36. nētrabastivyāpaccikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ನೇತ್ರಬಸ್ತಿವ್ಯಾಪಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ನೇತ್ರಾನನ್ತರಮಾದಿಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ; ತೇನ ಪ್ರಣಿಧಾನದ್ರವ್ಯಶಯ್ಯಾವ್ಯಾಪದೋಽಪಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

ಅಥ ನೇತ್ರೇ ವಿಚಲಿತೇ ತಥಾ ಚೈವ ವಿವರ್ತಿತೇ | ಗುದೇ ಕ್ಷತಂ ರುಜಾ ವಾ ಸ್ಯಾತ್ತತ್ರ ಸದ್ಯಃಕ್ಷತಕ್ರಿಯಾಃ ||೩|| ಅತ್ಯುತ್ಕ್ಷಿಪ್ತೇಽವಸನ್ನೇ ಚ ನೇತ್ರೇ ಪಾಯೌ ಭವೇದ್ರುಜಾ | ವಿಧಿರತ್ರಾಪಿ ಪಿತ್ತಘ್ನಃ ಕಾರ್ಯಃ ಸ್ನೇಹೈಶ್ಚ ಸೇಚನಮ್ ||೪|| ತಿರ್ಯಕ್ಪ್ರಣಿಹಿತೇ ನೇತ್ರೇ ತಥಾ ಪಾರ್ಶ್ವಾವಪೀಡಿತೇ | ಮುಖಸ್ಯಾವರಣಾದ್ಬಸ್ತಿರ್ನ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ | ಋಜು ನೇತ್ರಂ ವಿಧೇಯಂ ಸ್ಯಾತ್ತತ್ರ ಸಮ್ಯಗ್ವಿಜಾನತಾ ||೫||

ತತ್ರ ಸದ್ಯಃ ಕ್ಷತಕ್ರಿಯಾ ಮಧುಘೃತಾಭ್ಯಙ್ಗಾದ್ಯಾಃ| ಅತ್ಯುತ್ಕ್ಷಿಪ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಅತ್ಯುತ್ಕ್ಷಿಪ್ತೇಽವಸನ್ನೇ ಚ ನೇತ್ರೇಽಭಿಘಾತೇನ ವಾತಪೈತ್ತಿಕಪಾಯುವೇದನಾಯಾಮ್| ಪಿತ್ತಘ್ನ ಇತಿ ಮಧುರಶೀತಾದಿಃ| ಸ್ನೇಹೈಶ್ಚ ಸೇಚನಮಿತಿ ಘೃತಾದಿಸ್ನೇಹಸೇಚನಂ, ತಚ್ಚಾನಿಲಾಪಹಮ್||೩-೫||

Adhikarana 3 (6-9) · Śloka 10

ಅತಿಸ್ಥೂಲೇ ಕರ್ಕಶೇ ಚ ನೇತ್ರೇಽಸ್ತ್ರಿಮತಿ ಘರ್ಷಣಾತ್ | ಗುದೇ ಭವೇತ್ ಕ್ಷತಂ ರುಕ್ ಚ ಸಾಧನಂ ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವವತ್ ||೬|| ಆಸನ್ನಕರ್ಣಿಕೇ ನೇತ್ರೇ ಭಿನ್ನೇಽಣೌ ವಾಽಪ್ಯಪಾರ್ಥಕಃ | ಅವಸೇಕೋ ಭವೇದ್ಬಸ್ತೇಸ್ತಸ್ಮಾದ್ದೋಷಾನ್ ವಿವರ್ಜಯೇತ್ ||೭|| ಪ್ರಕೃಷ್ಟಕರ್ಣಿಕೇ ರಕ್ತಂ ಗುದಮರ್ಮಪ್ರಪೀಡನಾತ್ | ಕ್ಷರತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಪಿತ್ತಘ್ನೋ ವಿಧಿರ್ಬಸ್ತಿಶ್ಚ ಪಿಚ್ಛಿಲಃ ||೮|| ಹ್ರಸ್ವೇ ತ್ವಣುಸ್ರೋತಸಿ ಚ ಕ್ಲೇಶೋ ಬಸ್ತಿಶ್ಚ ಪೂರ್ವವತ್ | ಪ್ರತ್ಯಾಗಚ್ಛಂಸ್ತತಃಕುರ್ಯಾದ್ರೋಗಾನ್ ಬಸ್ತಿವಿಘಾತಜಾನ್ ||೯|| ದೀರ್ಘೇ ಮಹಾಸ್ರೋತಸಿ ಚ ಜ್ಞೇಯಮತ್ಯವಪೀಡವತ್ |೧೦|

ಪ್ರಣಿಧಾನದೋಷಾನಭಿಧಾಯ ನೇತ್ರದೋಷಾಭಿಧಾನಮಾಹ- ಅತಿಸ್ಥೂಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪೂರ್ವವಚ್ಛಬ್ದೇನ ಸದ್ಯಃಕ್ಷತವತ್ಕ್ರಿಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಸನ್ನಕರ್ಣಿಕೇ ಬಸ್ತಿರಪಾರ್ಥಕೋ ವ್ಯರ್ಥಃ| ಭಿನ್ನೇಽಣೌ ಅಣುಭಿನ್ನೇ ನೇತ್ರೇ| ಅವಸೇಕಃ ಕ್ಷರಣಮ್| ಪ್ರಕೃಷ್ಟಕರ್ಣಿಕಂ ತ್ರ್ಯಙ್ಗುಲಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಚತುರಙ್ಗುಲೇ ಸನ್ನಿವಿಷ್ಟಕರ್ಣಿಕಮ್| ತತ್ರಾರ್ಶೋಯನ್ತ್ರೇಣ ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲೇನಾನ್ತಃಪ್ರವಿಷ್ಟೇನ ಸ್ಥೂಲಾಗ್ರತ್ವಾದ್ಗುದಕ್ಷಣನಂ ನ ಸ್ಯಾತ್, ಬಸ್ತಿಯನ್ತ್ರೇಣ ಪುನಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ರೇಣ ಚತುರಙ್ಗುಲೇನ ಸದ್ಯಃ- ಪ್ರಾಣಹರಗುದಮರ್ಮ ಸಮ್ಪೀಡ್ಯತೇ, ಅತಸ್ತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಹ್ರಸ್ವೇ ಯಥೋಚಿತಪ್ರಮಾಣಹೀನೇ| ಅಣುಸ್ರೋತಸಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಚ್ಛಿದ್ರೇ | ಕ್ಲೇಶ ಇತಿ ಅಣುಸ್ರೋತಃಪ್ರವಾಹಣೋತ್ಪನ್ನಕಾಲಾತಿಕ್ರಮೇಣ| ಬಸ್ತಿಶ್ಚ ಪೂರ್ವವದಿತಿ ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟಕರ್ಣಿಕೇ ಯಥಾ ಅಪಾರ್ಥಕೋ ಬಸ್ತಿಸ್ತದ್ವದಿತಿ| ಹ್ರಸ್ವತ್ವಾದ್ಧೇತೋರತ್ರಾಪಿ ತಥಾ; ಅತ ಏವ ಹೇತೋಃ ಪ್ರತ್ಯಾಗಚ್ಛನ್ ವ್ಯಾಘುಟನ್ ಬಸ್ತಿವಿಘಾತಜಾನ್ ರೋಗಾನ್ ಮೂತ್ರಾಘಾತಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಾದೀನ್ ಕುರ್ಯಾತ್| ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚಾನುಕ್ತಮಪಿ ರೋಗಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಮೂತ್ರಾಘಾತಾದಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಜೇಜ್ಜಟಾಚಾರ್ಯಸ್ತು ಈದೃಶಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ- ಪೂರ್ವವದ್ಬಸ್ತಿಃ ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದೀರ್ಘೇ ಮಹಾಸ್ರೋತಸಿ ಚ ಯನ್ತ್ರೇಽತ್ಯವಪೀಡವನ್ನಾಸಾಮುಖಾನ್ನಿರ್ಗಮನಂ, ಗಲಪೀಡಾದಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚ ಜ್ಞೇಯಮ್||೬-೯||-

Adhikarana 4 (10-11) · Śloka 11

ಪ್ರಸ್ತೀರ್ಣೇ ಬಹಲೇ ಚಾಪಿ ಬಸ್ತೌ ದುರ್ಬದ್ಧದೋಷವತ್ ||೧೦|| ಬಸ್ತಾವಲ್ಪೇಽಲ್ಪತಾ ವಾಽಪಿ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾಲ್ಪಾ ಗುಣಾ ಮತಾಃ | ದುರ್ಬದ್ಧೇ ಚಾಣುಭಿನ್ನೇ ಚ ವಿಜ್ಞೇಯಂ ಭಿನ್ನನೇತ್ರವತ್ ||೧೧||

ನೇತ್ರದೋಷಂ ತತ್ಸಾಧನಂ ಚಾಭಿಧಾಯ ಬಸ್ತಿದೋಷಂ ತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚಾಭಿಧಾತುಮಾಹ- ಪ್ರಸ್ತೀರ್ಣೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಲ್ಪೇ ಯಥೋಚಿತಪ್ರಮಾಣಹೀನೇ| ಬಸ್ತೇರಲ್ಪತಯಾ ಚ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾಪ್ಯಲ್ಪತಾ, ಅತ ಏವ ಅಲ್ಪಾ ಗುಣಾಃ| ಭಿನ್ನನೇತ್ರವದಿತಿ ಭಿನ್ನನೇತ್ರೇಣ ತುಲ್ಯಂ, ಯಥಾ ಭಿನ್ನೇ ನೇತ್ರೇ ಬಸ್ತೇರವಸೇಕಃ, ತದ್ವದ್ದುರ್ಬದ್ಧೇ ಭಿನ್ನೇ ಚ ಬಸ್ತಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೦-೧೧||

Adhikarana 5 (12-16) · Śloka 16

ಅತಿಪ್ರಪೀಡಿತೋ ಬಸ್ತಿಃ ಪ್ರಯಾತ್ಯಾಮಾಶಯಂ ತತಃ | ವಾತೇರಿತೋ ನಾಸಿಕಾಭ್ಯಾಂ ಮುಖತೋ ವಾ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ ||೧೨|| ತತ್ರ ತೂರ್ಣಂ ಗಲಾಪೀಡಂ ಕುರ್ಯಾಚ್ಚಾಪ್ಯವಧೂನನಮ್ | ಶಿರಃಕಾಯವಿರೇಕೌ ಚ ತೀಕ್ಷ್ಣೌ ಸೇಕಾಂಶ್ಚ ಶೀತಲಾನ್ ||೧೩|| ಶನೈಃ ಪ್ರಪೀಡಿತೋ ಬಸ್ತಿಃ ಪಕ್ವಾಧಾನಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ | ನ ಚ ಸಮ್ಪಾದಯತ್ಯರ್ಥಂ ತಸ್ಮಾದ್ಯುಕ್ತಂ ಪ್ರಪೀಡಯೇತ್ ||೧೪|| ಭೂಯೋ ಭೂಯೋಽವಪೀಡೇನ ವಾಯುರನ್ತಃ ಪ್ರಪೀಡ್ಯತೇ | ತೇನಾಧ್ಮಾನಂ ರುಜಶ್ಚೋಗ್ರಾ ಯಥಾಸ್ವಂ ತತ್ರ ಬಸ್ತಯಃ ||೧೫|| ಕಾಲಾತಿಕ್ರಮಣಾತ್ ಕ್ಲೇಶೋ ವ್ಯಾಧಿಶ್ಚಾಭಿಪ್ರವರ್ಧತೇ | ತತ್ರ ವ್ಯಾಧಿಬಲಘ್ನಂ ತು ಭೂಯೋ ಬಸ್ತಿಂ ನಿಧಾಪಯೇತ್ ||೧೬||

ಬಸ್ತಿದೋಷಾನಭಿಧಾಯ ಪೀಡನದೋಷಾನಭಿಧಾತುಮಾಹ- ಅತಿಪ್ರಪೀಡಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಪದ್ಯತೇ ನಿರ್ಗಚ್ಛತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅವಧೂನನಂ ಕೇಶಾದಿಷೂತ್ಕ್ಷಿಪ್ಯ ಚಾಲನಮ್| ಸೇಕಾಂಶ್ಚ ಶೀತಲಾನ್ ಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುರಸಯಷ್ಟಿಮಧುಕಕಷಾಯಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಚುಕ್ರಾದಿಶೀತದ್ರವ್ಯಪರಿಷೇಕಾನ್| ಶನೈಃ ಪ್ರಪೀಡಿತೋ ಮನ್ದಪೀಡಿತಃ| ಅರ್ಥಂ ನ ಸಮ್ಪಾದಯತಿ ಕಾರ್ಯಂ ನ ಕರೋತಿ| ಅನ್ತಃ ‘ಉದರಸ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತೇನೇತಿ ಉದರಾನ್ತರ್ಗತೇನ ವಾಯುನಾ| ತತ್ರಾಧ್ಮಾನಂ ರುಜಶ್ಚ| ಯಥಾಸ್ವಂ ಬಸ್ತಯ ಇತಿ ಯೇ ಯಸ್ಯಾತ್ಮೀಯಾ ಬಸ್ತಯಃ ಪ್ರತೀಕಾರಹೇತುತ್ವೇನ| ಕಾಲಾತಿಕ್ರಮಣಾದಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾಧಿಶ್ಚಾಭಿಪ್ರವರ್ಧತೇ ಇತಿ ಚಿರಕಾಲನೇತ್ರಾವಸ್ಥಾನಹೇತುಕಗುದಮಾರ್ಗಾವರೋಧತ್ವೇನ ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಭಿಮುಖೀಭೂತವಾತವಿಘಾತೇನಾನುಲೋಮಸಾಧ್ಯೋ ವ್ಯಾಧಿಃ ಪ್ರವರ್ಧತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೨-೧೬||

Adhikarana 6 (17-22) · Śloka 22

ಗುದೋಪದೇಹಶೋಫೌ ತು ಸ್ನೇಹೋಽಪಕ್ವಃ ಕರೋತಿ ಹಿ | ತತ್ರ ಸಂಶೋಧನೋ ಬಸ್ತಿರ್ಹಿತಂ ಚಾಪಿ ವಿರೇಚನಮ್ ||೧೭|| ಹೀನಮಾತ್ರಾವುಭೌ ಬಸ್ತೀ ನಾತಿಕಾರ್ಯಕರೌ ಮತೌ | ಅತಿಮಾತ್ರೌ ತಥಾಽಽನಾಹಕ್ಲಮಾತೀಸಾರಕಾರಕೌ ||೧೮|| ಮೂರ್ಚ್ಛಾಂ ದಾಹಮತೀಸಾರಂ ಪಿತ್ತಂ ಚಾತ್ಯುಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣಕೌ | ಮೃದುಶೀತಾವುಭೌ ವಾತವಿಬನ್ಧಾಧ್ಮಾನಕಾರಕೌ ||೧೯|| ತತ್ರ ಹೀನಾದಿಷು ಹಿತಃ ಪ್ರತ್ಯನೀಕಃ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿಃ | ಗುದಬಸ್ತ್ಯುಪದೇಹಂ ತು ಕುರ್ಯಾತ್ ಸಾನ್ದ್ರೋ ನಿರೂಹಣಃ ||೨೦|| ಪ್ರವಾಹಿಕಾಂ ವಾ ಜನಯೇತ್ತನುರಲ್ಪಗುಣಾವಹಃ | ತತ್ರ ಸಾನ್ದ್ರೇ ತನುಂ ಬಸ್ತಿಂ ತನೌ ಸಾನ್ದ್ರಂ ಚ ದಾಪಯೇತ್ ||೨೧|| ಸ್ನಿಗ್ಧೋಽತಿಜಾಡ್ಯಕೃದ್ರೂಕ್ಷಃ ಸ್ತಮ್ಭಾಧ್ಮಾನಕೃದುಚ್ಯತೇ | ಬಸ್ತಿಂ ರೂಕ್ಷಮತಿಸ್ನಿಗ್ಧೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ರೂಕ್ಷೇ ಚ ದಾಪಯೇತ್ ||೨೨||

ಪೀಡನದೋಷಾನಭಿಧಾಯ ದ್ರವ್ಯದೋಷಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಗುದೋಪದೇಹ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉಪದೇಹ ಉಪಲೇಪಃ| ‘ಹಿತಂ ಚಾಪಿ ವಿರೇಚನಮ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ರೂಕ್ಷಂ ಚಾಪಿ ವಿರೇಚನಮ್’ ಇತಿ ಗಯದಾಸಃ| ಹೀನಮಾತ್ರಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಉಭೌ ಬಸ್ತೀ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿನಿರೂಹಬಸ್ತೀ| ಪ್ರತ್ಯನೀಕ ಇತಿ ಹೀನಮಾತ್ರೇಽಧಿಕಮಾತ್ರೋಽತಿಮಾತ್ರೇ ಹೀನಮಾತ್ರಃ, ತೀಕ್ಷ್ಣೇ ಮೃದುಃ, ಮೃದೌ ತೀಕ್ಷ್ಣಃ, ಉಷ್ಣೇ ಶೀತಃ, ಶೀತೇ ಪುನರುಷ್ಣಃ| ಅತಿಜಾಡ್ಯಕೃತ್ ಅತಿಶಯೇನ ಕ್ಲೇದಕಾರೀ ||೧೭-೨೨||

Adhikarana 7 (23-29) · Śloka 30

ಅತಿಪೀಡಿತವದ್ದೋಷಾನ್ ವಿದ್ಧಿ ಚಾಪ್ಯವಶೀರ್ಷಕೇ | ಉಚ್ಛೀರ್ಷಕೇ ಸಮುನ್ನಾಹಂ ಬಸ್ತಿಃ ಕುರ್ಯಾಚ್ಚ ಮೇಹನಮ್ ||೨೩|| ತತ್ರೋತ್ತರೋ ಹಿತೋ ಬಸ್ತಿಃ ಸುಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯ ಸುಖಾವಹಃ | ನ್ಯುಬ್ಜಸ್ಯ ಬಸ್ತಿರ್ನಾಪ್ನೋತಿ ಪಕ್ವಾಧಾನಂ ವಿಮಾರ್ಗಗಃ ||೨೪|| ಹೃದ್ಗುದಂ ಬಾಧತೇ ಚಾತ್ರ ವಾಯುಃ ಕೋಷ್ಠಮಥಾಪಿ ಚ | ಉತ್ತಾನಸ್ಯಾವೃತೇ ಮಾರ್ಗೇ ಬಸ್ತಿರ್ನಾನ್ತಃ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ ||೨೫|| ನೇತ್ರಸಂವೇಜನಭ್ರಾನ್ತೋ ವಾಯುಶ್ಚಾನ್ತಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ | ದೇಹೇ ಸಙ್ಕುಚಿತೇ ದತ್ತಃ ಸಕ್ಥ್ನೋರಪ್ಯುಭಯೋಸ್ತಥಾ ||೨೬|| ನ ಸಮ್ಯಗನಿಲಾವಿಷ್ಟೋ ಬಸ್ತಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇತಿ ದೇಹಿನಃ | ಸ್ಥಿತಸ್ಯ ಬಸ್ತಿರ್ದತ್ತಸ್ತು ಕ್ಷಿಪ್ರಮಾಯಾತ್ಯವಾಙ್ಮುಖಃ ||೨೭|| ನ ಚಾಶಯಂ ತರ್ಪಯತಿ ತಸ್ಮಾನ್ನಾರ್ಥಕರೋ ಹಿ ಸಃ | ನಾಪ್ನೋತಿ ಬಸ್ತಿರ್ದತ್ತಸ್ತು ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಪಕ್ವಾಶಯಂ ಪುನಃ ||೨೮|| ದಕ್ಷಿಣಾಶ್ರಿತಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಯ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವಾನುಗೋ ಯತಃ | ನ್ಯುಬ್ಜಾದೀನಾಂ ಪ್ರದಾನಂ ಚ ಬಸ್ತೇರ್ನೈವ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ ||೨೯|| ಪಶ್ಚಾದನಿಲಕೋಪೋಽತ್ರ ಯಥಾಸ್ವಂ ತತ್ರ ಕಾರಯೇತ್ |೩೦|

ದ್ರವ್ಯದೋಷಾನಭಿಧಾಯ ಶಯ್ಯಾದಿದೋಷಾನಭಿಧಾತುಮಾಹ- ಅತಿಪೀಡಿತವದಿತ್ಯಾದಿ| ವಿದ್ಧಿ ಜಾನೀಹಿ| ಅತಿಪ್ರಪೀಡಿತೋ ಬಸ್ತಿಃ ಪ್ರಯಾತ್ಯಾಮಾಶಯಮಿತ್ಯಾದಿವದಿತ್ಯರ್ಥಃ | ಉಚ್ಛೀರ್ಷಕೇ ಉಚ್ಛ್ರಿತಶಿರಸ್ಕೇ ಪುರುಷೇ ಬಸ್ತಿರ್ದತ್ತಃ ಮೇಹನಂ ಮೇಢ್ರಂ ಸಮುನ್ನಾಹಂ ಸಮ್ಯಗುನ್ನಾಹೋ ಯತ್ರ ತತ್ತಾದೃಶಮಾಧ್ಮಾತಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಸ್ಯಾಮಾಪದಿ ಸುನ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯೋತ್ತರೋ ಬಸ್ತಿಃ ಹಿತಃ ಸುಖಾವಹ ಇತಿ ಗಯೀ| ಜೇಜ್ಜಟಾಚಾರ್ಯಸ್ತು “ಉಚ್ಛೀರ್ಷಕೇ ಸಮುನ್ನಾಹಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸಸ್ನೇಹಮೇಹನಮ್| ತತ್ರೋತ್ತರೋ ಹಿತೋ ಬಸ್ತಿಃ ಸುಸ್ನಿಗ್ಧಶ್ಚ ಸುಖಾವಹಃ”- ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ- ಸಸ್ನೇಹಮೇಹನಂ ಸ್ನೇಹಸಂಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರಪ್ರವರ್ತನಂ; ತತ್ರ ಪ್ರತೀಕಾರ ಉತ್ತರೋ ಬಸ್ತಿರಿತಿ ಸುಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ಶೋಧನೋ ನಿರೂಹ ಇತಿ, ನ ಪುನರುತ್ತರಬಸ್ತಿರಿತಿ| ವೃದ್ಧಸುಶ್ರುತೇ ಚಾಯಂ ಪಾಠೋಽನ್ಯಥಾ; ತಥಾ ಚ- “ಉಚ್ಛೀರ್ಷಕೇ ಸಮುನ್ನಾಹೋ ಬಸ್ತೇಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಾಚ್ಚ ಮೇಹನಮ್”- ಇತಿ| ನ್ಯುಬ್ಜಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ವಿಮಾರ್ಗಗೋ ಬಸ್ತಿಃ ಪಕ್ವಾಧಾನಂ ಪಕ್ವಾಶಯಂ ನಾಪ್ನೋತಿ| ಹೃದ್ಗುದಂ ಬಾಧತೇ ವಾಯುಃ ಕೋಷ್ಠಂ ಚ ಬಾಧತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಉತ್ತಾನಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ನೇತ್ರಸಂವೇಜನಂ ನೇತ್ರಕಮ್ಪನಂ, ತೇನ ಭ್ರಾನ್ತೋ ವಾಯುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಕ್ಥ್ನೋರೂರ್ವೋರ್ನ ಪ್ರತ್ಯೇತಿ ನ ಪ್ರತ್ಯಾಗಚ್ಛತಿ ನ ನಿಷ್ಕಾಸಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅವಾಙ್ಮುಖಃ ಅಧೋಮುಖಃ| ದಕ್ಷಿಣಾಶ್ರಿತಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಬಸ್ತಿರ್ದತ್ತಃ ಸನ್ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಪಕ್ವಾಶಯಂ ನ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ಕುತ ಇತ್ಯಾಹ- ಯತಃ ಪಕ್ವಾಶಯೋ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವಾನುಗೋ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವಮನುಗಚ್ಛತಿ| ಉಪಸಂಹಾರವ್ಯಾಜೇನ ನಿದಾನವರ್ಜನಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ನ್ಯುಬ್ಜಾದೀನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರೈವ ದೋಷಸಾಧನಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಪಶ್ಚಾದನಿಲಕೋಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ಹೃದಯಪೃಷ್ಠಗುದಾದಿಬಾಧಾಸು ತತ್ತದ್ವ್ಯಾಧ್ಯುಪರಮೇಣ ಭೇಷಜೇನೈವ ಸಾಧಿತೇನ ಬಸ್ತಿನಾ ಸಾಧ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೩-೨೯||-

Adhikarana 8 (30) · Śloka 30

ವ್ಯಾಪದಃ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತೇಸ್ತು ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ||೩೦||

ಏವಂ ಪ್ರಣಿಧಾನನೇತ್ರದ್ರವ್ಯಪೀಡನಶಯ್ಯಾದೋಷಜಾ ವೈದ್ಯನಿಮಿತ್ತಾ ಏವ ವ್ಯಾಪದಶ್ಚತುಶ್ಚತ್ವಾರಿಂಶತಮಭಿಧಾಯ ವೈದ್ಯಾತುರನಿಮಿತ್ತಾಃ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಭವಾ ವಕ್ತುಕಾಮಃ ಪ್ರಾಹ- ವ್ಯಾಪದಃ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತೇರಿತ್ಯಾದಿ||೩೦||

Adhikarana 9 (31-50) · Śloka 50

ಅಯೋಗಾದ್ಯಾಸ್ತು ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ವ್ಯಾಪದಃ ಸಚಿಕಿತ್ಸಿತಾಃ | ಅನುಷ್ಣೋಽಲ್ಪೌಷಧೋ ಹೀನೋ ಬಸ್ತಿರ್ನೈತಿ ಪ್ರಯೋಜಿತಃ ||೩೧|| ವಿಷ್ಟಮ್ಭಾಧ್ಮಾನಶೂಲೈಶ್ಚ ತಮಯೋಗಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ | ತತ್ರ ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಹಿತೋ ಬಸ್ತಿಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚಾಪಿ ವಿರೇಚನಮ್ ||೩೨|| ಸಶೇಷಾನ್ನೇಽಥವಾ ಭುಕ್ತೇ ಬಹುದೋಷೇ ಚ ಯೋಜಿತಃ | ಅತ್ಯಾಶಿತಸ್ಯಾತಿಬಹುರ್ಬಸ್ತಿರ್ಮನ್ದೋಷ್ಣ ಏವ ಚ ||೩೩|| ಅನುಷ್ಣಲವಣಸ್ನೇಹೋ ಹ್ಯತಿಮಾತ್ರೋಽಥವಾ ಪುನಃ | ತಥಾ ಬಹುಪುರೀಷಂ ಚ ಕ್ಷಿಪ್ರಮಾಧ್ಮಾಪಯೇನ್ನರಮ್ ||೩೪|| ಹೃತ್ಕಟೀಪಾರ್ಶ್ವಪೃಷ್ಠೇಷು ಶೂಲಂ ತತ್ರಾತಿದಾರುಣಮ್ | ತತ್ರ ತೀಕ್ಷ್ಣತರೋ ಬಸ್ತಿರ್ಹಿತಂ ಚಾಪ್ಯನುವಾಸನಮ್ ||೩೫|| ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣೋತಿಲವಣೋ ರೂಕ್ಷೋ ಬಸ್ತಿಃ ಪ್ರಯೋಜಿತಃ | ಸಪಿತ್ತಂ ಕೋಪಯೇದ್ವಾಯುಂ ಕುರ್ಯಾಚ್ಚ ಪರಿಕರ್ತಿಕಾಮ್ ||೩೬|| ನಾಭಿಬಸ್ತಿಗುದಂ ತತ್ರ ಛಿನತ್ತೀವಾತಿದೇಹಿನಃ | ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿರ್ಹಿತಸ್ತಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಶ್ಚ ಮಧುರೈಃ ಶೃತಃ ||೩೭|| ಅತ್ಯಮ್ಲಲವಣಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಃ ಪರಿಸ್ರಾವಾಯ ಕಲ್ಪತೇ | ದೌರ್ಬಲ್ಯಮಙ್ಗಸಾದಶ್ಚ ಜಾಯತೇ ತತ್ರ ದೇಹಿನಃ ||೩೮|| ಪರಿಸ್ರವೇತ್ತತಃ ಪಿತ್ತಂ ದಾಹಂ ಸಞ್ಜನಯೇದ್ಗುದೇ | ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿರ್ಹಿತಸ್ತತ್ರ ಬಸ್ತಿಃ ಕ್ಷೀರಘೃತೇನ ಚ ||೩೯|| ಪ್ರವಾಹಿಕಾ ಭವೇತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾನ್ನಿರೂಹಾತ್ ಸಾನುವಾಸನಾತ್ | ಸದಾಹಶೂಲಂ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಕಫಾಸೃಗುಪವೇಶ್ಯತೇ ||೪೦|| ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿರ್ಹಿತಸ್ತತ್ರ ಪಯಸಾ ಚೈವ ಭೋಜನಮ್ | ಸರ್ಪಿರ್ಮಧುರಕೈಃ ಸಿದ್ಧಂ ತೈಲಂ ಚಾಪ್ಯನುವಾಸನಮ್ ||೪೧|| ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣೋ ನಿರೂಹೋ ವಾ ಸವಾತೇ ಚಾನುವಾಸನಃ | ಹೃದಯಸ್ಯೋಪಸರಣಂ ಕುರುತೇ ಚಾಙ್ಗಪೀಡನಮ್ ||೪೨|| ದೋಷೈಸ್ತತ್ರ ರುಜಸ್ತಾಸ್ತಾ ಮದೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಽಙ್ಗಗೌರವಮ್ | ಸರ್ವದೋಷಹರಂ ಬಸ್ತಿಂ ಶೋಧನಂ ತತ್ರ ದಾಪಯೇತ್ ||೪೩|| ರೂಕ್ಷಸ್ಯ ಬಹುವಾತಸ್ಯ ತಥಾ ದುಃಶಾಯಿತಸ್ಯ ಚ | ಬಸ್ತಿರಙ್ಗಗ್ರಹಂ ಕುರ್ಯಾದ್ರೂಕ್ಷೋ ಮೃದ್ವಲ್ಪಭೇಷಜಃ ||೪೪|| ತತ್ರಾಙ್ಗಸಾದಃ ಪ್ರಸ್ತಮ್ಭೋ ಜೃಮ್ಭೋದ್ವೇಷ್ಟನವೇಪಕಾಃ | ಪರ್ವಭೇದಶ್ಚ ತತ್ರೇಷ್ಟಾಃ ಸ್ವೇದಾಭ್ಯಞ್ಜನಬಸ್ತಯಃ ||೪೫|| ಅತ್ಯುಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣೋಽತಿಬಹುರ್ದತ್ತೋಽತಿಸ್ವೇದಿತಸ್ಯ ಚ | ಅಲ್ಪದೋಷಸ್ಯ ವಾ ಬಸ್ತಿರತಿಯೋಗಾಯ ಕಲ್ಪತೇ ||೪೬|| ವಿರೇಚನಾತಿಯೋಗೇನ ಸಮಾನಂ ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ | ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿಪ್ರಯೋಗಶ್ಚ ತತ್ರ ಶೀತಃ ಸುಖಾವಹಃ ||೪೭|| ಅತಿಯೋಗಾತ್ ಪರಂ ಯತ್ರ ಜೀವಾದಾನಂ ವಿರಿಕ್ತವತ್ | ದೇಯಸ್ತತ್ರ ಹಿತಶ್ಚಾಪ್ಸು ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿಃ ಸಶೋಣಿತಃ ||೪೮|| ನವೈತಾ ವ್ಯಾಪದೋ ಯಾಸ್ತು ನಿರೂಹಂ ಪ್ರತ್ಯುದಾಹೃತಾಃ | ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಷ್ವಪಿ ಹಿ ತಾ ವಿಜ್ಞೇಯಾಃ ಕುಶಲೈರಿಹ ||೪೯|| ಇತ್ಯುಕ್ತಾ ವ್ಯಾಪದಃ ಸರ್ವಾಃ ಸಲಕ್ಷಣಚಿಕಿತ್ಸಿತಾಃ | ಭಿಷಜಾ ಚ ತಥಾ ಕಾರ್ಯಂ ಯಥೈತಾ ನ ಭವನ್ತಿ ಹಿ ||೫೦||

ಅಯೋಗಾದಿವ್ಯಾಪದಃ ಸಚಿಕಿತ್ಸಿತಾ ಆಹ- ಅಯೋಗೇತ್ಯಾದಿ| ಅಲ್ಪೌಷಧ ಇತಿ ಅಲ್ಪಾನಿ ಔಷಧಾನಿ ಯತ್ರ, ಏತೇನಾಲ್ಪೌಷಧತ್ವಾದತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯೇನ ಹೀನವೀರ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಂ, ಹೀನ ಇತಿ ಸಮುದಾಯಸ್ಯಾಲ್ಪಮಾತ್ರತ್ವೇನ| ನೈತಿ ನಾಗಚ್ಛತಿ, ಬಸ್ತಿಃ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಾದಿಭಿರುಪಲಕ್ಷಿತಃ| ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಹಿತೋ ಬಸ್ತಿರಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಗುಣತ್ರಯವಿಪರೀತ ಉಷ್ಣೋ ಬಹುಲಭೇಷಜೋ ಯಥೋಚಿತಪ್ರಮಾಣೋ ಹಿತಃ ಪೂಜಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಶೇಷಾನ್ನೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಶೇಷಾನ್ನೇ ಅನ್ನಾಜೀರ್ಣಶೇಷೇ, ಭುಕ್ತೇ ಚ ನಿರೂಹಬಸ್ತಿಃ, ತಥಾ ಬಹುದೋಷೇಽನುಷ್ಣಲವಣಸ್ನೇಹೋ ನಿರೂಹಬಸ್ತಿರ್ಯೋಜಿತೋ ನರಮಾಧ್ಮಾಪಯೇತ್; ನತ್ವನುವಾಸನಃ, ತಸ್ಯ ಸಾನ್ನ ಏವ ಹಿತತ್ವಾತ್| ಅತ್ಯಶಿತಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಸ್ತಥಾ ಮಾತ್ರಾಶಿತಸ್ಯಾತಿಬಹುರ್ಮನ್ದೋಷ್ಣತಾಯುಕ್ತಃ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿರಾಧ್ಮಾನಂ ಜನಯೇತ್ | ಪರಿಸ್ರಾವಾಯ ಕಲ್ಪತೇ ಇತಿ ಪರಿಸ್ರಾವೋಽಯಂ ಕೇವಲಪಿತ್ತಜೋ ನ ತು ವಮನವಿರೇಚನಪರಿಸ್ರಾವವತ್ ಕಫಪಿತ್ತಸಮ್ಭವಃ| ತತ್ರ ಪಿತ್ತರಕ್ತಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಂ ಸರ್ಪಿಷಾ, ವಾತರಕ್ತಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಂ ತೈಲೇನಾನುವಾಸನಮ್| ಕ್ಷೀರೇಣ ಭೋಜನಂ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಪ್ರತ್ಯನೀಕಂ; ಕಫಸಂಸರ್ಗೇ ತು ಕಫಹರದ್ರವ್ಯಸಂಸ್ಕೃತಕ್ಷೀರಭೋಜನಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಂ, ತನ್ತ್ರಾನ್ತರದರ್ಶನಾತ್| ರುಜಸ್ತಾಸ್ತಾಃ ತೋದಾದಯಃ, ಓಷಚೋಷಾದಯಃ, ಕಣ್ಡ್ವಾದಯಶ್ಚ| ಸರ್ವದೋಷಹರಮಿತಿ ಸರ್ವದೋಷಹರದ್ರವ್ಯಕ್ವಾಥಂ, ಗೋಮೂತ್ರತ್ರಿವೃದಾದಿಕಲ್ಕಂ ಶೋಧನಂ ಬಸ್ತಿಂ; ಶೋಧನತ್ವೇನೋರ್ಧ್ವಗತದೋಷಮಧೋ ನಯತಿ, ಸರ್ವದೋಷಹರತ್ವೇನ ಸರ್ವಾನೇವ ದೋಷಾನ್ ದುಷ್ಟಾಞ್ಛಮಯತಿ| ರೂಕ್ಷೋಽತ್ರ ವಾತಪ್ರಕೃತಿಃ| ಶೀತಃ ಶೀತೋಪಚಾರಶ್ಚ ಸುಖಾವಹ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿರಿಕ್ತಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ವಿರೇಕಾತಿಯೋಗೋತ್ಪನ್ನಂ ಜೀವಾದಾನಮ್; ಅತೋ ವಿರೇಕಾತಿಯೋಗೋತ್ಪನ್ನಜೀವಾದಾನವಲ್ಲಿಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಿತಾಭ್ಯಾಮೇತದ್ಬಸ್ತ್ಯತಿಯೋಗೋತ್ಪನ್ನಂ ಜೀವಾದಾನಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ತತ್ರ ವಿಶೇಷಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ದೇಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಶೋಣಿತ ಇತಿ ಹೇತುಗರ್ಭಂ ವಿಶೇಷಣಂ, ಯತಃ ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿಃ ಸಶೋಣಿತೋಽತಃ ಶೋಣಿತಾಪಗಮರೂಪಜೀವಾದಾನೇ ದೇಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೩೧-೫೦||

Adhikarana 10 (51) · Śloka 51

ಪಕ್ಷಾದ್ವಿರೇಕೋ ವಾನ್ತಸ್ಯ ತತಶ್ಚಾಪಿ ನಿರೂಹಣಮ್ | ಸದ್ಯೋ ನಿರೂಢೋಽನುವಾಸ್ಯಃ ಸಪ್ತರಾತ್ರಾದ್ವಿರೇಚಿತಃ ||೫೧||

ಇದಾನೀಂ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾನಾಂ ಯತೋ ಯತೋ ಯದ್ಯದ್ಯಾವತಾ ಕಾಲೇನ ಕರಣೀಯಂ ತತ್ತದುಪದಿಶನ್ನಾಹ- ಪಕ್ಷಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೇನ ವಾನ್ತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ವಿರೇಚನಂ ಪಕ್ಷಾನ್ನಾರ್ವಾಙ್ನಾಪಿ ಪರತಃ; ತತ್ರಾರ್ವಾಕ್ ಕ್ರಿಯಮಾಣಂ ಪುರುಷಾನಲಬಲಯೋರಬಲತ್ವಾದ್ ವ್ಯಾಪದಮಾವಹತಿ, ಅತಿಪರತಃ ಪುನಃ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾದಿಗುಣೋಽನ್ತರಿತಃ ಸ್ಯಾತ್; ತಸ್ಮಾತ್ ಪಕ್ಷಾದೇವ ವಾನ್ತೋ ವಿರೇಚನೀಯಃ| ತತ್ರ ಪ್ರಧಾನಶುದ್ಧಿಮಪೇಕ್ಷ್ಯಾನ್ನಸಂಸರ್ಗೇಣ ದಿನಾನಿ ಷಡತಿಕ್ರಮ್ಯ ಮಧುರಾದಿರಸಸಂಸರ್ಗಮಾಚರೇತ್| ಸ್ನೇಹಪಾನೇನಾಪಿ ದಿನಾನಿ ಷಡತಿಕ್ರಮೇತ್| ತತಃ ಸ್ವೇದಂ ಸಮಾಚರನ್ ಲಘೂಷ್ಣಂ ಭುಜ್ಯಮಾನಸ್ತ್ರ್ಯಹಂ ಸ್ಥಿತಶ್ಚತುರ್ಥೇಽಹನಿ ವಿರೇಕಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ತತಸ್ತಸ್ಮಾದ್ವಿರೇಕಾದನ್ನಸಂಸರ್ಗೇಣ ದಿನಾನಿ ಷಡತಿಕ್ರಮ್ಯಾನನ್ತರಂ ಮಧುರಾದಿರಸಸಂಸರ್ಗಂ ಸಮಾಚರನ್ ಸಪ್ತರಾತ್ರಾದ್ವಿರೇಚಿತ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಾದಷ್ಟಮಾದಿದಿವಸೇಷ್ವನುವಾಸನಾನಿ ಯಥಾದೋಷಂ ವಿದಧ್ಯಾತ್| ತತಃ ಷೋಡಶೇಽಹ್ನಿ ಸ್ನೇಹಾಭ್ಯಕ್ತಃ ಸ್ವೇದಿತಶ್ಚಾಸ್ಥಾಪನಂ ಸೇವೇತ| ಗಯದಾಸಸ್ತು ಚರಕಾಚಾಯಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ವಿರೇಚನಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಷಡಹಂ ಕೃತಾನ್ನಸಂಸರ್ಗಸ್ಯಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇಣ ಸ್ನೇಹಪಾನಮನುವಾಸನಂ ಚ ದ್ವಯಮಪಿ ಮನ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚ ಚರಕಾಚಾರ್ಯವಚನಮ್- “ಸಂಸೃಷ್ಟಭಕ್ತಂ ನವಮೇಽಹ್ನಿ ಸರ್ಪಿಸ್ತಂ ಪಾಯಯೇತಾಪ್ಯನುವಾಸಯೇದ್ವಾ”- (ಚ.ಸಿ.ಅ.೧) ಇತಿ| ತತ್ರ ವಿರೇಚನಾದೂರ್ಧ್ವಮನ್ನಸಂಸರ್ಗೇಣ ದಿನಾನಿ ಷಟ್, ತತೋ ಮಧುರಾದಿರಸಸಂಸರ್ಗಮಾಚರೇತ್, ಸ್ನೇಹಪಾನೇನಾಪಿ ದಿನಾನಿ ಷಡತಿಕ್ರಾಮೇನ್, ತತೋ ದಿನತ್ರಯಂ ಲಘೂಷ್ಣಂ ಭುಞ್ಜಾನಶ್ಚತುರ್ಥೇಽಹನಿ ಸ್ನೇಹಾಭ್ಯಕ್ತಃ ಸ್ವೇದಿತಶ್ಚಾಸ್ಥಾಪನಂ ಸೇವೇತ| ಸ್ನೇಹಪಾನಪೂರ್ವಕಸ್ಯಾನುವಾಸನಪೂರ್ವಕಸ್ಯ ಚಾಸ್ಥಾಪನಸ್ಯಾವಸ್ಥಾ ಗಯದಾಸೇನ ದರ್ಶಿತಾ; ಯಥಾ- ಹೀನವಿರಿಕ್ತಸ್ಯಾವಶಿಷ್ಟಪರಿಪಕ್ವಾಮಸಞ್ಚಯಾವೃತ ವಾಯೌ ಸ್ನೇಹಪಾನಪೂರ್ವಕಮಾಸ್ಥಾಪನಂ ಕ್ವಚಿದ್ವ್ಯಾಧ್ಯವಸ್ಥಾವಶಾತ್ ಪ್ರಾಕ್ ಸ್ನೇಹನವಿರೇಚಿತಸ್ಯಾಸ್ಥಾಪನಮಿತಿ| ನಿರೂಢಃ ಪುರುಷಃ ಸದ್ಯ ಏವ ತದ್ದಿವಸೇ ಏವಾನುವಾಸ್ಯಃ| ಏತೇನ ದತ್ತನಿರೂಹೋ ಯಥೋಕ್ತಂ ಭೋಜಯಿತ್ವಾಽಽರ್ದ್ರಪಾಣಿರೇವಾನುವಾಸ್ಯಃ| ವಿರೇಚಿತಸ್ತು ಸಪ್ತರಾತ್ರಾತ್ ಪರತೋಽನುವಾಸ್ಯೋ ನಾರ್ವಾಕ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ವಿರೇಚನಾತ್ ಸಪ್ತರಾತ್ರೇ ಗತೇ ಜಾತಬಲಾಯ ವೈ| ಕೃತಾನ್ನಾಯಾನುವಾಸ್ಯಾಯ ಸಮ್ಯಗ್ದೇಯೋಽನುವಾಸನಃ” (ಚಿ.ಅ.೩೭) ಇತಿ| ಕೇಚಿದನ್ಯಾದೃಶಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ; ತಚ್ಚ ಗಯದಾಸಾಚಾಯಣ ಬಹುಧಾ ದೂಷಿತತ್ವಾದಸ್ಮಾಭಿರಪ್ಯುಪೇಕ್ಷಿತಮ್||೫೧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 36

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ನೇತ್ರಬಸ್ತಿವ್ಯಾಪಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮ ಷಟ್ತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೩೬||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಷಟ್ತ್ರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩೬||