36. nētrabastivyāpaccikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதோ நேத்ரபஸ்திவ்யாபச்சிகித்ஸிதஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

நேத்ராநந்தரமாதிஶப்தோ லுப்தநிர்திஷ்டோ த்ரஷ்டவ்யஃ; தேந ப்ரணிதாநத்ரவ்யஶய்யாவ்யாபதோऽபி கஹ்யந்தே||௧-௨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

அத நேத்ரே விசலிதே ததா சைவ விவர்திதே | குதே க்ஷதஂ ருஜா வா ஸ்யாத்தத்ர ஸத்யஃக்ஷதக்ரியாஃ ||௩|| அத்யுத்க்ஷிப்தேऽவஸந்நே ச நேத்ரே பாயௌ பவேத்ருஜா | விதிரத்ராபி பித்தக்நஃ கார்யஃ ஸ்நேஹைஶ்ச ஸேசநம் ||௪|| திர்யக்ப்ரணிஹிதே நேத்ரே ததா பார்ஶ்வாவபீடிதே | முகஸ்யாவரணாத்பஸ்திர்ந ஸம்யக் ப்ரதிபத்யதே | ஜு நேத்ரஂ விதேயஂ ஸ்யாத்தத்ர ஸம்யக்விஜாநதா ||௫||

தத்ர ஸத்யஃ க்ஷதக்ரியா மதுகதாப்யங்காத்யாஃ| அத்யுத்க்ஷிப்த இத்யாதி| அத்ர அத்யுத்க்ஷிப்தேऽவஸந்நே ச நேத்ரேऽபிகாதேந வாதபைத்திகபாயுவேதநாயாம்| பித்தக்ந இதி மதுரஶீதாதிஃ| ஸ்நேஹைஶ்ச ஸேசநமிதி கதாதிஸ்நேஹஸேசநஂ, தச்சாநிலாபஹம்||௩-௫||

Adhikarana 3 (6-9) · Śloka 10

அதிஸ்தூலே கர்கஶே ச நேத்ரேऽஸ்த்ரிமதி கர்ஷணாத் | குதே பவேத் க்ஷதஂ ருக் ச ஸாதநஂ தஸ்ய பூர்வவத் ||௬|| ஆஸந்நகர்ணிகே நேத்ரே பிந்நேऽணௌ வாऽப்யபார்தகஃ | அவஸேகோ பவேத்பஸ்தேஸ்தஸ்மாத்தோஷாந் விவர்ஜயேத் ||௭|| ப்ரகஷ்டகர்ணிகே ரக்தஂ குதமர்மப்ரபீடநாத் | க்ஷரத்யத்ராபி பித்தக்நோ விதிர்பஸ்திஶ்ச பிச்சிலஃ ||௮|| ஹ்ரஸ்வே த்வணுஸ்ரோதஸி ச க்லேஶோ பஸ்திஶ்ச பூர்வவத் | ப்ரத்யாகச்சஂஸ்ததஃகுர்யாத்ரோகாந் பஸ்திவிகாதஜாந் ||௯|| தீர்கே மஹாஸ்ரோதஸி ச ஜ்ஞேயமத்யவபீடவத் |௧௦|

ப்ரணிதாநதோஷாநபிதாய நேத்ரதோஷாபிதாநமாஹ- அதிஸ்தூல இத்யாதி| பூர்வவச்சப்தேந ஸத்யஃக்ஷதவத்க்ரியேத்யர்தஃ| ஆஸந்நகர்ணிகே பஸ்திரபார்தகோ வ்யர்தஃ| பிந்நேऽணௌ அணுபிந்நே நேத்ரே| அவஸேகஃ க்ஷரணம்| ப்ரகஷ்டகர்ணிகஂ த்ர்யங்குலாதூர்த்வஂ சதுரங்குலே ஸந்நிவிஷ்டகர்ணிகம்| தத்ரார்ஶோயந்த்ரேண பஞ்சாங்குலேநாந்தஃப்ரவிஷ்டேந ஸ்தூலாக்ரத்வாத்குதக்ஷணநஂ ந ஸ்யாத், பஸ்தியந்த்ரேண புநஸ்தீக்ஷ்ணாக்ரேண சதுரங்குலேந ஸத்யஃ- ப்ராணஹரகுதமர்ம ஸம்பீட்யதே, அதஸ்தச்சிகித்ஸிதஂ யுக்தம்| ஹ்ரஸ்வே யதோசிதப்ரமாணஹீநே| அணுஸ்ரோதஸி ஸூக்ஷ்மச்சித்ரே | க்லேஶ இதி அணுஸ்ரோதஃப்ரவாஹணோத்பந்நகாலாதிக்ரமேண| பஸ்திஶ்ச பூர்வவதிதி ஸந்நிகஷ்டகர்ணிகே யதா அபார்தகோ பஸ்திஸ்தத்வதிதி| ஹ்ரஸ்வத்வாத்தேதோரத்ராபி ததா; அத ஏவ ஹேதோஃ ப்ரத்யாகச்சந் வ்யாகுடந் பஸ்திவிகாதஜாந் ரோகாந் மூத்ராகாதமூத்ரகச்ச்ராதீந் குர்யாத்| சிகித்ஸிதஂ சாநுக்தமபி ரோகாபேக்ஷயா மூத்ராகாதாதிசிகித்ஸிதம்| ஜேஜ்ஜடாசார்யஸ்து ஈதஶஂ வ்யாக்யாநயதி- பூர்வவத்பஸ்திஃ பிச்சாபஸ்திரித்யர்தஃ| தீர்கே மஹாஸ்ரோதஸி ச யந்த்ரேऽத்யவபீடவந்நாஸாமுகாந்நிர்கமநஂ, கலபீடாதிசிகித்ஸிதஂ ச ஜ்ஞேயம்||௬-௯||-

Adhikarana 4 (10-11) · Śloka 11

ப்ரஸ்தீர்ணே பஹலே சாபி பஸ்தௌ துர்பத்ததோஷவத் ||௧௦|| பஸ்தாவல்பேऽல்பதா வாऽபி த்ரவ்யஸ்யால்பா குணா மதாஃ | துர்பத்தே சாணுபிந்நே ச விஜ்ஞேயஂ பிந்நநேத்ரவத் ||௧௧||

நேத்ரதோஷஂ தத்ஸாதநஂ சாபிதாய பஸ்திதோஷஂ தச்சிகித்ஸிதஂ சாபிதாதுமாஹ- ப்ரஸ்தீர்ணே இத்யாதி| அல்பே யதோசிதப்ரமாணஹீநே| பஸ்தேரல்பதயா ச த்ரவ்யஸ்யாப்யல்பதா, அத ஏவ அல்பா குணாஃ| பிந்நநேத்ரவதிதி பிந்நநேத்ரேண துல்யஂ, யதா பிந்நே நேத்ரே பஸ்தேரவஸேகஃ, தத்வத்துர்பத்தே பிந்நே ச பஸ்தாவித்யர்தஃ||௧௦-௧௧||

Adhikarana 5 (12-16) · Śloka 16

அதிப்ரபீடிதோ பஸ்திஃ ப்ரயாத்யாமாஶயஂ ததஃ | வாதேரிதோ நாஸிகாப்யாஂ முகதோ வா ப்ரபத்யதே ||௧௨|| தத்ர தூர்ணஂ கலாபீடஂ குர்யாச்சாப்யவதூநநம் | ஶிரஃகாயவிரேகௌ ச தீக்ஷ்ணௌ ஸேகாஂஶ்ச ஶீதலாந் ||௧௩|| ஶநைஃ ப்ரபீடிதோ பஸ்திஃ பக்வாதாநஂ ந கச்சதி | ந ச ஸம்பாதயத்யர்தஂ தஸ்மாத்யுக்தஂ ப்ரபீடயேத் ||௧௪|| பூயோ பூயோऽவபீடேந வாயுரந்தஃ ப்ரபீட்யதே | தேநாத்மாநஂ ருஜஶ்சோக்ரா யதாஸ்வஂ தத்ர பஸ்தயஃ ||௧௫|| காலாதிக்ரமணாத் க்லேஶோ வ்யாதிஶ்சாபிப்ரவர்ததே | தத்ர வ்யாதிபலக்நஂ து பூயோ பஸ்திஂ நிதாபயேத் ||௧௬||

பஸ்திதோஷாநபிதாய பீடநதோஷாநபிதாதுமாஹ- அதிப்ரபீடித இத்யாதி| ப்ரபத்யதே நிர்கச்சதீத்யர்தஃ| அவதூநநஂ கேஶாதிஷூத்க்ஷிப்ய சாலநம்| ஸேகாஂஶ்ச ஶீதலாந் க்ஷீரேக்ஷுரஸயஷ்டிமதுககஷாயதாந்யாம்லசுக்ராதிஶீதத்ரவ்யபரிஷேகாந்| ஶநைஃ ப்ரபீடிதோ மந்தபீடிதஃ| அர்தஂ ந ஸம்பாதயதி கார்யஂ ந கரோதி| அந்தஃ ‘உதரஸ்ய’ இதி ஶேஷஃ| தேநேதி உதராந்தர்கதேந வாயுநா| தத்ராத்மாநஂ ருஜஶ்ச| யதாஸ்வஂ பஸ்தய இதி யே யஸ்யாத்மீயா பஸ்தயஃ ப்ரதீகாரஹேதுத்வேந| காலாதிக்ரமணாதித்யாதி| வ்யாதிஶ்சாபிப்ரவர்ததே இதி சிரகாலநேத்ராவஸ்தாநஹேதுககுதமார்காவரோதத்வேந ப்ரவத்த்யபிமுகீபூதவாதவிகாதேநாநுலோமஸாத்யோ வ்யாதிஃ ப்ரவர்தத இத்யர்தஃ||௧௨-௧௬||

Adhikarana 6 (17-22) · Śloka 22

குதோபதேஹஶோபௌ து ஸ்நேஹோऽபக்வஃ கரோதி ஹி | தத்ர ஸஂஶோதநோ பஸ்திர்ஹிதஂ சாபி விரேசநம் ||௧௭|| ஹீநமாத்ராவுபௌ பஸ்தீ நாதிகார்யகரௌ மதௌ | அதிமாத்ரௌ ததாऽऽநாஹக்லமாதீஸாரகாரகௌ ||௧௮|| மூர்ச்சாஂ தாஹமதீஸாரஂ பித்தஂ சாத்யுஷ்ணதீக்ஷ்ணகௌ | மதுஶீதாவுபௌ வாதவிபந்தாத்மாநகாரகௌ ||௧௯|| தத்ர ஹீநாதிஷு ஹிதஃ ப்ரத்யநீகஃ க்ரியாவிதிஃ | குதபஸ்த்யுபதேஹஂ து குர்யாத் ஸாந்த்ரோ நிரூஹணஃ ||௨௦|| ப்ரவாஹிகாஂ வா ஜநயேத்தநுரல்பகுணாவஹஃ | தத்ர ஸாந்த்ரே தநுஂ பஸ்திஂ தநௌ ஸாந்த்ரஂ ச தாபயேத் ||௨௧|| ஸ்நிக்தோऽதிஜாட்யகத்ரூக்ஷஃ ஸ்தம்பாத்மாநகதுச்யதே | பஸ்திஂ ரூக்ஷமதிஸ்நிக்தே ஸ்நிக்தஂ ரூக்ஷே ச தாபயேத் ||௨௨||

பீடநதோஷாநபிதாய த்ரவ்யதோஷாந்நிர்திஶந்நாஹ- குதோபதேஹ இத்யாதி| உபதேஹ உபலேபஃ| ‘ஹிதஂ சாபி விரேசநம்’ இத்யத்ர ‘ரூக்ஷஂ சாபி விரேசநம்’ இதி கயதாஸஃ| ஹீநமாத்ராவித்யாதி| உபௌ பஸ்தீ ஸ்நேஹபஸ்திநிரூஹபஸ்தீ| ப்ரத்யநீக இதி ஹீநமாத்ரேऽதிகமாத்ரோऽதிமாத்ரே ஹீநமாத்ரஃ, தீக்ஷ்ணே மதுஃ, மதௌ தீக்ஷ்ணஃ, உஷ்ணே ஶீதஃ, ஶீதே புநருஷ்ணஃ| அதிஜாட்யகத் அதிஶயேந க்லேதகாரீ ||௧௭-௨௨||

Adhikarana 7 (23-29) · Śloka 30

அதிபீடிதவத்தோஷாந் வித்தி சாப்யவஶீர்ஷகே | உச்சீர்ஷகே ஸமுந்நாஹஂ பஸ்திஃ குர்யாச்ச மேஹநம் ||௨௩|| தத்ரோத்தரோ ஹிதோ பஸ்திஃ ஸுஸ்விந்நஸ்ய ஸுகாவஹஃ | ந்யுப்ஜஸ்ய பஸ்திர்நாப்நோதி பக்வாதாநஂ விமார்ககஃ ||௨௪|| ஹத்குதஂ பாததே சாத்ர வாயுஃ கோஷ்டமதாபி ச | உத்தாநஸ்யாவதே மார்கே பஸ்திர்நாந்தஃ ப்ரபத்யதே ||௨௫|| நேத்ரஸஂவேஜநப்ராந்தோ வாயுஶ்சாந்தஃ ப்ரகுப்யதி | தேஹே ஸங்குசிதே தத்தஃ ஸக்த்நோரப்யுபயோஸ்ததா ||௨௬|| ந ஸம்யகநிலாவிஷ்டோ பஸ்திஃ ப்ரத்யேதி தேஹிநஃ | ஸ்திதஸ்ய பஸ்திர்தத்தஸ்து க்ஷிப்ரமாயாத்யவாங்முகஃ ||௨௭|| ந சாஶயஂ தர்பயதி தஸ்மாந்நார்தகரோ ஹி ஸஃ | நாப்நோதி பஸ்திர்தத்தஸ்து கத்ஸ்நஂ பக்வாஶயஂ புநஃ ||௨௮|| தக்ஷிணாஶ்ரிதபார்ஶ்வஸ்ய வாமபார்ஶ்வாநுகோ யதஃ | ந்யுப்ஜாதீநாஂ ப்ரதாநஂ ச பஸ்தேர்நைவ ப்ரஶஸ்யதே ||௨௯|| பஶ்சாதநிலகோபோऽத்ர யதாஸ்வஂ தத்ர காரயேத் |௩௦|

த்ரவ்யதோஷாநபிதாய ஶய்யாதிதோஷாநபிதாதுமாஹ- அதிபீடிதவதித்யாதி| வித்தி ஜாநீஹி| அதிப்ரபீடிதோ பஸ்திஃ ப்ரயாத்யாமாஶயமித்யாதிவதித்யர்தஃ | உச்சீர்ஷகே உச்ச்ரிதஶிரஸ்கே புருஷே பஸ்திர்தத்தஃ மேஹநஂ மேட்ரஂ ஸமுந்நாஹஂ ஸம்யகுந்நாஹோ யத்ர தத்தாதஶமாத்மாதஂ குர்யாதித்யர்தஃ| தஸ்யாமாபதி ஸுந்நிக்தஸ்ய புருஷஸ்யோத்தரோ பஸ்திஃ ஹிதஃ ஸுகாவஹ இதி கயீ| ஜேஜ்ஜடாசார்யஸ்து “உச்சீர்ஷகே ஸமுந்நாஹஂ குர்யாத் ஸஸ்நேஹமேஹநம்| தத்ரோத்தரோ ஹிதோ பஸ்திஃ ஸுஸ்நிக்தஶ்ச ஸுகாவஹஃ”- இதி படித்வா வ்யாக்யாநயதி- ஸஸ்நேஹமேஹநஂ ஸ்நேஹஸஂஸஷ்டமூத்ரப்ரவர்தநஂ; தத்ர ப்ரதீகார உத்தரோ பஸ்திரிதி ஸுஸ்நிக்தஸ்ய ஶோதநோ நிரூஹ இதி, ந புநருத்தரபஸ்திரிதி| வத்தஸுஶ்ருதே சாயஂ பாடோऽந்யதா; ததா ச- “உச்சீர்ஷகே ஸமுந்நாஹோ பஸ்தேஃ கச்ச்ராச்ச மேஹநம்”- இதி| ந்யுப்ஜஸ்ய புருஷஸ்ய விமார்ககோ பஸ்திஃ பக்வாதாநஂ பக்வாஶயஂ நாப்நோதி| ஹத்குதஂ பாததே வாயுஃ கோஷ்டஂ ச பாததே இத்யர்தஃ| உத்தாநஸ்யேத்யாதி| நேத்ரஸஂவேஜநஂ நேத்ரகம்பநஂ, தேந ப்ராந்தோ வாயுரித்யர்தஃ| ஸக்த்நோரூர்வோர்ந ப்ரத்யேதி ந ப்ரத்யாகச்சதி ந நிஷ்காஸயதீத்யர்தஃ| அவாங்முகஃ அதோமுகஃ| தக்ஷிணாஶ்ரிதபார்ஶ்வஸ்ய புருஷஸ்ய பஸ்திர்தத்தஃ ஸந் கத்ஸ்நஂ பக்வாஶயஂ ந ப்ராப்நோதி| குத இத்யாஹ- யதஃ பக்வாஶயோ வாமபார்ஶ்வாநுகோ வாமபார்ஶ்வமநுகச்சதி| உபஸஂஹாரவ்யாஜேந நிதாநவர்ஜநஂ சிகித்ஸிதமாஹ- ந்யுப்ஜாதீநாமித்யாதி| அத்ரைவ தோஷஸாதநஂ நிர்திஶந்நாஹ- பஶ்சாதநிலகோப இத்யாதி| ஹதயபஷ்டகுதாதிபாதாஸு தத்தத்வ்யாத்யுபரமேண பேஷஜேநைவ ஸாதிதேந பஸ்திநா ஸாத்ய இத்யர்தஃ||௨௩-௨௯||-

Adhikarana 8 (30) · Śloka 30

வ்யாபதஃ ஸ்நேஹபஸ்தேஸ்து வக்ஷ்யந்தே தச்சிகித்ஸிதே ||௩௦||

ஏவஂ ப்ரணிதாநநேத்ரத்ரவ்யபீடநஶய்யாதோஷஜா வைத்யநிமித்தா ஏவ வ்யாபதஶ்சதுஶ்சத்வாரிஂஶதமபிதாய வைத்யாதுரநிமித்தாஃ ஸ்நேஹபஸ்திபவா வக்துகாமஃ ப்ராஹ- வ்யாபதஃ ஸ்நேஹபஸ்தேரித்யாதி||௩௦||

Adhikarana 9 (31-50) · Śloka 50

அயோகாத்யாஸ்து வக்ஷ்யாமி வ்யாபதஃ ஸசிகித்ஸிதாஃ | அநுஷ்ணோऽல்பௌஷதோ ஹீநோ பஸ்திர்நைதி ப்ரயோஜிதஃ ||௩௧|| விஷ்டம்பாத்மாநஶூலைஶ்ச தமயோகஂ ப்ரசக்ஷதே | தத்ர தீக்ஷ்ணோ ஹிதோ பஸ்திஸ்தீக்ஷ்ணஂ சாபி விரேசநம் ||௩௨|| ஸஶேஷாந்நேऽதவா புக்தே பஹுதோஷே ச யோஜிதஃ | அத்யாஶிதஸ்யாதிபஹுர்பஸ்திர்மந்தோஷ்ண ஏவ ச ||௩௩|| அநுஷ்ணலவணஸ்நேஹோ ஹ்யதிமாத்ரோऽதவா புநஃ | ததா பஹுபுரீஷஂ ச க்ஷிப்ரமாத்மாபயேந்நரம் ||௩௪|| ஹத்கடீபார்ஶ்வபஷ்டேஷு ஶூலஂ தத்ராதிதாருணம் | தத்ர தீக்ஷ்ணதரோ பஸ்திர்ஹிதஂ சாப்யநுவாஸநம் ||௩௫|| அதிதீக்ஷ்ணோதிலவணோ ரூக்ஷோ பஸ்திஃ ப்ரயோஜிதஃ | ஸபித்தஂ கோபயேத்வாயுஂ குர்யாச்ச பரிகர்திகாம் ||௩௬|| நாபிபஸ்திகுதஂ தத்ர சிநத்தீவாதிதேஹிநஃ | பிச்சாபஸ்திர்ஹிதஸ்தஸ்ய ஸ்நேஹஶ்ச மதுரைஃ ஶதஃ ||௩௭|| அத்யம்லலவணஸ்தீக்ஷ்ணஃ பரிஸ்ராவாய கல்பதே | தௌர்பல்யமங்கஸாதஶ்ச ஜாயதே தத்ர தேஹிநஃ ||௩௮|| பரிஸ்ரவேத்ததஃ பித்தஂ தாஹஂ ஸஞ்ஜநயேத்குதே | பிச்சாபஸ்திர்ஹிதஸ்தத்ர பஸ்திஃ க்ஷீரகதேந ச ||௩௯|| ப்ரவாஹிகா பவேத்தீக்ஷ்ணாந்நிரூஹாத் ஸாநுவாஸநாத் | ஸதாஹஶூலஂ கச்ச்ரேண கபாஸகுபவேஶ்யதே ||௪௦|| பிச்சாபஸ்திர்ஹிதஸ்தத்ர பயஸா சைவ போஜநம் | ஸர்பிர்மதுரகைஃ ஸித்தஂ தைலஂ சாப்யநுவாஸநம் ||௪௧|| அதிதீக்ஷ்ணோ நிரூஹோ வா ஸவாதே சாநுவாஸநஃ | ஹதயஸ்யோபஸரணஂ குருதே சாங்கபீடநம் ||௪௨|| தோஷைஸ்தத்ர ருஜஸ்தாஸ்தா மதோ மூர்ச்சாऽங்ககௌரவம் | ஸர்வதோஷஹரஂ பஸ்திஂ ஶோதநஂ தத்ர தாபயேத் ||௪௩|| ரூக்ஷஸ்ய பஹுவாதஸ்ய ததா துஃஶாயிதஸ்ய ச | பஸ்திரங்கக்ரஹஂ குர்யாத்ரூக்ஷோ மத்வல்பபேஷஜஃ ||௪௪|| தத்ராங்கஸாதஃ ப்ரஸ்தம்போ ஜம்போத்வேஷ்டநவேபகாஃ | பர்வபேதஶ்ச தத்ரேஷ்டாஃ ஸ்வேதாப்யஞ்ஜநபஸ்தயஃ ||௪௫|| அத்யுஷ்ணதீக்ஷ்ணோऽதிபஹுர்தத்தோऽதிஸ்வேதிதஸ்ய ச | அல்பதோஷஸ்ய வா பஸ்திரதியோகாய கல்பதே ||௪௬|| விரேசநாதியோகேந ஸமாநஂ தஸ்ய லக்ஷணம் | பிச்சாபஸ்திப்ரயோகஶ்ச தத்ர ஶீதஃ ஸுகாவஹஃ ||௪௭|| அதியோகாத் பரஂ யத்ர ஜீவாதாநஂ விரிக்தவத் | தேயஸ்தத்ர ஹிதஶ்சாப்ஸு பிச்சாபஸ்திஃ ஸஶோணிதஃ ||௪௮|| நவைதா வ்யாபதோ யாஸ்து நிரூஹஂ ப்ரத்யுதாஹதாஃ | ஸ்நேஹபஸ்திஷ்வபி ஹி தா விஜ்ஞேயாஃ குஶலைரிஹ ||௪௯|| இத்யுக்தா வ்யாபதஃ ஸர்வாஃ ஸலக்ஷணசிகித்ஸிதாஃ | பிஷஜா ச ததா கார்யஂ யதைதா ந பவந்தி ஹி ||௫௦||

அயோகாதிவ்யாபதஃ ஸசிகித்ஸிதா ஆஹ- அயோகேத்யாதி| அல்பௌஷத இதி அல்பாநி ஔஷதாநி யத்ர, ஏதேநால்பௌஷதத்வாததைக்ஷ்ண்யேந ஹீநவீர்யத்வமுக்தஂ, ஹீந இதி ஸமுதாயஸ்யால்பமாத்ரத்வேந| நைதி நாகச்சதி, பஸ்திஃ விஷ்டம்பாதிபிருபலக்ஷிதஃ| தீக்ஷ்ணோ ஹிதோ பஸ்திரித்யுபலக்ஷணஂ, தேந பூர்வோக்தகுணத்ரயவிபரீத உஷ்ணோ பஹுலபேஷஜோ யதோசிதப்ரமாணோ ஹிதஃ பூஜித இத்யர்தஃ| ஸஶேஷாந்நே இத்யாதி| ஸஶேஷாந்நே அந்நாஜீர்ணஶேஷே, புக்தே ச நிரூஹபஸ்திஃ, ததா பஹுதோஷேऽநுஷ்ணலவணஸ்நேஹோ நிரூஹபஸ்திர்யோஜிதோ நரமாத்மாபயேத்; நத்வநுவாஸநஃ, தஸ்ய ஸாந்ந ஏவ ஹிதத்வாத்| அத்யஶிதஸ்ய ஸ்நேஹபஸ்திஸ்ததா மாத்ராஶிதஸ்யாதிபஹுர்மந்தோஷ்ணதாயுக்தஃ ஸ்நேஹபஸ்திராத்மாநஂ ஜநயேத் | பரிஸ்ராவாய கல்பதே இதி பரிஸ்ராவோऽயஂ கேவலபித்தஜோ ந து வமநவிரேசநபரிஸ்ராவவத் கபபித்தஸம்பவஃ| தத்ர பித்தரக்தபூயிஷ்டாயாஂ ஸர்பிஷா, வாதரக்தபூயிஷ்டாயாஂ தைலேநாநுவாஸநம்| க்ஷீரேண போஜநஂ வாதபித்தகபப்ரத்யநீகஂ; கபஸஂஸர்கே து கபஹரத்ரவ்யஸஂஸ்கதக்ஷீரபோஜநமிதி ஜ்ஞேயஂ, தந்த்ராந்தரதர்ஶநாத்| ருஜஸ்தாஸ்தாஃ தோதாதயஃ, ஓஷசோஷாதயஃ, கண்ட்வாதயஶ்ச| ஸர்வதோஷஹரமிதி ஸர்வதோஷஹரத்ரவ்யக்வாதஂ, கோமூத்ரத்ரிவதாதிகல்கஂ ஶோதநஂ பஸ்திஂ; ஶோதநத்வேநோர்த்வகததோஷமதோ நயதி, ஸர்வதோஷஹரத்வேந ஸர்வாநேவ தோஷாந் துஷ்டாஞ்சமயதி| ரூக்ஷோऽத்ர வாதப்ரகதிஃ| ஶீதஃ ஶீதோபசாரஶ்ச ஸுகாவஹ இத்யர்தஃ| விரிக்தஶப்தேநாத்ர விரேகாதியோகோத்பந்நஂ ஜீவாதாநம்; அதோ விரேகாதியோகோத்பந்நஜீவாதாநவல்லிங்கசிகித்ஸிதாப்யாமேதத்பஸ்த்யதியோகோத்பந்நஂ ஜீவாதாநஂ ஜ்ஞேயம்| தத்ர விஶேஷசிகித்ஸிதமாஹ- தேய இத்யாதி| ஸஶோணித இதி ஹேதுகர்பஂ விஶேஷணஂ, யதஃ பிச்சாபஸ்திஃ ஸஶோணிதோऽதஃ ஶோணிதாபகமரூபஜீவாதாநே தேய இத்யர்தஃ||௩௧-௫௦||

Adhikarana 10 (51) · Śloka 51

பக்ஷாத்விரேகோ வாந்தஸ்ய ததஶ்சாபி நிரூஹணம் | ஸத்யோ நிரூடோऽநுவாஸ்யஃ ஸப்தராத்ராத்விரேசிதஃ ||௫௧||

இதாநீஂ பஞ்சாநாஂ கர்மணாஂ க்ரமேண க்ரியமாணாநாஂ யதோ யதோ யத்யத்யாவதா காலேந கரணீயஂ தத்ததுபதிஶந்நாஹ- பக்ஷாதித்யாதி| ஸம்யக்யோகேந வாந்தஸ்ய புருஷஸ்ய விரேசநஂ பக்ஷாந்நார்வாங்நாபி பரதஃ; தத்ரார்வாக் க்ரியமாணஂ புருஷாநலபலயோரபலத்வாத் வ்யாபதமாவஹதி, அதிபரதஃ புநஃ ஸ்நேஹஸ்வேதாதிகுணோऽந்தரிதஃ ஸ்யாத்; தஸ்மாத் பக்ஷாதேவ வாந்தோ விரேசநீயஃ| தத்ர ப்ரதாநஶுத்திமபேக்ஷ்யாந்நஸஂஸர்கேண திநாநி ஷடதிக்ரம்ய மதுராதிரஸஸஂஸர்கமாசரேத்| ஸ்நேஹபாநேநாபி திநாநி ஷடதிக்ரமேத்| ததஃ ஸ்வேதஂ ஸமாசரந் லகூஷ்ணஂ புஜ்யமாநஸ்த்ர்யஹஂ ஸ்திதஶ்சதுர்தேऽஹநி விரேகஂ குர்யாத்| ததஸ்தஸ்மாத்விரேகாதந்நஸஂஸர்கேண திநாநி ஷடதிக்ரம்யாநந்தரஂ மதுராதிரஸஸஂஸர்கஂ ஸமாசரந் ஸப்தராத்ராத்விரேசித இதி வாக்யாதஷ்டமாதிதிவஸேஷ்வநுவாஸநாநி யதாதோஷஂ விதத்யாத்| ததஃ ஷோடஶேऽஹ்நி ஸ்நேஹாப்யக்தஃ ஸ்வேதிதஶ்சாஸ்தாபநஂ ஸேவேத| கயதாஸஸ்து சரகாசாயாபிப்ராயேண விரேசநாதூர்த்வஂ ஷடஹஂ கதாந்நஸஂஸர்கஸ்யாவஸ்தாவிஶேஷேண ஸ்நேஹபாநமநுவாஸநஂ ச த்வயமபி மந்யதே| ததா ச சரகாசார்யவசநம்- “ஸஂஸஷ்டபக்தஂ நவமேऽஹ்நி ஸர்பிஸ்தஂ பாயயேதாப்யநுவாஸயேத்வா”- (ச.ஸி.அ.௧) இதி| தத்ர விரேசநாதூர்த்வமந்நஸஂஸர்கேண திநாநி ஷட், ததோ மதுராதிரஸஸஂஸர்கமாசரேத், ஸ்நேஹபாநேநாபி திநாநி ஷடதிக்ராமேந், ததோ திநத்ரயஂ லகூஷ்ணஂ புஞ்ஜாநஶ்சதுர்தேऽஹநி ஸ்நேஹாப்யக்தஃ ஸ்வேதிதஶ்சாஸ்தாபநஂ ஸேவேத| ஸ்நேஹபாநபூர்வகஸ்யாநுவாஸநபூர்வகஸ்ய சாஸ்தாபநஸ்யாவஸ்தா கயதாஸேந தர்ஶிதா; யதா- ஹீநவிரிக்தஸ்யாவஶிஷ்டபரிபக்வாமஸஞ்சயாவத வாயௌ ஸ்நேஹபாநபூர்வகமாஸ்தாபநஂ க்வசித்வ்யாத்யவஸ்தாவஶாத் ப்ராக் ஸ்நேஹநவிரேசிதஸ்யாஸ்தாபநமிதி| நிரூடஃ புருஷஃ ஸத்ய ஏவ தத்திவஸே ஏவாநுவாஸ்யஃ| ஏதேந தத்தநிரூஹோ யதோக்தஂ போஜயித்வாऽऽர்த்ரபாணிரேவாநுவாஸ்யஃ| விரேசிதஸ்து ஸப்தராத்ராத் பரதோऽநுவாஸ்யோ நார்வாக்| உக்தஂ ஹி- “விரேசநாத் ஸப்தராத்ரே கதே ஜாதபலாய வை| கதாந்நாயாநுவாஸ்யாய ஸம்யக்தேயோऽநுவாஸநஃ” (சி.அ.௩௭) இதி| கேசிதந்யாதஶஂ வ்யாக்யாநஂ குர்வந்தி; தச்ச கயதாஸாசாயண பஹுதா தூஷிதத்வாதஸ்மாபிரப்யுபேக்ஷிதம்||௫௧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 36

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாஂ சிகித்ஸாஸ்தாநே நேத்ரபஸ்திவ்யாபச்சிகித்ஸிதஂ நாம ஷட்த்ரிஂஶோऽத்யாயஃ ||௩௬||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாஂ சிகித்ஸாஸ்தாநே ஷட்த்ரிஂஶத்தமோऽத்யாயஃ||௩௬||