36. nētrabastivyāpaccikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോ നേത്രബസ്തിവ്യാപച്ചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

നേത്രാനന്തരമാദിശബ്ദോ ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ; തേന പ്രണിധാനദ്രവ്യശയ്യാവ്യാപദോऽപി ഗൃഹ്യന്തേ||൧-൨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

അഥ നേത്രേ വിചലിതേ തഥാ ചൈവ വിവര്തിതേ | ഗുദേ ക്ഷതം രുജാ വാ സ്യാത്തത്ര സദ്യഃക്ഷതക്രിയാഃ ||൩|| അത്യുത്ക്ഷിപ്തേऽവസന്നേ ച നേത്രേ പായൌ ഭവേദ്രുജാ | വിധിരത്രാപി പിത്തഘ്നഃ കാര്യഃ സ്നേഹൈശ്ച സേചനമ് ||൪|| തിര്യക്പ്രണിഹിതേ നേത്രേ തഥാ പാര്ശ്വാവപീഡിതേ | മുഖസ്യാവരണാദ്ബസ്തിര്ന സമ്യക് പ്രതിപദ്യതേ | ഋജു നേത്രം വിധേയം സ്യാത്തത്ര സമ്യഗ്വിജാനതാ ||൫||

തത്ര സദ്യഃ ക്ഷതക്രിയാ മധുഘൃതാഭ്യങ്ഗാദ്യാഃ| അത്യുത്ക്ഷിപ്ത ഇത്യാദി| അത്ര അത്യുത്ക്ഷിപ്തേऽവസന്നേ ച നേത്രേऽഭിഘാതേന വാതപൈത്തികപായുവേദനായാമ്| പിത്തഘ്ന ഇതി മധുരശീതാദിഃ| സ്നേഹൈശ്ച സേചനമിതി ഘൃതാദിസ്നേഹസേചനം, തച്ചാനിലാപഹമ്||൩-൫||

Adhikarana 3 (6-9) · Śloka 10

അതിസ്ഥൂലേ കര്കശേ ച നേത്രേऽസ്ത്രിമതി ഘര്ഷണാത് | ഗുദേ ഭവേത് ക്ഷതം രുക് ച സാധനം തസ്യ പൂര്വവത് ||൬|| ആസന്നകര്ണികേ നേത്രേ ഭിന്നേऽണൌ വാऽപ്യപാര്ഥകഃ | അവസേകോ ഭവേദ്ബസ്തേസ്തസ്മാദ്ദോഷാന് വിവര്ജയേത് ||൭|| പ്രകൃഷ്ടകര്ണികേ രക്തം ഗുദമര്മപ്രപീഡനാത് | ക്ഷരത്യത്രാപി പിത്തഘ്നോ വിധിര്ബസ്തിശ്ച പിച്ഛിലഃ ||൮|| ഹ്രസ്വേ ത്വണുസ്രോതസി ച ക്ലേശോ ബസ്തിശ്ച പൂര്വവത് | പ്രത്യാഗച്ഛംസ്തതഃകുര്യാദ്രോഗാന് ബസ്തിവിഘാതജാന് ||൯|| ദീര്ഘേ മഹാസ്രോതസി ച ജ്ഞേയമത്യവപീഡവത് |൧൦|

പ്രണിധാനദോഷാനഭിധായ നേത്രദോഷാഭിധാനമാഹ- അതിസ്ഥൂല ഇത്യാദി| പൂര്വവച്ഛബ്ദേന സദ്യഃക്ഷതവത്ക്രിയേത്യര്ഥഃ| ആസന്നകര്ണികേ ബസ്തിരപാര്ഥകോ വ്യര്ഥഃ| ഭിന്നേऽണൌ അണുഭിന്നേ നേത്രേ| അവസേകഃ ക്ഷരണമ്| പ്രകൃഷ്ടകര്ണികം ത്ര്യങ്ഗുലാദൂര്ധ്വം ചതുരങ്ഗുലേ സന്നിവിഷ്ടകര്ണികമ്| തത്രാര്ശോയന്ത്രേണ പഞ്ചാങ്ഗുലേനാന്തഃപ്രവിഷ്ടേന സ്ഥൂലാഗ്രത്വാദ്ഗുദക്ഷണനം ന സ്യാത്, ബസ്തിയന്ത്രേണ പുനസ്തീക്ഷ്ണാഗ്രേണ ചതുരങ്ഗുലേന സദ്യഃ- പ്രാണഹരഗുദമര്മ സമ്പീഡ്യതേ, അതസ്തച്ചികിത്സിതം യുക്തമ്| ഹ്രസ്വേ യഥോചിതപ്രമാണഹീനേ| അണുസ്രോതസി സൂക്ഷ്മച്ഛിദ്രേ | ക്ലേശ ഇതി അണുസ്രോതഃപ്രവാഹണോത്പന്നകാലാതിക്രമേണ| ബസ്തിശ്ച പൂര്വവദിതി സന്നികൃഷ്ടകര്ണികേ യഥാ അപാര്ഥകോ ബസ്തിസ്തദ്വദിതി| ഹ്രസ്വത്വാദ്ധേതോരത്രാപി തഥാ; അത ഏവ ഹേതോഃ പ്രത്യാഗച്ഛന് വ്യാഘുടന് ബസ്തിവിഘാതജാന് രോഗാന് മൂത്രാഘാതമൂത്രകൃച്ഛ്രാദീന് കുര്യാത്| ചികിത്സിതം ചാനുക്തമപി രോഗാപേക്ഷയാ മൂത്രാഘാതാദിചികിത്സിതമ്| ജേജ്ജടാചാര്യസ്തു ഈദൃശം വ്യാഖ്യാനയതി- പൂര്വവദ്ബസ്തിഃ പിച്ഛാബസ്തിരിത്യര്ഥഃ| ദീര്ഘേ മഹാസ്രോതസി ച യന്ത്രേऽത്യവപീഡവന്നാസാമുഖാന്നിര്ഗമനം, ഗലപീഡാദിചികിത്സിതം ച ജ്ഞേയമ്||൬-൯||-

Adhikarana 4 (10-11) · Śloka 11

പ്രസ്തീര്ണേ ബഹലേ ചാപി ബസ്തൌ ദുര്ബദ്ധദോഷവത് ||൧൦|| ബസ്താവല്പേऽല്പതാ വാऽപി ദ്രവ്യസ്യാല്പാ ഗുണാ മതാഃ | ദുര്ബദ്ധേ ചാണുഭിന്നേ ച വിജ്ഞേയം ഭിന്നനേത്രവത് ||൧൧||

നേത്രദോഷം തത്സാധനം ചാഭിധായ ബസ്തിദോഷം തച്ചികിത്സിതം ചാഭിധാതുമാഹ- പ്രസ്തീര്ണേ ഇത്യാദി| അല്പേ യഥോചിതപ്രമാണഹീനേ| ബസ്തേരല്പതയാ ച ദ്രവ്യസ്യാപ്യല്പതാ, അത ഏവ അല്പാ ഗുണാഃ| ഭിന്നനേത്രവദിതി ഭിന്നനേത്രേണ തുല്യം, യഥാ ഭിന്നേ നേത്രേ ബസ്തേരവസേകഃ, തദ്വദ്ദുര്ബദ്ധേ ഭിന്നേ ച ബസ്താവിത്യര്ഥഃ||൧൦-൧൧||

Adhikarana 5 (12-16) · Śloka 16

അതിപ്രപീഡിതോ ബസ്തിഃ പ്രയാത്യാമാശയം തതഃ | വാതേരിതോ നാസികാഭ്യാം മുഖതോ വാ പ്രപദ്യതേ ||൧൨|| തത്ര തൂര്ണം ഗലാപീഡം കുര്യാച്ചാപ്യവധൂനനമ് | ശിരഃകായവിരേകൌ ച തീക്ഷ്ണൌ സേകാംശ്ച ശീതലാന് ||൧൩|| ശനൈഃ പ്രപീഡിതോ ബസ്തിഃ പക്വാധാനം ന ഗച്ഛതി | ന ച സമ്പാദയത്യര്ഥം തസ്മാദ്യുക്തം പ്രപീഡയേത് ||൧൪|| ഭൂയോ ഭൂയോऽവപീഡേന വായുരന്തഃ പ്രപീഡ്യതേ | തേനാധ്മാനം രുജശ്ചോഗ്രാ യഥാസ്വം തത്ര ബസ്തയഃ ||൧൫|| കാലാതിക്രമണാത് ക്ലേശോ വ്യാധിശ്ചാഭിപ്രവര്ധതേ | തത്ര വ്യാധിബലഘ്നം തു ഭൂയോ ബസ്തിം നിധാപയേത് ||൧൬||

ബസ്തിദോഷാനഭിധായ പീഡനദോഷാനഭിധാതുമാഹ- അതിപ്രപീഡിത ഇത്യാദി| പ്രപദ്യതേ നിര്ഗച്ഛതീത്യര്ഥഃ| അവധൂനനം കേശാദിഷൂത്ക്ഷിപ്യ ചാലനമ്| സേകാംശ്ച ശീതലാന് ക്ഷീരേക്ഷുരസയഷ്ടിമധുകകഷായധാന്യാമ്ലചുക്രാദിശീതദ്രവ്യപരിഷേകാന്| ശനൈഃ പ്രപീഡിതോ മന്ദപീഡിതഃ| അര്ഥം ന സമ്പാദയതി കാര്യം ന കരോതി| അന്തഃ ‘ഉദരസ്യ’ ഇതി ശേഷഃ| തേനേതി ഉദരാന്തര്ഗതേന വായുനാ| തത്രാധ്മാനം രുജശ്ച| യഥാസ്വം ബസ്തയ ഇതി യേ യസ്യാത്മീയാ ബസ്തയഃ പ്രതീകാരഹേതുത്വേന| കാലാതിക്രമണാദിത്യാദി| വ്യാധിശ്ചാഭിപ്രവര്ധതേ ഇതി ചിരകാലനേത്രാവസ്ഥാനഹേതുകഗുദമാര്ഗാവരോധത്വേന പ്രവൃത്ത്യഭിമുഖീഭൂതവാതവിഘാതേനാനുലോമസാധ്യോ വ്യാധിഃ പ്രവര്ധത ഇത്യര്ഥഃ||൧൨-൧൬||

Adhikarana 6 (17-22) · Śloka 22

ഗുദോപദേഹശോഫൌ തു സ്നേഹോऽപക്വഃ കരോതി ഹി | തത്ര സംശോധനോ ബസ്തിര്ഹിതം ചാപി വിരേചനമ് ||൧൭|| ഹീനമാത്രാവുഭൌ ബസ്തീ നാതികാര്യകരൌ മതൌ | അതിമാത്രൌ തഥാऽऽനാഹക്ലമാതീസാരകാരകൌ ||൧൮|| മൂര്ച്ഛാം ദാഹമതീസാരം പിത്തം ചാത്യുഷ്ണതീക്ഷ്ണകൌ | മൃദുശീതാവുഭൌ വാതവിബന്ധാധ്മാനകാരകൌ ||൧൯|| തത്ര ഹീനാദിഷു ഹിതഃ പ്രത്യനീകഃ ക്രിയാവിധിഃ | ഗുദബസ്ത്യുപദേഹം തു കുര്യാത് സാന്ദ്രോ നിരൂഹണഃ ||൨൦|| പ്രവാഹികാം വാ ജനയേത്തനുരല്പഗുണാവഹഃ | തത്ര സാന്ദ്രേ തനും ബസ്തിം തനൌ സാന്ദ്രം ച ദാപയേത് ||൨൧|| സ്നിഗ്ധോऽതിജാഡ്യകൃദ്രൂക്ഷഃ സ്തമ്ഭാധ്മാനകൃദുച്യതേ | ബസ്തിം രൂക്ഷമതിസ്നിഗ്ധേ സ്നിഗ്ധം രൂക്ഷേ ച ദാപയേത് ||൨൨||

പീഡനദോഷാനഭിധായ ദ്രവ്യദോഷാന്നിര്ദിശന്നാഹ- ഗുദോപദേഹ ഇത്യാദി| ഉപദേഹ ഉപലേപഃ| ‘ഹിതം ചാപി വിരേചനമ്’ ഇത്യത്ര ‘രൂക്ഷം ചാപി വിരേചനമ്’ ഇതി ഗയദാസഃ| ഹീനമാത്രാവിത്യാദി| ഉഭൌ ബസ്തീ സ്നേഹബസ്തിനിരൂഹബസ്തീ| പ്രത്യനീക ഇതി ഹീനമാത്രേऽധികമാത്രോऽതിമാത്രേ ഹീനമാത്രഃ, തീക്ഷ്ണേ മൃദുഃ, മൃദൌ തീക്ഷ്ണഃ, ഉഷ്ണേ ശീതഃ, ശീതേ പുനരുഷ്ണഃ| അതിജാഡ്യകൃത് അതിശയേന ക്ലേദകാരീ ||൧൭-൨൨||

Adhikarana 7 (23-29) · Śloka 30

അതിപീഡിതവദ്ദോഷാന് വിദ്ധി ചാപ്യവശീര്ഷകേ | ഉച്ഛീര്ഷകേ സമുന്നാഹം ബസ്തിഃ കുര്യാച്ച മേഹനമ് ||൨൩|| തത്രോത്തരോ ഹിതോ ബസ്തിഃ സുസ്വിന്നസ്യ സുഖാവഹഃ | ന്യുബ്ജസ്യ ബസ്തിര്നാപ്നോതി പക്വാധാനം വിമാര്ഗഗഃ ||൨൪|| ഹൃദ്ഗുദം ബാധതേ ചാത്ര വായുഃ കോഷ്ഠമഥാപി ച | ഉത്താനസ്യാവൃതേ മാര്ഗേ ബസ്തിര്നാന്തഃ പ്രപദ്യതേ ||൨൫|| നേത്രസംവേജനഭ്രാന്തോ വായുശ്ചാന്തഃ പ്രകുപ്യതി | ദേഹേ സങ്കുചിതേ ദത്തഃ സക്ഥ്നോരപ്യുഭയോസ്തഥാ ||൨൬|| ന സമ്യഗനിലാവിഷ്ടോ ബസ്തിഃ പ്രത്യേതി ദേഹിനഃ | സ്ഥിതസ്യ ബസ്തിര്ദത്തസ്തു ക്ഷിപ്രമായാത്യവാങ്മുഖഃ ||൨൭|| ന ചാശയം തര്പയതി തസ്മാന്നാര്ഥകരോ ഹി സഃ | നാപ്നോതി ബസ്തിര്ദത്തസ്തു കൃത്സ്നം പക്വാശയം പുനഃ ||൨൮|| ദക്ഷിണാശ്രിതപാര്ശ്വസ്യ വാമപാര്ശ്വാനുഗോ യതഃ | ന്യുബ്ജാദീനാം പ്രദാനം ച ബസ്തേര്നൈവ പ്രശസ്യതേ ||൨൯|| പശ്ചാദനിലകോപോऽത്ര യഥാസ്വം തത്ര കാരയേത് |൩൦|

ദ്രവ്യദോഷാനഭിധായ ശയ്യാദിദോഷാനഭിധാതുമാഹ- അതിപീഡിതവദിത്യാദി| വിദ്ധി ജാനീഹി| അതിപ്രപീഡിതോ ബസ്തിഃ പ്രയാത്യാമാശയമിത്യാദിവദിത്യര്ഥഃ | ഉച്ഛീര്ഷകേ ഉച്ഛ്രിതശിരസ്കേ പുരുഷേ ബസ്തിര്ദത്തഃ മേഹനം മേഢ്രം സമുന്നാഹം സമ്യഗുന്നാഹോ യത്ര തത്താദൃശമാധ്മാതം കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| തസ്യാമാപദി സുന്നിഗ്ധസ്യ പുരുഷസ്യോത്തരോ ബസ്തിഃ ഹിതഃ സുഖാവഹ ഇതി ഗയീ| ജേജ്ജടാചാര്യസ്തു “ഉച്ഛീര്ഷകേ സമുന്നാഹം കുര്യാത് സസ്നേഹമേഹനമ്| തത്രോത്തരോ ഹിതോ ബസ്തിഃ സുസ്നിഗ്ധശ്ച സുഖാവഹഃ”- ഇതി പഠിത്വാ വ്യാഖ്യാനയതി- സസ്നേഹമേഹനം സ്നേഹസംസൃഷ്ടമൂത്രപ്രവര്തനം; തത്ര പ്രതീകാര ഉത്തരോ ബസ്തിരിതി സുസ്നിഗ്ധസ്യ ശോധനോ നിരൂഹ ഇതി, ന പുനരുത്തരബസ്തിരിതി| വൃദ്ധസുശ്രുതേ ചായം പാഠോऽന്യഥാ; തഥാ ച- “ഉച്ഛീര്ഷകേ സമുന്നാഹോ ബസ്തേഃ കൃച്ഛ്രാച്ച മേഹനമ്”- ഇതി| ന്യുബ്ജസ്യ പുരുഷസ്യ വിമാര്ഗഗോ ബസ്തിഃ പക്വാധാനം പക്വാശയം നാപ്നോതി| ഹൃദ്ഗുദം ബാധതേ വായുഃ കോഷ്ഠം ച ബാധതേ ഇത്യര്ഥഃ| ഉത്താനസ്യേത്യാദി| നേത്രസംവേജനം നേത്രകമ്പനം, തേന ഭ്രാന്തോ വായുരിത്യര്ഥഃ| സക്ഥ്നോരൂര്വോര്ന പ്രത്യേതി ന പ്രത്യാഗച്ഛതി ന നിഷ്കാസയതീത്യര്ഥഃ| അവാങ്മുഖഃ അധോമുഖഃ| ദക്ഷിണാശ്രിതപാര്ശ്വസ്യ പുരുഷസ്യ ബസ്തിര്ദത്തഃ സന് കൃത്സ്നം പക്വാശയം ന പ്രാപ്നോതി| കുത ഇത്യാഹ- യതഃ പക്വാശയോ വാമപാര്ശ്വാനുഗോ വാമപാര്ശ്വമനുഗച്ഛതി| ഉപസംഹാരവ്യാജേന നിദാനവര്ജനം ചികിത്സിതമാഹ- ന്യുബ്ജാദീനാമിത്യാദി| അത്രൈവ ദോഷസാധനം നിര്ദിശന്നാഹ- പശ്ചാദനിലകോപ ഇത്യാദി| ഹൃദയപൃഷ്ഠഗുദാദിബാധാസു തത്തദ്വ്യാധ്യുപരമേണ ഭേഷജേനൈവ സാധിതേന ബസ്തിനാ സാധ്യ ഇത്യര്ഥഃ||൨൩-൨൯||-

Adhikarana 8 (30) · Śloka 30

വ്യാപദഃ സ്നേഹബസ്തേസ്തു വക്ഷ്യന്തേ തച്ചികിത്സിതേ ||൩൦||

ഏവം പ്രണിധാനനേത്രദ്രവ്യപീഡനശയ്യാദോഷജാ വൈദ്യനിമിത്താ ഏവ വ്യാപദശ്ചതുശ്ചത്വാരിംശതമഭിധായ വൈദ്യാതുരനിമിത്താഃ സ്നേഹബസ്തിഭവാ വക്തുകാമഃ പ്രാഹ- വ്യാപദഃ സ്നേഹബസ്തേരിത്യാദി||൩൦||

Adhikarana 9 (31-50) · Śloka 50

അയോഗാദ്യാസ്തു വക്ഷ്യാമി വ്യാപദഃ സചികിത്സിതാഃ | അനുഷ്ണോऽല്പൌഷധോ ഹീനോ ബസ്തിര്നൈതി പ്രയോജിതഃ ||൩൧|| വിഷ്ടമ്ഭാധ്മാനശൂലൈശ്ച തമയോഗം പ്രചക്ഷതേ | തത്ര തീക്ഷ്ണോ ഹിതോ ബസ്തിസ്തീക്ഷ്ണം ചാപി വിരേചനമ് ||൩൨|| സശേഷാന്നേऽഥവാ ഭുക്തേ ബഹുദോഷേ ച യോജിതഃ | അത്യാശിതസ്യാതിബഹുര്ബസ്തിര്മന്ദോഷ്ണ ഏവ ച ||൩൩|| അനുഷ്ണലവണസ്നേഹോ ഹ്യതിമാത്രോऽഥവാ പുനഃ | തഥാ ബഹുപുരീഷം ച ക്ഷിപ്രമാധ്മാപയേന്നരമ് ||൩൪|| ഹൃത്കടീപാര്ശ്വപൃഷ്ഠേഷു ശൂലം തത്രാതിദാരുണമ് | തത്ര തീക്ഷ്ണതരോ ബസ്തിര്ഹിതം ചാപ്യനുവാസനമ് ||൩൫|| അതിതീക്ഷ്ണോതിലവണോ രൂക്ഷോ ബസ്തിഃ പ്രയോജിതഃ | സപിത്തം കോപയേദ്വായും കുര്യാച്ച പരികര്തികാമ് ||൩൬|| നാഭിബസ്തിഗുദം തത്ര ഛിനത്തീവാതിദേഹിനഃ | പിച്ഛാബസ്തിര്ഹിതസ്തസ്യ സ്നേഹശ്ച മധുരൈഃ ശൃതഃ ||൩൭|| അത്യമ്ലലവണസ്തീക്ഷ്ണഃ പരിസ്രാവായ കല്പതേ | ദൌര്ബല്യമങ്ഗസാദശ്ച ജായതേ തത്ര ദേഹിനഃ ||൩൮|| പരിസ്രവേത്തതഃ പിത്തം ദാഹം സഞ്ജനയേദ്ഗുദേ | പിച്ഛാബസ്തിര്ഹിതസ്തത്ര ബസ്തിഃ ക്ഷീരഘൃതേന ച ||൩൯|| പ്രവാഹികാ ഭവേത്തീക്ഷ്ണാന്നിരൂഹാത് സാനുവാസനാത് | സദാഹശൂലം കൃച്ഛ്രേണ കഫാസൃഗുപവേശ്യതേ ||൪൦|| പിച്ഛാബസ്തിര്ഹിതസ്തത്ര പയസാ ചൈവ ഭോജനമ് | സര്പിര്മധുരകൈഃ സിദ്ധം തൈലം ചാപ്യനുവാസനമ് ||൪൧|| അതിതീക്ഷ്ണോ നിരൂഹോ വാ സവാതേ ചാനുവാസനഃ | ഹൃദയസ്യോപസരണം കുരുതേ ചാങ്ഗപീഡനമ് ||൪൨|| ദോഷൈസ്തത്ര രുജസ്താസ്താ മദോ മൂര്ച്ഛാऽങ്ഗഗൌരവമ് | സര്വദോഷഹരം ബസ്തിം ശോധനം തത്ര ദാപയേത് ||൪൩|| രൂക്ഷസ്യ ബഹുവാതസ്യ തഥാ ദുഃശായിതസ്യ ച | ബസ്തിരങ്ഗഗ്രഹം കുര്യാദ്രൂക്ഷോ മൃദ്വല്പഭേഷജഃ ||൪൪|| തത്രാങ്ഗസാദഃ പ്രസ്തമ്ഭോ ജൃമ്ഭോദ്വേഷ്ടനവേപകാഃ | പര്വഭേദശ്ച തത്രേഷ്ടാഃ സ്വേദാഭ്യഞ്ജനബസ്തയഃ ||൪൫|| അത്യുഷ്ണതീക്ഷ്ണോऽതിബഹുര്ദത്തോऽതിസ്വേദിതസ്യ ച | അല്പദോഷസ്യ വാ ബസ്തിരതിയോഗായ കല്പതേ ||൪൬|| വിരേചനാതിയോഗേന സമാനം തസ്യ ലക്ഷണമ് | പിച്ഛാബസ്തിപ്രയോഗശ്ച തത്ര ശീതഃ സുഖാവഹഃ ||൪൭|| അതിയോഗാത് പരം യത്ര ജീവാദാനം വിരിക്തവത് | ദേയസ്തത്ര ഹിതശ്ചാപ്സു പിച്ഛാബസ്തിഃ സശോണിതഃ ||൪൮|| നവൈതാ വ്യാപദോ യാസ്തു നിരൂഹം പ്രത്യുദാഹൃതാഃ | സ്നേഹബസ്തിഷ്വപി ഹി താ വിജ്ഞേയാഃ കുശലൈരിഹ ||൪൯|| ഇത്യുക്താ വ്യാപദഃ സര്വാഃ സലക്ഷണചികിത്സിതാഃ | ഭിഷജാ ച തഥാ കാര്യം യഥൈതാ ന ഭവന്തി ഹി ||൫൦||

അയോഗാദിവ്യാപദഃ സചികിത്സിതാ ആഹ- അയോഗേത്യാദി| അല്പൌഷധ ഇതി അല്പാനി ഔഷധാനി യത്ര, ഏതേനാല്പൌഷധത്വാദതൈക്ഷ്ണ്യേന ഹീനവീര്യത്വമുക്തം, ഹീന ഇതി സമുദായസ്യാല്പമാത്രത്വേന| നൈതി നാഗച്ഛതി, ബസ്തിഃ വിഷ്ടമ്ഭാദിഭിരുപലക്ഷിതഃ| തീക്ഷ്ണോ ഹിതോ ബസ്തിരിത്യുപലക്ഷണം, തേന പൂര്വോക്തഗുണത്രയവിപരീത ഉഷ്ണോ ബഹുലഭേഷജോ യഥോചിതപ്രമാണോ ഹിതഃ പൂജിത ഇത്യര്ഥഃ| സശേഷാന്നേ ഇത്യാദി| സശേഷാന്നേ അന്നാജീര്ണശേഷേ, ഭുക്തേ ച നിരൂഹബസ്തിഃ, തഥാ ബഹുദോഷേऽനുഷ്ണലവണസ്നേഹോ നിരൂഹബസ്തിര്യോജിതോ നരമാധ്മാപയേത്; നത്വനുവാസനഃ, തസ്യ സാന്ന ഏവ ഹിതത്വാത്| അത്യശിതസ്യ സ്നേഹബസ്തിസ്തഥാ മാത്രാശിതസ്യാതിബഹുര്മന്ദോഷ്ണതായുക്തഃ സ്നേഹബസ്തിരാധ്മാനം ജനയേത് | പരിസ്രാവായ കല്പതേ ഇതി പരിസ്രാവോऽയം കേവലപിത്തജോ ന തു വമനവിരേചനപരിസ്രാവവത് കഫപിത്തസമ്ഭവഃ| തത്ര പിത്തരക്തഭൂയിഷ്ഠായാം സര്പിഷാ, വാതരക്തഭൂയിഷ്ഠായാം തൈലേനാനുവാസനമ്| ക്ഷീരേണ ഭോജനം വാതപിത്തകഫപ്രത്യനീകം; കഫസംസര്ഗേ തു കഫഹരദ്രവ്യസംസ്കൃതക്ഷീരഭോജനമിതി ജ്ഞേയം, തന്ത്രാന്തരദര്ശനാത്| രുജസ്താസ്താഃ തോദാദയഃ, ഓഷചോഷാദയഃ, കണ്ഡ്വാദയശ്ച| സര്വദോഷഹരമിതി സര്വദോഷഹരദ്രവ്യക്വാഥം, ഗോമൂത്രത്രിവൃദാദികല്കം ശോധനം ബസ്തിം; ശോധനത്വേനോര്ധ്വഗതദോഷമധോ നയതി, സര്വദോഷഹരത്വേന സര്വാനേവ ദോഷാന് ദുഷ്ടാഞ്ഛമയതി| രൂക്ഷോऽത്ര വാതപ്രകൃതിഃ| ശീതഃ ശീതോപചാരശ്ച സുഖാവഹ ഇത്യര്ഥഃ| വിരിക്തശബ്ദേനാത്ര വിരേകാതിയോഗോത്പന്നം ജീവാദാനമ്; അതോ വിരേകാതിയോഗോത്പന്നജീവാദാനവല്ലിങ്ഗചികിത്സിതാഭ്യാമേതദ്ബസ്ത്യതിയോഗോത്പന്നം ജീവാദാനം ജ്ഞേയമ്| തത്ര വിശേഷചികിത്സിതമാഹ- ദേയ ഇത്യാദി| സശോണിത ഇതി ഹേതുഗര്ഭം വിശേഷണം, യതഃ പിച്ഛാബസ്തിഃ സശോണിതോऽതഃ ശോണിതാപഗമരൂപജീവാദാനേ ദേയ ഇത്യര്ഥഃ||൩൧-൫൦||

Adhikarana 10 (51) · Śloka 51

പക്ഷാദ്വിരേകോ വാന്തസ്യ തതശ്ചാപി നിരൂഹണമ് | സദ്യോ നിരൂഢോऽനുവാസ്യഃ സപ്തരാത്രാദ്വിരേചിതഃ ||൫൧||

ഇദാനീം പഞ്ചാനാം കര്മണാം ക്രമേണ ക്രിയമാണാനാം യതോ യതോ യദ്യദ്യാവതാ കാലേന കരണീയം തത്തദുപദിശന്നാഹ- പക്ഷാദിത്യാദി| സമ്യഗ്യോഗേന വാന്തസ്യ പുരുഷസ്യ വിരേചനം പക്ഷാന്നാര്വാങ്നാപി പരതഃ; തത്രാര്വാക് ക്രിയമാണം പുരുഷാനലബലയോരബലത്വാദ് വ്യാപദമാവഹതി, അതിപരതഃ പുനഃ സ്നേഹസ്വേദാദിഗുണോऽന്തരിതഃ സ്യാത്; തസ്മാത് പക്ഷാദേവ വാന്തോ വിരേചനീയഃ| തത്ര പ്രധാനശുദ്ധിമപേക്ഷ്യാന്നസംസര്ഗേണ ദിനാനി ഷഡതിക്രമ്യ മധുരാദിരസസംസര്ഗമാചരേത്| സ്നേഹപാനേനാപി ദിനാനി ഷഡതിക്രമേത്| തതഃ സ്വേദം സമാചരന് ലഘൂഷ്ണം ഭുജ്യമാനസ്ത്ര്യഹം സ്ഥിതശ്ചതുര്ഥേऽഹനി വിരേകം കുര്യാത്| തതസ്തസ്മാദ്വിരേകാദന്നസംസര്ഗേണ ദിനാനി ഷഡതിക്രമ്യാനന്തരം മധുരാദിരസസംസര്ഗം സമാചരന് സപ്തരാത്രാദ്വിരേചിത ഇതി വാക്യാദഷ്ടമാദിദിവസേഷ്വനുവാസനാനി യഥാദോഷം വിദധ്യാത്| തതഃ ഷോഡശേऽഹ്നി സ്നേഹാഭ്യക്തഃ സ്വേദിതശ്ചാസ്ഥാപനം സേവേത| ഗയദാസസ്തു ചരകാചായാഭിപ്രായേണ വിരേചനാദൂര്ധ്വം ഷഡഹം കൃതാന്നസംസര്ഗസ്യാവസ്ഥാവിശേഷേണ സ്നേഹപാനമനുവാസനം ച ദ്വയമപി മന്യതേ| തഥാ ച ചരകാചാര്യവചനമ്- “സംസൃഷ്ടഭക്തം നവമേऽഹ്നി സര്പിസ്തം പായയേതാപ്യനുവാസയേദ്വാ”- (ച.സി.അ.൧) ഇതി| തത്ര വിരേചനാദൂര്ധ്വമന്നസംസര്ഗേണ ദിനാനി ഷട്, തതോ മധുരാദിരസസംസര്ഗമാചരേത്, സ്നേഹപാനേനാപി ദിനാനി ഷഡതിക്രാമേന്, തതോ ദിനത്രയം ലഘൂഷ്ണം ഭുഞ്ജാനശ്ചതുര്ഥേऽഹനി സ്നേഹാഭ്യക്തഃ സ്വേദിതശ്ചാസ്ഥാപനം സേവേത| സ്നേഹപാനപൂര്വകസ്യാനുവാസനപൂര്വകസ്യ ചാസ്ഥാപനസ്യാവസ്ഥാ ഗയദാസേന ദര്ശിതാ; യഥാ- ഹീനവിരിക്തസ്യാവശിഷ്ടപരിപക്വാമസഞ്ചയാവൃത വായൌ സ്നേഹപാനപൂര്വകമാസ്ഥാപനം ക്വചിദ്വ്യാധ്യവസ്ഥാവശാത് പ്രാക് സ്നേഹനവിരേചിതസ്യാസ്ഥാപനമിതി| നിരൂഢഃ പുരുഷഃ സദ്യ ഏവ തദ്ദിവസേ ഏവാനുവാസ്യഃ| ഏതേന ദത്തനിരൂഹോ യഥോക്തം ഭോജയിത്വാऽऽര്ദ്രപാണിരേവാനുവാസ്യഃ| വിരേചിതസ്തു സപ്തരാത്രാത് പരതോऽനുവാസ്യോ നാര്വാക്| ഉക്തം ഹി- “വിരേചനാത് സപ്തരാത്രേ ഗതേ ജാതബലായ വൈ| കൃതാന്നായാനുവാസ്യായ സമ്യഗ്ദേയോऽനുവാസനഃ” (ചി.അ.൩൭) ഇതി| കേചിദന്യാദൃശം വ്യാഖ്യാനം കുര്വന്തി; തച്ച ഗയദാസാചായണ ബഹുധാ ദൂഷിതത്വാദസ്മാഭിരപ്യുപേക്ഷിതമ്||൫൧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 36

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ നേത്രബസ്തിവ്യാപച്ചികിത്സിതം നാമ ഷട്ത്രിംശോऽധ്യായഃ ||൩൬||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ ഷട്ത്രിംശത്തമോऽധ്യായഃ||൩൬||