Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ നേത്രബസ്തിവ്യാപച്ചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातो नेत्रबस्तिव्यापच्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
36. nētrabastivyāpaccikitsitam
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
അഥ നേത്രേ വിചലിതേ തഥാ ചൈവ വിവര്തിതേ | ഗുദേ ക്ഷതം രുജാ വാ സ്യാത്തത്ര സദ്യഃക്ഷതക്രിയാഃ ||൩|| അത്യുത്ക്ഷിപ്തേऽവസന്നേ ച നേത്രേ പായൌ ഭവേദ്രുജാ | വിധിരത്രാപി പിത്തഘ്നഃ കാര്യഃ സ്നേഹൈശ്ച സേചനമ് ||൪|| തിര്യക്പ്രണിഹിതേ നേത്രേ തഥാ പാര്ശ്വാവപീഡിതേ | മുഖസ്യാവരണാദ്ബസ്തിര്ന സമ്യക് പ്രതിപദ്യതേ | ഋജു നേത്രം വിധേയം സ്യാത്തത്ര സമ്യഗ്വിജാനതാ ||൫||
View original
अथ नेत्रे विचलिते तथा चैव विवर्तिते | गुदे क्षतं रुजा वा स्यात्तत्र सद्यःक्षतक्रियाः ||३|| अत्युत्क्षिप्तेऽवसन्ने च नेत्रे पायौ भवेद्रुजा | विधिरत्रापि पित्तघ्नः कार्यः स्नेहैश्च सेचनम् ||४|| तिर्यक्प्रणिहिते नेत्रे तथा पार्श्वावपीडिते | मुखस्यावरणाद्बस्तिर्न सम्यक् प्रतिपद्यते | ऋजु नेत्रं विधेयं स्यात्तत्र सम्यग्विजानता ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (6-9) · Śloka 10
അതിസ്ഥൂലേ കര്കശേ ച നേത്രേऽസ്ത്രിമതി ഘര്ഷണാത് | ഗുദേ ഭവേത് ക്ഷതം രുക് ച സാധനം തസ്യ പൂര്വവത് ||൬|| ആസന്നകര്ണികേ നേത്രേ ഭിന്നേऽണൌ വാऽപ്യപാര്ഥകഃ | അവസേകോ ഭവേദ്ബസ്തേസ്തസ്മാദ്ദോഷാന് വിവര്ജയേത് ||൭|| പ്രകൃഷ്ടകര്ണികേ രക്തം ഗുദമര്മപ്രപീഡനാത് | ക്ഷരത്യത്രാപി പിത്തഘ്നോ വിധിര്ബസ്തിശ്ച പിച്ഛിലഃ ||൮|| ഹ്രസ്വേ ത്വണുസ്രോതസി ച ക്ലേശോ ബസ്തിശ്ച പൂര്വവത് | പ്രത്യാഗച്ഛംസ്തതഃകുര്യാദ്രോഗാന് ബസ്തിവിഘാതജാന് ||൯|| ദീര്ഘേ മഹാസ്രോതസി ച ജ്ഞേയമത്യവപീഡവത് |൧൦|
View original
अतिस्थूले कर्कशे च नेत्रेऽस्त्रिमति घर्षणात् | गुदे भवेत् क्षतं रुक् च साधनं तस्य पूर्ववत् ||६|| आसन्नकर्णिके नेत्रे भिन्नेऽणौ वाऽप्यपार्थकः | अवसेको भवेद्बस्तेस्तस्माद्दोषान् विवर्जयेत् ||७|| प्रकृष्टकर्णिके रक्तं गुदमर्मप्रपीडनात् | क्षरत्यत्रापि पित्तघ्नो विधिर्बस्तिश्च पिच्छिलः ||८|| ह्रस्वे त्वणुस्रोतसि च क्लेशो बस्तिश्च पूर्ववत् | प्रत्यागच्छंस्ततःकुर्याद्रोगान् बस्तिविघातजान् ||९|| दीर्घे महास्रोतसि च ज्ञेयमत्यवपीडवत् |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (10-11) · Śloka 11
പ്രസ്തീര്ണേ ബഹലേ ചാപി ബസ്തൌ ദുര്ബദ്ധദോഷവത് ||൧൦|| ബസ്താവല്പേऽല്പതാ വാऽപി ദ്രവ്യസ്യാല്പാ ഗുണാ മതാഃ | ദുര്ബദ്ധേ ചാണുഭിന്നേ ച വിജ്ഞേയം ഭിന്നനേത്രവത് ||൧൧||
View original
प्रस्तीर्णे बहले चापि बस्तौ दुर्बद्धदोषवत् ||१०|| बस्तावल्पेऽल्पता वाऽपि द्रव्यस्याल्पा गुणा मताः | दुर्बद्धे चाणुभिन्ने च विज्ञेयं भिन्ननेत्रवत् ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (12-16) · Śloka 16
അതിപ്രപീഡിതോ ബസ്തിഃ പ്രയാത്യാമാശയം തതഃ | വാതേരിതോ നാസികാഭ്യാം മുഖതോ വാ പ്രപദ്യതേ ||൧൨|| തത്ര തൂര്ണം ഗലാപീഡം കുര്യാച്ചാപ്യവധൂനനമ് | ശിരഃകായവിരേകൌ ച തീക്ഷ്ണൌ സേകാംശ്ച ശീതലാന് ||൧൩|| ശനൈഃ പ്രപീഡിതോ ബസ്തിഃ പക്വാധാനം ന ഗച്ഛതി | ന ച സമ്പാദയത്യര്ഥം തസ്മാദ്യുക്തം പ്രപീഡയേത് ||൧൪|| ഭൂയോ ഭൂയോऽവപീഡേന വായുരന്തഃ പ്രപീഡ്യതേ | തേനാധ്മാനം രുജശ്ചോഗ്രാ യഥാസ്വം തത്ര ബസ്തയഃ ||൧൫|| കാലാതിക്രമണാത് ക്ലേശോ വ്യാധിശ്ചാഭിപ്രവര്ധതേ | തത്ര വ്യാധിബലഘ്നം തു ഭൂയോ ബസ്തിം നിധാപയേത് ||൧൬||
View original
अतिप्रपीडितो बस्तिः प्रयात्यामाशयं ततः | वातेरितो नासिकाभ्यां मुखतो वा प्रपद्यते ||१२|| तत्र तूर्णं गलापीडं कुर्याच्चाप्यवधूननम् | शिरःकायविरेकौ च तीक्ष्णौ सेकांश्च शीतलान् ||१३|| शनैः प्रपीडितो बस्तिः पक्वाधानं न गच्छति | न च सम्पादयत्यर्थं तस्माद्युक्तं प्रपीडयेत् ||१४|| भूयो भूयोऽवपीडेन वायुरन्तः प्रपीड्यते | तेनाध्मानं रुजश्चोग्रा यथास्वं तत्र बस्तयः ||१५|| कालातिक्रमणात् क्लेशो व्याधिश्चाभिप्रवर्धते | तत्र व्याधिबलघ्नं तु भूयो बस्तिं निधापयेत् ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (17-22) · Śloka 22
ഗുദോപദേഹശോഫൌ തു സ്നേഹോऽപക്വഃ കരോതി ഹി | തത്ര സംശോധനോ ബസ്തിര്ഹിതം ചാപി വിരേചനമ് ||൧൭|| ഹീനമാത്രാവുഭൌ ബസ്തീ നാതികാര്യകരൌ മതൌ | അതിമാത്രൌ തഥാऽऽനാഹക്ലമാതീസാരകാരകൌ ||൧൮|| മൂര്ച്ഛാം ദാഹമതീസാരം പിത്തം ചാത്യുഷ്ണതീക്ഷ്ണകൌ | മൃദുശീതാവുഭൌ വാതവിബന്ധാധ്മാനകാരകൌ ||൧൯|| തത്ര ഹീനാദിഷു ഹിതഃ പ്രത്യനീകഃ ക്രിയാവിധിഃ | ഗുദബസ്ത്യുപദേഹം തു കുര്യാത് സാന്ദ്രോ നിരൂഹണഃ ||൨൦|| പ്രവാഹികാം വാ ജനയേത്തനുരല്പഗുണാവഹഃ | തത്ര സാന്ദ്രേ തനും ബസ്തിം തനൌ സാന്ദ്രം ച ദാപയേത് ||൨൧|| സ്നിഗ്ധോऽതിജാഡ്യകൃദ്രൂക്ഷഃ സ്തമ്ഭാധ്മാനകൃദുച്യതേ | ബസ്തിം രൂക്ഷമതിസ്നിഗ്ധേ സ്നിഗ്ധം രൂക്ഷേ ച ദാപയേത് ||൨൨||
View original
गुदोपदेहशोफौ तु स्नेहोऽपक्वः करोति हि | तत्र संशोधनो बस्तिर्हितं चापि विरेचनम् ||१७|| हीनमात्रावुभौ बस्ती नातिकार्यकरौ मतौ | अतिमात्रौ तथाऽऽनाहक्लमातीसारकारकौ ||१८|| मूर्च्छां दाहमतीसारं पित्तं चात्युष्णतीक्ष्णकौ | मृदुशीतावुभौ वातविबन्धाध्मानकारकौ ||१९|| तत्र हीनादिषु हितः प्रत्यनीकः क्रियाविधिः | गुदबस्त्युपदेहं तु कुर्यात् सान्द्रो निरूहणः ||२०|| प्रवाहिकां वा जनयेत्तनुरल्पगुणावहः | तत्र सान्द्रे तनुं बस्तिं तनौ सान्द्रं च दापयेत् ||२१|| स्निग्धोऽतिजाड्यकृद्रूक्षः स्तम्भाध्मानकृदुच्यते | बस्तिं रूक्षमतिस्निग्धे स्निग्धं रूक्षे च दापयेत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (23-29) · Śloka 30
അതിപീഡിതവദ്ദോഷാന് വിദ്ധി ചാപ്യവശീര്ഷകേ | ഉച്ഛീര്ഷകേ സമുന്നാഹം ബസ്തിഃ കുര്യാച്ച മേഹനമ് ||൨൩|| തത്രോത്തരോ ഹിതോ ബസ്തിഃ സുസ്വിന്നസ്യ സുഖാവഹഃ | ന്യുബ്ജസ്യ ബസ്തിര്നാപ്നോതി പക്വാധാനം വിമാര്ഗഗഃ ||൨൪|| ഹൃദ്ഗുദം ബാധതേ ചാത്ര വായുഃ കോഷ്ഠമഥാപി ച | ഉത്താനസ്യാവൃതേ മാര്ഗേ ബസ്തിര്നാന്തഃ പ്രപദ്യതേ ||൨൫|| നേത്രസംവേജനഭ്രാന്തോ വായുശ്ചാന്തഃ പ്രകുപ്യതി | ദേഹേ സങ്കുചിതേ ദത്തഃ സക്ഥ്നോരപ്യുഭയോസ്തഥാ ||൨൬|| ന സമ്യഗനിലാവിഷ്ടോ ബസ്തിഃ പ്രത്യേതി ദേഹിനഃ | സ്ഥിതസ്യ ബസ്തിര്ദത്തസ്തു ക്ഷിപ്രമായാത്യവാങ്മുഖഃ ||൨൭|| ന ചാശയം തര്പയതി തസ്മാന്നാര്ഥകരോ ഹി സഃ | നാപ്നോതി ബസ്തിര്ദത്തസ്തു കൃത്സ്നം പക്വാശയം പുനഃ ||൨൮|| ദക്ഷിണാശ്രിതപാര്ശ്വസ്യ വാമപാര്ശ്വാനുഗോ യതഃ | ന്യുബ്ജാദീനാം പ്രദാനം ച ബസ്തേര്നൈവ പ്രശസ്യതേ ||൨൯|| പശ്ചാദനിലകോപോऽത്ര യഥാസ്വം തത്ര കാരയേത് |൩൦|
View original
अतिपीडितवद्दोषान् विद्धि चाप्यवशीर्षके | उच्छीर्षके समुन्नाहं बस्तिः कुर्याच्च मेहनम् ||२३|| तत्रोत्तरो हितो बस्तिः सुस्विन्नस्य सुखावहः | न्युब्जस्य बस्तिर्नाप्नोति पक्वाधानं विमार्गगः ||२४|| हृद्गुदं बाधते चात्र वायुः कोष्ठमथापि च | उत्तानस्यावृते मार्गे बस्तिर्नान्तः प्रपद्यते ||२५|| नेत्रसंवेजनभ्रान्तो वायुश्चान्तः प्रकुप्यति | देहे सङ्कुचिते दत्तः सक्थ्नोरप्युभयोस्तथा ||२६|| न सम्यगनिलाविष्टो बस्तिः प्रत्येति देहिनः | स्थितस्य बस्तिर्दत्तस्तु क्षिप्रमायात्यवाङ्मुखः ||२७|| न चाशयं तर्पयति तस्मान्नार्थकरो हि सः | नाप्नोति बस्तिर्दत्तस्तु कृत्स्नं पक्वाशयं पुनः ||२८|| दक्षिणाश्रितपार्श्वस्य वामपार्श्वानुगो यतः | न्युब्जादीनां प्रदानं च बस्तेर्नैव प्रशस्यते ||२९|| पश्चादनिलकोपोऽत्र यथास्वं तत्र कारयेत् |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (30) · Śloka 30
വ്യാപദഃ സ്നേഹബസ്തേസ്തു വക്ഷ്യന്തേ തച്ചികിത്സിതേ ||൩൦||
View original
व्यापदः स्नेहबस्तेस्तु वक्ष्यन्ते तच्चिकित्सिते ||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (31-50) · Śloka 50
അയോഗാദ്യാസ്തു വക്ഷ്യാമി വ്യാപദഃ സചികിത്സിതാഃ | അനുഷ്ണോऽല്പൌഷധോ ഹീനോ ബസ്തിര്നൈതി പ്രയോജിതഃ ||൩൧|| വിഷ്ടമ്ഭാധ്മാനശൂലൈശ്ച തമയോഗം പ്രചക്ഷതേ | തത്ര തീക്ഷ്ണോ ഹിതോ ബസ്തിസ്തീക്ഷ്ണം ചാപി വിരേചനമ് ||൩൨|| സശേഷാന്നേऽഥവാ ഭുക്തേ ബഹുദോഷേ ച യോജിതഃ | അത്യാശിതസ്യാതിബഹുര്ബസ്തിര്മന്ദോഷ്ണ ഏവ ച ||൩൩|| അനുഷ്ണലവണസ്നേഹോ ഹ്യതിമാത്രോऽഥവാ പുനഃ | തഥാ ബഹുപുരീഷം ച ക്ഷിപ്രമാധ്മാപയേന്നരമ് ||൩൪|| ഹൃത്കടീപാര്ശ്വപൃഷ്ഠേഷു ശൂലം തത്രാതിദാരുണമ് | തത്ര തീക്ഷ്ണതരോ ബസ്തിര്ഹിതം ചാപ്യനുവാസനമ് ||൩൫|| അതിതീക്ഷ്ണോതിലവണോ രൂക്ഷോ ബസ്തിഃ പ്രയോജിതഃ | സപിത്തം കോപയേദ്വായും കുര്യാച്ച പരികര്തികാമ് ||൩൬|| നാഭിബസ്തിഗുദം തത്ര ഛിനത്തീവാതിദേഹിനഃ | പിച്ഛാബസ്തിര്ഹിതസ്തസ്യ സ്നേഹശ്ച മധുരൈഃ ശൃതഃ ||൩൭|| അത്യമ്ലലവണസ്തീക്ഷ്ണഃ പരിസ്രാവായ കല്പതേ | ദൌര്ബല്യമങ്ഗസാദശ്ച ജായതേ തത്ര ദേഹിനഃ ||൩൮|| പരിസ്രവേത്തതഃ പിത്തം ദാഹം സഞ്ജനയേദ്ഗുദേ | പിച്ഛാബസ്തിര്ഹിതസ്തത്ര ബസ്തിഃ ക്ഷീരഘൃതേന ച ||൩൯|| പ്രവാഹികാ ഭവേത്തീക്ഷ്ണാന്നിരൂഹാത് സാനുവാസനാത് | സദാഹശൂലം കൃച്ഛ്രേണ കഫാസൃഗുപവേശ്യതേ ||൪൦|| പിച്ഛാബസ്തിര്ഹിതസ്തത്ര പയസാ ചൈവ ഭോജനമ് | സര്പിര്മധുരകൈഃ സിദ്ധം തൈലം ചാപ്യനുവാസനമ് ||൪൧|| അതിതീക്ഷ്ണോ നിരൂഹോ വാ സവാതേ ചാനുവാസനഃ | ഹൃദയസ്യോപസരണം കുരുതേ ചാങ്ഗപീഡനമ് ||൪൨|| ദോഷൈസ്തത്ര രുജസ്താസ്താ മദോ മൂര്ച്ഛാऽങ്ഗഗൌരവമ് | സര്വദോഷഹരം ബസ്തിം ശോധനം തത്ര ദാപയേത് ||൪൩|| രൂക്ഷസ്യ ബഹുവാതസ്യ തഥാ ദുഃശായിതസ്യ ച | ബസ്തിരങ്ഗഗ്രഹം കുര്യാദ്രൂക്ഷോ മൃദ്വല്പഭേഷജഃ ||൪൪|| തത്രാങ്ഗസാദഃ പ്രസ്തമ്ഭോ ജൃമ്ഭോദ്വേഷ്ടനവേപകാഃ | പര്വഭേദശ്ച തത്രേഷ്ടാഃ സ്വേദാഭ്യഞ്ജനബസ്തയഃ ||൪൫|| അത്യുഷ്ണതീക്ഷ്ണോऽതിബഹുര്ദത്തോऽതിസ്വേദിതസ്യ ച | അല്പദോഷസ്യ വാ ബസ്തിരതിയോഗായ കല്പതേ ||൪൬|| വിരേചനാതിയോഗേന സമാനം തസ്യ ലക്ഷണമ് | പിച്ഛാബസ്തിപ്രയോഗശ്ച തത്ര ശീതഃ സുഖാവഹഃ ||൪൭|| അതിയോഗാത് പരം യത്ര ജീവാദാനം വിരിക്തവത് | ദേയസ്തത്ര ഹിതശ്ചാപ്സു പിച്ഛാബസ്തിഃ സശോണിതഃ ||൪൮|| നവൈതാ വ്യാപദോ യാസ്തു നിരൂഹം പ്രത്യുദാഹൃതാഃ | സ്നേഹബസ്തിഷ്വപി ഹി താ വിജ്ഞേയാഃ കുശലൈരിഹ ||൪൯|| ഇത്യുക്താ വ്യാപദഃ സര്വാഃ സലക്ഷണചികിത്സിതാഃ | ഭിഷജാ ച തഥാ കാര്യം യഥൈതാ ന ഭവന്തി ഹി ||൫൦||
View original
अयोगाद्यास्तु वक्ष्यामि व्यापदः सचिकित्सिताः | अनुष्णोऽल्पौषधो हीनो बस्तिर्नैति प्रयोजितः ||३१|| विष्टम्भाध्मानशूलैश्च तमयोगं प्रचक्षते | तत्र तीक्ष्णो हितो बस्तिस्तीक्ष्णं चापि विरेचनम् ||३२|| सशेषान्नेऽथवा भुक्ते बहुदोषे च योजितः | अत्याशितस्यातिबहुर्बस्तिर्मन्दोष्ण एव च ||३३|| अनुष्णलवणस्नेहो ह्यतिमात्रोऽथवा पुनः | तथा बहुपुरीषं च क्षिप्रमाध्मापयेन्नरम् ||३४|| हृत्कटीपार्श्वपृष्ठेषु शूलं तत्रातिदारुणम् | तत्र तीक्ष्णतरो बस्तिर्हितं चाप्यनुवासनम् ||३५|| अतितीक्ष्णोतिलवणो रूक्षो बस्तिः प्रयोजितः | सपित्तं कोपयेद्वायुं कुर्याच्च परिकर्तिकाम् ||३६|| नाभिबस्तिगुदं तत्र छिनत्तीवातिदेहिनः | पिच्छाबस्तिर्हितस्तस्य स्नेहश्च मधुरैः शृतः ||३७|| अत्यम्ललवणस्तीक्ष्णः परिस्रावाय कल्पते | दौर्बल्यमङ्गसादश्च जायते तत्र देहिनः ||३८|| परिस्रवेत्ततः पित्तं दाहं सञ्जनयेद्गुदे | पिच्छाबस्तिर्हितस्तत्र बस्तिः क्षीरघृतेन च ||३९|| प्रवाहिका भवेत्तीक्ष्णान्निरूहात् सानुवासनात् | सदाहशूलं कृच्छ्रेण कफासृगुपवेश्यते ||४०|| पिच्छाबस्तिर्हितस्तत्र पयसा चैव भोजनम् | सर्पिर्मधुरकैः सिद्धं तैलं चाप्यनुवासनम् ||४१|| अतितीक्ष्णो निरूहो वा सवाते चानुवासनः | हृदयस्योपसरणं कुरुते चाङ्गपीडनम् ||४२|| दोषैस्तत्र रुजस्तास्ता मदो मूर्च्छाऽङ्गगौरवम् | सर्वदोषहरं बस्तिं शोधनं तत्र दापयेत् ||४३|| रूक्षस्य बहुवातस्य तथा दुःशायितस्य च | बस्तिरङ्गग्रहं कुर्याद्रूक्षो मृद्वल्पभेषजः ||४४|| तत्राङ्गसादः प्रस्तम्भो जृम्भोद्वेष्टनवेपकाः | पर्वभेदश्च तत्रेष्टाः स्वेदाभ्यञ्जनबस्तयः ||४५|| अत्युष्णतीक्ष्णोऽतिबहुर्दत्तोऽतिस्वेदितस्य च | अल्पदोषस्य वा बस्तिरतियोगाय कल्पते ||४६|| विरेचनातियोगेन समानं तस्य लक्षणम् | पिच्छाबस्तिप्रयोगश्च तत्र शीतः सुखावहः ||४७|| अतियोगात् परं यत्र जीवादानं विरिक्तवत् | देयस्तत्र हितश्चाप्सु पिच्छाबस्तिः सशोणितः ||४८|| नवैता व्यापदो यास्तु निरूहं प्रत्युदाहृताः | स्नेहबस्तिष्वपि हि ता विज्ञेयाः कुशलैरिह ||४९|| इत्युक्ता व्यापदः सर्वाः सलक्षणचिकित्सिताः | भिषजा च तथा कार्यं यथैता न भवन्ति हि ||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (51) · Śloka 51
പക്ഷാദ്വിരേകോ വാന്തസ്യ തതശ്ചാപി നിരൂഹണമ് | സദ്യോ നിരൂഢോऽനുവാസ്യഃ സപ്തരാത്രാദ്വിരേചിതഃ ||൫൧||
View original
पक्षाद्विरेको वान्तस्य ततश्चापि निरूहणम् | सद्यो निरूढोऽनुवास्यः सप्तरात्राद्विरेचितः ||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 36
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ നേത്രബസ്തിവ്യാപച്ചികിത്സിതം നാമ ഷട്ത്രിംശോऽധ്യായഃ ||൩൬||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने नेत्रबस्तिव्यापच्चिकित्सितं नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः ||३६||
🔊 Audio coming soon