏਵਾਨੁਵਾਸ੍ਯਃ| ਏਤੇਨ ਦਤ੍ਤਨਿਰੂਹੋ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਭੋਜਯਿਤ੍ਵਾਰ੍ਦ੍ਰਪਾਣਿਰੇਵਾਨੁਵਾਸ੍ਯਃ| ਵਿਰੇਚਿਤਸ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ ਪਰਤੋਨੁਵਾਸ੍ਯੋ ਨਾਰ੍ਵਾਕ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਵਿਰੇਚਨਾਤ੍ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰੇ ਗਤੇ ਜਾਤਬਲਾਯ ਵੈ| ਕਤਾਨ੍ਨਾਯਾਨੁਵਾਸ੍ਯਾਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦੇਯੋਨੁਵਾਸਨਃ” (ਚਿ.ਅ.੩੭) ਇਤਿ| ਕੇਚਿਦਨ੍ਯਾਦਸ਼ਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ; ਤਚ੍ਚ ਗਯਦਾਸਾਚਾਯਣ ਬਹੁਧਾ ਦੂਸਿਤਤ੍ਵਾਦਸ੍ਮਾਭਿਰਪ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸਿਤਮ੍||੫੧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 36
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਨੇਤ੍ਰਬਸ੍ਤਿਵ੍ਯਾਪਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਸਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੩੬||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने नेत्रबस्तिव्यापच्चिकित्सितं नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः ||३६||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਸਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩੬||