Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਨੇਤ੍ਰਬਸ੍ਤਿਵ੍ਯਾਪਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातो नेत्रबस्तिव्यापच्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
36. nētrabastivyāpaccikitsitam
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
ਅਥ ਨੇਤ੍ਰੇ ਵਿਚਲਿਤੇ ਤਥਾ ਚੈਵ ਵਿਵਰ੍ਤਿਤੇ | ਗੁਦੇ ਕ੍ਸਤਂ ਰੁਜਾ ਵਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸਦ੍ਯਃਕ੍ਸਤਕ੍ਰਿਯਾਃ ||੩|| ਅਤ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇਵਸਨ੍ਨੇ ਚ ਨੇਤ੍ਰੇ ਪਾਯੌ ਭਵੇਦ੍ਰੁਜਾ | ਵਿਧਿਰਤ੍ਰਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਃ ਕਾਰ੍ਯਃ ਸ੍ਨੇਹੈਸ਼੍ਚ ਸੇਚਨਮ੍ ||੪|| ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਣਿਹਿਤੇ ਨੇਤ੍ਰੇ ਤਥਾ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਵਪੀਡਿਤੇ | ਮੁਖਸ੍ਯਾਵਰਣਾਦ੍ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਨ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ | ਜੁ ਨੇਤ੍ਰਂ ਵਿਧੇਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਜਾਨਤਾ ||੫||
View original
अथ नेत्रे विचलिते तथा चैव विवर्तिते | गुदे क्षतं रुजा वा स्यात्तत्र सद्यःक्षतक्रियाः ||३|| अत्युत्क्षिप्तेऽवसन्ने च नेत्रे पायौ भवेद्रुजा | विधिरत्रापि पित्तघ्नः कार्यः स्नेहैश्च सेचनम् ||४|| तिर्यक्प्रणिहिते नेत्रे तथा पार्श्वावपीडिते | मुखस्यावरणाद्बस्तिर्न सम्यक् प्रतिपद्यते | ऋजु नेत्रं विधेयं स्यात्तत्र सम्यग्विजानता ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (6-9) · Śloka 10
ਅਤਿਸ੍ਥੂਲੇ ਕਰ੍ਕਸ਼ੇ ਚ ਨੇਤ੍ਰੇਸ੍ਤ੍ਰਿਮਤਿ ਘਰ੍ਸਣਾਤ੍ | ਗੁਦੇ ਭਵੇਤ੍ ਕ੍ਸਤਂ ਰੁਕ੍ ਚ ਸਾਧਨਂ ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ||੬|| ਆਸਨ੍ਨਕਰ੍ਣਿਕੇ ਨੇਤ੍ਰੇ ਭਿਨ੍ਨੇਣੌ ਵਾਪ੍ਯਪਾਰ੍ਥਕਃ | ਅਵਸੇਕੋ ਭਵੇਦ੍ਬਸ੍ਤੇਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੋਸਾਨ੍ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੭|| ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਕਰ੍ਣਿਕੇ ਰਕ੍ਤਂ ਗੁਦਮਰ੍ਮਪ੍ਰਪੀਡਨਾਤ੍ | ਕ੍ਸਰਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨੋ ਵਿਧਿਰ੍ਬਸ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਪਿਚ੍ਛਿਲਃ ||੮|| ਹ੍ਰਸ੍ਵੇ ਤ੍ਵਣੁਸ੍ਰੋਤਸਿ ਚ ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਬਸ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ | ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਗਚ੍ਛਂਸ੍ਤਤਃਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਰੋਗਾਨ੍ ਬਸ੍ਤਿਵਿਘਾਤਜਾਨ੍ ||੯|| ਦੀਰ੍ਘੇ ਮਹਾਸ੍ਰੋਤਸਿ ਚ ਜ੍ਞੇਯਮਤ੍ਯਵਪੀਡਵਤ੍ |੧੦|
View original
अतिस्थूले कर्कशे च नेत्रेऽस्त्रिमति घर्षणात् | गुदे भवेत् क्षतं रुक् च साधनं तस्य पूर्ववत् ||६|| आसन्नकर्णिके नेत्रे भिन्नेऽणौ वाऽप्यपार्थकः | अवसेको भवेद्बस्तेस्तस्माद्दोषान् विवर्जयेत् ||७|| प्रकृष्टकर्णिके रक्तं गुदमर्मप्रपीडनात् | क्षरत्यत्रापि पित्तघ्नो विधिर्बस्तिश्च पिच्छिलः ||८|| ह्रस्वे त्वणुस्रोतसि च क्लेशो बस्तिश्च पूर्ववत् | प्रत्यागच्छंस्ततःकुर्याद्रोगान् बस्तिविघातजान् ||९|| दीर्घे महास्रोतसि च ज्ञेयमत्यवपीडवत् |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (10-11) · Śloka 11
ਪ੍ਰਸ੍ਤੀਰ੍ਣੇ ਬਹਲੇ ਚਾਪਿ ਬਸ੍ਤੌ ਦੁਰ੍ਬਦ੍ਧਦੋਸਵਤ੍ ||੧੦|| ਬਸ੍ਤਾਵਲ੍ਪੇਲ੍ਪਤਾ ਵਾਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯਾਲ੍ਪਾ ਗੁਣਾ ਮਤਾਃ | ਦੁਰ੍ਬਦ੍ਧੇ ਚਾਣੁਭਿਨ੍ਨੇ ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਭਿਨ੍ਨਨੇਤ੍ਰਵਤ੍ ||੧੧||
View original
प्रस्तीर्णे बहले चापि बस्तौ दुर्बद्धदोषवत् ||१०|| बस्तावल्पेऽल्पता वाऽपि द्रव्यस्याल्पा गुणा मताः | दुर्बद्धे चाणुभिन्ने च विज्ञेयं भिन्ननेत्रवत् ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (12-16) · Śloka 16
ਅਤਿਪ੍ਰਪੀਡਿਤੋ ਬਸ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਂ ਤਤਃ | ਵਾਤੇਰਿਤੋ ਨਾਸਿਕਾਭ੍ਯਾਂ ਮੁਖਤੋ ਵਾ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ ||੧੨|| ਤਤ੍ਰ ਤੂਰ੍ਣਂ ਗਲਾਪੀਡਂ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚਾਪ੍ਯਵਧੂਨਨਮ੍ | ਸ਼ਿਰਃਕਾਯਵਿਰੇਕੌ ਚ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੌ ਸੇਕਾਂਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਤਲਾਨ੍ ||੧੩|| ਸ਼ਨੈਃ ਪ੍ਰਪੀਡਿਤੋ ਬਸ੍ਤਿਃ ਪਕ੍ਵਾਧਾਨਂ ਨ ਗਚ੍ਛਤਿ | ਨ ਚ ਸਮ੍ਪਾਦਯਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਪੀਡਯੇਤ੍ ||੧੪|| ਭੂਯੋ ਭੂਯੋਵਪੀਡੇਨ ਵਾਯੁਰਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਪੀਡ੍ਯਤੇ | ਤੇਨਾਧ੍ਮਾਨਂ ਰੁਜਸ਼੍ਚੋਗ੍ਰਾ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਤਤ੍ਰ ਬਸ੍ਤਯਃ ||੧੫|| ਕਾਲਾਤਿਕ੍ਰਮਣਾਤ੍ ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਵ੍ਯਾਧਿਸ਼੍ਚਾਭਿਪ੍ਰਵਰ੍ਧਤੇ | ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਧਿਬਲਘ੍ਨਂ ਤੁ ਭੂਯੋ ਬਸ੍ਤਿਂ ਨਿਧਾਪਯੇਤ੍ ||੧੬||
View original
अतिप्रपीडितो बस्तिः प्रयात्यामाशयं ततः | वातेरितो नासिकाभ्यां मुखतो वा प्रपद्यते ||१२|| तत्र तूर्णं गलापीडं कुर्याच्चाप्यवधूननम् | शिरःकायविरेकौ च तीक्ष्णौ सेकांश्च शीतलान् ||१३|| शनैः प्रपीडितो बस्तिः पक्वाधानं न गच्छति | न च सम्पादयत्यर्थं तस्माद्युक्तं प्रपीडयेत् ||१४|| भूयो भूयोऽवपीडेन वायुरन्तः प्रपीड्यते | तेनाध्मानं रुजश्चोग्रा यथास्वं तत्र बस्तयः ||१५|| कालातिक्रमणात् क्लेशो व्याधिश्चाभिप्रवर्धते | तत्र व्याधिबलघ्नं तु भूयो बस्तिं निधापयेत् ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (17-22) · Śloka 22
ਗੁਦੋਪਦੇਹਸ਼ੋਫੌ ਤੁ ਸ੍ਨੇਹੋਪਕ੍ਵਃ ਕਰੋਤਿ ਹਿ | ਤਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ੋਧਨੋ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਹਿਤਂ ਚਾਪਿ ਵਿਰੇਚਨਮ੍ ||੧੭|| ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਾਵੁਭੌ ਬਸ੍ਤੀ ਨਾਤਿਕਾਰ੍ਯਕਰੌ ਮਤੌ | ਅਤਿਮਾਤ੍ਰੌ ਤਥਾਨਾਹਕ੍ਲਮਾਤੀਸਾਰਕਾਰਕੌ ||੧੮|| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਂ ਦਾਹਮਤੀਸਾਰਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਕੌ | ਮਦੁਸ਼ੀਤਾਵੁਭੌ ਵਾਤਵਿਬਨ੍ਧਾਧ੍ਮਾਨਕਾਰਕੌ ||੧੯|| ਤਤ੍ਰ ਹੀਨਾਦਿਸੁ ਹਿਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਃ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਧਿਃ | ਗੁਦਬਸ੍ਤ੍ਯੁਪਦੇਹਂ ਤੁ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰੋ ਨਿਰੂਹਣਃ ||੨੦|| ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਂ ਵਾ ਜਨਯੇਤ੍ਤਨੁਰਲ੍ਪਗੁਣਾਵਹਃ | ਤਤ੍ਰ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰੇ ਤਨੁਂ ਬਸ੍ਤਿਂ ਤਨੌ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਂ ਚ ਦਾਪਯੇਤ੍ ||੨੧|| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਤਿਜਾਡ੍ਯਕਦ੍ਰੂਕ੍ਸਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਾਧ੍ਮਾਨਕਦੁਚ੍ਯਤੇ | ਬਸ੍ਤਿਂ ਰੂਕ੍ਸਮਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਰੂਕ੍ਸੇ ਚ ਦਾਪਯੇਤ੍ ||੨੨||
View original
गुदोपदेहशोफौ तु स्नेहोऽपक्वः करोति हि | तत्र संशोधनो बस्तिर्हितं चापि विरेचनम् ||१७|| हीनमात्रावुभौ बस्ती नातिकार्यकरौ मतौ | अतिमात्रौ तथाऽऽनाहक्लमातीसारकारकौ ||१८|| मूर्च्छां दाहमतीसारं पित्तं चात्युष्णतीक्ष्णकौ | मृदुशीतावुभौ वातविबन्धाध्मानकारकौ ||१९|| तत्र हीनादिषु हितः प्रत्यनीकः क्रियाविधिः | गुदबस्त्युपदेहं तु कुर्यात् सान्द्रो निरूहणः ||२०|| प्रवाहिकां वा जनयेत्तनुरल्पगुणावहः | तत्र सान्द्रे तनुं बस्तिं तनौ सान्द्रं च दापयेत् ||२१|| स्निग्धोऽतिजाड्यकृद्रूक्षः स्तम्भाध्मानकृदुच्यते | बस्तिं रूक्षमतिस्निग्धे स्निग्धं रूक्षे च दापयेत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (23-29) · Śloka 30
ਅਤਿਪੀਡਿਤਵਦ੍ਦੋਸਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਚਾਪ੍ਯਵਸ਼ੀਰ੍ਸਕੇ | ਉਚ੍ਛੀਰ੍ਸਕੇ ਸਮੁਨ੍ਨਾਹਂ ਬਸ੍ਤਿਃ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਮੇਹਨਮ੍ ||੨੩|| ਤਤ੍ਰੋਤ੍ਤਰੋ ਹਿਤੋ ਬਸ੍ਤਿਃ ਸੁਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਸੁਖਾਵਹਃ | ਨ੍ਯੁਬ੍ਜਸ੍ਯ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਪਕ੍ਵਾਧਾਨਂ ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਃ ||੨੪|| ਹਦ੍ਗੁਦਂ ਬਾਧਤੇ ਚਾਤ੍ਰ ਵਾਯੁਃ ਕੋਸ੍ਠਮਥਾਪਿ ਚ | ਉਤ੍ਤਾਨਸ੍ਯਾਵਤੇ ਮਾਰ੍ਗੇ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਨਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ ||੨੫|| ਨੇਤ੍ਰਸਂਵੇਜਨਭ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ | ਦੇਹੇ ਸਙ੍ਕੁਚਿਤੇ ਦਤ੍ਤਃ ਸਕ੍ਥ੍ਨੋਰਪ੍ਯੁਭਯੋਸ੍ਤਥਾ ||੨੬|| ਨ ਸਮ੍ਯਗਨਿਲਾਵਿਸ੍ਟੋ ਬਸ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਿ ਦੇਹਿਨਃ | ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਦਤ੍ਤਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮਾਯਾਤ੍ਯਵਾਙ੍ਮੁਖਃ ||੨੭|| ਨ ਚਾਸ਼ਯਂ ਤਰ੍ਪਯਤਿ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਰ੍ਥਕਰੋ ਹਿ ਸਃ | ਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਦਤ੍ਤਸ੍ਤੁ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਂ ਪੁਨਃ ||੨੮|| ਦਕ੍ਸਿਣਾਸ਼੍ਰਿਤਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਨੁਗੋ ਯਤਃ | ਨ੍ਯੁਬ੍ਜਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨਂ ਚ ਬਸ੍ਤੇਰ੍ਨੈਵ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ||੨੯|| ਪਸ਼੍ਚਾਦਨਿਲਕੋਪੋਤ੍ਰ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਤਤ੍ਰ ਕਾਰਯੇਤ੍ |੩੦|
View original
अतिपीडितवद्दोषान् विद्धि चाप्यवशीर्षके | उच्छीर्षके समुन्नाहं बस्तिः कुर्याच्च मेहनम् ||२३|| तत्रोत्तरो हितो बस्तिः सुस्विन्नस्य सुखावहः | न्युब्जस्य बस्तिर्नाप्नोति पक्वाधानं विमार्गगः ||२४|| हृद्गुदं बाधते चात्र वायुः कोष्ठमथापि च | उत्तानस्यावृते मार्गे बस्तिर्नान्तः प्रपद्यते ||२५|| नेत्रसंवेजनभ्रान्तो वायुश्चान्तः प्रकुप्यति | देहे सङ्कुचिते दत्तः सक्थ्नोरप्युभयोस्तथा ||२६|| न सम्यगनिलाविष्टो बस्तिः प्रत्येति देहिनः | स्थितस्य बस्तिर्दत्तस्तु क्षिप्रमायात्यवाङ्मुखः ||२७|| न चाशयं तर्पयति तस्मान्नार्थकरो हि सः | नाप्नोति बस्तिर्दत्तस्तु कृत्स्नं पक्वाशयं पुनः ||२८|| दक्षिणाश्रितपार्श्वस्य वामपार्श्वानुगो यतः | न्युब्जादीनां प्रदानं च बस्तेर्नैव प्रशस्यते ||२९|| पश्चादनिलकोपोऽत्र यथास्वं तत्र कारयेत् |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (30) · Śloka 30
ਵ੍ਯਾਪਦਃ ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤੇਸ੍ਤੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ||੩੦||
View original
व्यापदः स्नेहबस्तेस्तु वक्ष्यन्ते तच्चिकित्सिते ||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (31-50) · Śloka 50
ਅਯੋਗਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਵ੍ਯਾਪਦਃ ਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਃ | ਅਨੁਸ੍ਣੋਲ੍ਪੌਸਧੋ ਹੀਨੋ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਨੈਤਿ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਃ ||੩੧|| ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਾਧ੍ਮਾਨਸ਼ੂਲੈਸ਼੍ਚ ਤਮਯੋਗਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ | ਤਤ੍ਰ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਹਿਤੋ ਬਸ੍ਤਿਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਚਾਪਿ ਵਿਰੇਚਨਮ੍ ||੩੨|| ਸਸ਼ੇਸਾਨ੍ਨੇਥਵਾ ਭੁਕ੍ਤੇ ਬਹੁਦੋਸੇ ਚ ਯੋਜਿਤਃ | ਅਤ੍ਯਾਸ਼ਿਤਸ੍ਯਾਤਿਬਹੁਰ੍ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਮਨ੍ਦੋਸ੍ਣ ਏਵ ਚ ||੩੩|| ਅਨੁਸ੍ਣਲਵਣਸ੍ਨੇਹੋ ਹ੍ਯਤਿਮਾਤ੍ਰੋਥਵਾ ਪੁਨਃ | ਤਥਾ ਬਹੁਪੁਰੀਸਂ ਚ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮਾਧ੍ਮਾਪਯੇਨ੍ਨਰਮ੍ ||੩੪|| ਹਤ੍ਕਟੀਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪਸ੍ਠੇਸੁ ਸ਼ੂਲਂ ਤਤ੍ਰਾਤਿਦਾਰੁਣਮ੍ | ਤਤ੍ਰ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤਰੋ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਹਿਤਂ ਚਾਪ੍ਯਨੁਵਾਸਨਮ੍ ||੩੫|| ਅਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਤਿਲਵਣੋ ਰੂਕ੍ਸੋ ਬਸ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਃ | ਸਪਿਤ੍ਤਂ ਕੋਪਯੇਦ੍ਵਾਯੁਂ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕਾਮ੍ ||੩੬|| ਨਾਭਿਬਸ੍ਤਿਗੁਦਂ ਤਤ੍ਰ ਛਿਨਤ੍ਤੀਵਾਤਿਦੇਹਿਨਃ | ਪਿਚ੍ਛਾਬਸ੍ਤਿਰ੍ਹਿਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਸ਼੍ਚ ਮਧੁਰੈਃ ਸ਼ਤਃ ||੩੭|| ਅਤ੍ਯਮ੍ਲਲਵਣਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ | ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਙ੍ਗਸਾਦਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ ਤਤ੍ਰ ਦੇਹਿਨਃ ||੩੮|| ਪਰਿਸ੍ਰਵੇਤ੍ਤਤਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਦਾਹਂ ਸਞ੍ਜਨਯੇਦ੍ਗੁਦੇ | ਪਿਚ੍ਛਾਬਸ੍ਤਿਰ੍ਹਿਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਬਸ੍ਤਿਃ ਕ੍ਸੀਰਘਤੇਨ ਚ ||੩੯|| ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾ ਭਵੇਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨ੍ਨਿਰੂਹਾਤ੍ ਸਾਨੁਵਾਸਨਾਤ੍ | ਸਦਾਹਸ਼ੂਲਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਕਫਾਸਗੁਪਵੇਸ਼੍ਯਤੇ ||੪੦|| ਪਿਚ੍ਛਾਬਸ੍ਤਿਰ੍ਹਿਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪਯਸਾ ਚੈਵ ਭੋਜਨਮ੍ | ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਧੁਰਕੈਃ ਸਿਦ੍ਧਂ ਤੈਲਂ ਚਾਪ੍ਯਨੁਵਾਸਨਮ੍ ||੪੧|| ਅਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਨਿਰੂਹੋ ਵਾ ਸਵਾਤੇ ਚਾਨੁਵਾਸਨਃ | ਹਦਯਸ੍ਯੋਪਸਰਣਂ ਕੁਰੁਤੇ ਚਾਙ੍ਗਪੀਡਨਮ੍ ||੪੨|| ਦੋਸੈਸ੍ਤਤ੍ਰ ਰੁਜਸ੍ਤਾਸ੍ਤਾ ਮਦੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਙ੍ਗਗੌਰਵਮ੍ | ਸਰ੍ਵਦੋਸਹਰਂ ਬਸ੍ਤਿਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਤਤ੍ਰ ਦਾਪਯੇਤ੍ ||੪੩|| ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯ ਬਹੁਵਾਤਸ੍ਯ ਤਥਾ ਦੁਃਸ਼ਾਯਿਤਸ੍ਯ ਚ | ਬਸ੍ਤਿਰਙ੍ਗਗ੍ਰਹਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਰੂਕ੍ਸੋ ਮਦ੍ਵਲ੍ਪਭੇਸਜਃ ||੪੪|| ਤਤ੍ਰਾਙ੍ਗਸਾਦਃ ਪ੍ਰਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਜਮ੍ਭੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਵੇਪਕਾਃ | ਪਰ੍ਵਭੇਦਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰੇਸ੍ਟਾਃ ਸ੍ਵੇਦਾਭ੍ਯਞ੍ਜਨਬਸ੍ਤਯਃ ||੪੫|| ਅਤ੍ਯੁਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਤਿਬਹੁਰ੍ਦਤ੍ਤੋਤਿਸ੍ਵੇਦਿਤਸ੍ਯ ਚ | ਅਲ੍ਪਦੋਸਸ੍ਯ ਵਾ ਬਸ੍ਤਿਰਤਿਯੋਗਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ ||੪੬|| ਵਿਰੇਚਨਾਤਿਯੋਗੇਨ ਸਮਾਨਂ ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ | ਪਿਚ੍ਛਾਬਸ੍ਤਿਪ੍ਰਯੋਗਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤਃ ਸੁਖਾਵਹਃ ||੪੭|| ਅਤਿਯੋਗਾਤ੍ ਪਰਂ ਯਤ੍ਰ ਜੀਵਾਦਾਨਂ ਵਿਰਿਕ੍ਤਵਤ੍ | ਦੇਯਸ੍ਤਤ੍ਰ ਹਿਤਸ਼੍ਚਾਪ੍ਸੁ ਪਿਚ੍ਛਾਬਸ੍ਤਿਃ ਸਸ਼ੋਣਿਤਃ ||੪੮|| ਨਵੈਤਾ ਵ੍ਯਾਪਦੋ ਯਾਸ੍ਤੁ ਨਿਰੂਹਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਦਾਹਤਾਃ | ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਿਸ੍ਵਪਿ ਹਿ ਤਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਕੁਸ਼ਲੈਰਿਹ ||੪੯|| ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਵ੍ਯਾਪਦਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਸਲਕ੍ਸਣਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਃ | ਭਿਸਜਾ ਚ ਤਥਾ ਕਾਰ੍ਯਂ ਯਥੈਤਾ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ||੫੦||
View original
अयोगाद्यास्तु वक्ष्यामि व्यापदः सचिकित्सिताः | अनुष्णोऽल्पौषधो हीनो बस्तिर्नैति प्रयोजितः ||३१|| विष्टम्भाध्मानशूलैश्च तमयोगं प्रचक्षते | तत्र तीक्ष्णो हितो बस्तिस्तीक्ष्णं चापि विरेचनम् ||३२|| सशेषान्नेऽथवा भुक्ते बहुदोषे च योजितः | अत्याशितस्यातिबहुर्बस्तिर्मन्दोष्ण एव च ||३३|| अनुष्णलवणस्नेहो ह्यतिमात्रोऽथवा पुनः | तथा बहुपुरीषं च क्षिप्रमाध्मापयेन्नरम् ||३४|| हृत्कटीपार्श्वपृष्ठेषु शूलं तत्रातिदारुणम् | तत्र तीक्ष्णतरो बस्तिर्हितं चाप्यनुवासनम् ||३५|| अतितीक्ष्णोतिलवणो रूक्षो बस्तिः प्रयोजितः | सपित्तं कोपयेद्वायुं कुर्याच्च परिकर्तिकाम् ||३६|| नाभिबस्तिगुदं तत्र छिनत्तीवातिदेहिनः | पिच्छाबस्तिर्हितस्तस्य स्नेहश्च मधुरैः शृतः ||३७|| अत्यम्ललवणस्तीक्ष्णः परिस्रावाय कल्पते | दौर्बल्यमङ्गसादश्च जायते तत्र देहिनः ||३८|| परिस्रवेत्ततः पित्तं दाहं सञ्जनयेद्गुदे | पिच्छाबस्तिर्हितस्तत्र बस्तिः क्षीरघृतेन च ||३९|| प्रवाहिका भवेत्तीक्ष्णान्निरूहात् सानुवासनात् | सदाहशूलं कृच्छ्रेण कफासृगुपवेश्यते ||४०|| पिच्छाबस्तिर्हितस्तत्र पयसा चैव भोजनम् | सर्पिर्मधुरकैः सिद्धं तैलं चाप्यनुवासनम् ||४१|| अतितीक्ष्णो निरूहो वा सवाते चानुवासनः | हृदयस्योपसरणं कुरुते चाङ्गपीडनम् ||४२|| दोषैस्तत्र रुजस्तास्ता मदो मूर्च्छाऽङ्गगौरवम् | सर्वदोषहरं बस्तिं शोधनं तत्र दापयेत् ||४३|| रूक्षस्य बहुवातस्य तथा दुःशायितस्य च | बस्तिरङ्गग्रहं कुर्याद्रूक्षो मृद्वल्पभेषजः ||४४|| तत्राङ्गसादः प्रस्तम्भो जृम्भोद्वेष्टनवेपकाः | पर्वभेदश्च तत्रेष्टाः स्वेदाभ्यञ्जनबस्तयः ||४५|| अत्युष्णतीक्ष्णोऽतिबहुर्दत्तोऽतिस्वेदितस्य च | अल्पदोषस्य वा बस्तिरतियोगाय कल्पते ||४६|| विरेचनातियोगेन समानं तस्य लक्षणम् | पिच्छाबस्तिप्रयोगश्च तत्र शीतः सुखावहः ||४७|| अतियोगात् परं यत्र जीवादानं विरिक्तवत् | देयस्तत्र हितश्चाप्सु पिच्छाबस्तिः सशोणितः ||४८|| नवैता व्यापदो यास्तु निरूहं प्रत्युदाहृताः | स्नेहबस्तिष्वपि हि ता विज्ञेयाः कुशलैरिह ||४९|| इत्युक्ता व्यापदः सर्वाः सलक्षणचिकित्सिताः | भिषजा च तथा कार्यं यथैता न भवन्ति हि ||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (51) · Śloka 51
ਪਕ੍ਸਾਦ੍ਵਿਰੇਕੋ ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਤਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਨਿਰੂਹਣਮ੍ | ਸਦ੍ਯੋ ਨਿਰੂਢੋਨੁਵਾਸ੍ਯਃ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਦ੍ਵਿਰੇਚਿਤਃ ||੫੧||
View original
पक्षाद्विरेको वान्तस्य ततश्चापि निरूहणम् | सद्यो निरूढोऽनुवास्यः सप्तरात्राद्विरेचितः ||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 36
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਨੇਤ੍ਰਬਸ੍ਤਿਵ੍ਯਾਪਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਸਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੩੬||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने नेत्रबस्तिव्यापच्चिकित्सितं नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः ||३६||
🔊 Audio coming soon