Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

36. nētrabastivyāpaccikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதோ நேத்ரபஸ்திவ்யாபச்சிகித்ஸிதஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

View original

अथातो नेत्रबस्तिव्यापच्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

அத நேத்ரே விசலிதே ததா சைவ விவர்திதே | குதே க்ஷதஂ ருஜா வா ஸ்யாத்தத்ர ஸத்யஃக்ஷதக்ரியாஃ ||௩|| அத்யுத்க்ஷிப்தேऽவஸந்நே ச நேத்ரே பாயௌ பவேத்ருஜா | விதிரத்ராபி பித்தக்நஃ கார்யஃ ஸ்நேஹைஶ்ச ஸேசநம் ||௪|| திர்யக்ப்ரணிஹிதே நேத்ரே ததா பார்ஶ்வாவபீடிதே | முகஸ்யாவரணாத்பஸ்திர்ந ஸம்யக் ப்ரதிபத்யதே | ஜு நேத்ரஂ விதேயஂ ஸ்யாத்தத்ர ஸம்யக்விஜாநதா ||௫||

View original

अथ नेत्रे विचलिते तथा चैव विवर्तिते | गुदे क्षतं रुजा वा स्यात्तत्र सद्यःक्षतक्रियाः ||३|| अत्युत्क्षिप्तेऽवसन्ने च नेत्रे पायौ भवेद्रुजा | विधिरत्रापि पित्तघ्नः कार्यः स्नेहैश्च सेचनम् ||४|| तिर्यक्प्रणिहिते नेत्रे तथा पार्श्वावपीडिते | मुखस्यावरणाद्बस्तिर्न सम्यक् प्रतिपद्यते | ऋजु नेत्रं विधेयं स्यात्तत्र सम्यग्विजानता ||५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 3 (6-9) · Śloka 10

அதிஸ்தூலே கர்கஶே ச நேத்ரேऽஸ்த்ரிமதி கர்ஷணாத் | குதே பவேத் க்ஷதஂ ருக் ச ஸாதநஂ தஸ்ய பூர்வவத் ||௬|| ஆஸந்நகர்ணிகே நேத்ரே பிந்நேऽணௌ வாऽப்யபார்தகஃ | அவஸேகோ பவேத்பஸ்தேஸ்தஸ்மாத்தோஷாந் விவர்ஜயேத் ||௭|| ப்ரகஷ்டகர்ணிகே ரக்தஂ குதமர்மப்ரபீடநாத் | க்ஷரத்யத்ராபி பித்தக்நோ விதிர்பஸ்திஶ்ச பிச்சிலஃ ||௮|| ஹ்ரஸ்வே த்வணுஸ்ரோதஸி ச க்லேஶோ பஸ்திஶ்ச பூர்வவத் | ப்ரத்யாகச்சஂஸ்ததஃகுர்யாத்ரோகாந் பஸ்திவிகாதஜாந் ||௯|| தீர்கே மஹாஸ்ரோதஸி ச ஜ்ஞேயமத்யவபீடவத் |௧௦|

View original

अतिस्थूले कर्कशे च नेत्रेऽस्त्रिमति घर्षणात् | गुदे भवेत् क्षतं रुक् च साधनं तस्य पूर्ववत् ||६|| आसन्नकर्णिके नेत्रे भिन्नेऽणौ वाऽप्यपार्थकः | अवसेको भवेद्बस्तेस्तस्माद्दोषान् विवर्जयेत् ||७|| प्रकृष्टकर्णिके रक्तं गुदमर्मप्रपीडनात् | क्षरत्यत्रापि पित्तघ्नो विधिर्बस्तिश्च पिच्छिलः ||८|| ह्रस्वे त्वणुस्रोतसि च क्लेशो बस्तिश्च पूर्ववत् | प्रत्यागच्छंस्ततःकुर्याद्रोगान् बस्तिविघातजान् ||९|| दीर्घे महास्रोतसि च ज्ञेयमत्यवपीडवत् |१०|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 4 (10-11) · Śloka 11

ப்ரஸ்தீர்ணே பஹலே சாபி பஸ்தௌ துர்பத்ததோஷவத் ||௧௦|| பஸ்தாவல்பேऽல்பதா வாऽபி த்ரவ்யஸ்யால்பா குணா மதாஃ | துர்பத்தே சாணுபிந்நே ச விஜ்ஞேயஂ பிந்நநேத்ரவத் ||௧௧||

View original

प्रस्तीर्णे बहले चापि बस्तौ दुर्बद्धदोषवत् ||१०|| बस्तावल्पेऽल्पता वाऽपि द्रव्यस्याल्पा गुणा मताः | दुर्बद्धे चाणुभिन्ने च विज्ञेयं भिन्ननेत्रवत् ||११||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 5 (12-16) · Śloka 16

அதிப்ரபீடிதோ பஸ்திஃ ப்ரயாத்யாமாஶயஂ ததஃ | வாதேரிதோ நாஸிகாப்யாஂ முகதோ வா ப்ரபத்யதே ||௧௨|| தத்ர தூர்ணஂ கலாபீடஂ குர்யாச்சாப்யவதூநநம் | ஶிரஃகாயவிரேகௌ ச தீக்ஷ்ணௌ ஸேகாஂஶ்ச ஶீதலாந் ||௧௩|| ஶநைஃ ப்ரபீடிதோ பஸ்திஃ பக்வாதாநஂ ந கச்சதி | ந ச ஸம்பாதயத்யர்தஂ தஸ்மாத்யுக்தஂ ப்ரபீடயேத் ||௧௪|| பூயோ பூயோऽவபீடேந வாயுரந்தஃ ப்ரபீட்யதே | தேநாத்மாநஂ ருஜஶ்சோக்ரா யதாஸ்வஂ தத்ர பஸ்தயஃ ||௧௫|| காலாதிக்ரமணாத் க்லேஶோ வ்யாதிஶ்சாபிப்ரவர்ததே | தத்ர வ்யாதிபலக்நஂ து பூயோ பஸ்திஂ நிதாபயேத் ||௧௬||

View original

अतिप्रपीडितो बस्तिः प्रयात्यामाशयं ततः | वातेरितो नासिकाभ्यां मुखतो वा प्रपद्यते ||१२|| तत्र तूर्णं गलापीडं कुर्याच्चाप्यवधूननम् | शिरःकायविरेकौ च तीक्ष्णौ सेकांश्च शीतलान् ||१३|| शनैः प्रपीडितो बस्तिः पक्वाधानं न गच्छति | न च सम्पादयत्यर्थं तस्माद्युक्तं प्रपीडयेत् ||१४|| भूयो भूयोऽवपीडेन वायुरन्तः प्रपीड्यते | तेनाध्मानं रुजश्चोग्रा यथास्वं तत्र बस्तयः ||१५|| कालातिक्रमणात् क्लेशो व्याधिश्चाभिप्रवर्धते | तत्र व्याधिबलघ्नं तु भूयो बस्तिं निधापयेत् ||१६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 6 (17-22) · Śloka 22

குதோபதேஹஶோபௌ து ஸ்நேஹோऽபக்வஃ கரோதி ஹி | தத்ர ஸஂஶோதநோ பஸ்திர்ஹிதஂ சாபி விரேசநம் ||௧௭|| ஹீநமாத்ராவுபௌ பஸ்தீ நாதிகார்யகரௌ மதௌ | அதிமாத்ரௌ ததாऽऽநாஹக்லமாதீஸாரகாரகௌ ||௧௮|| மூர்ச்சாஂ தாஹமதீஸாரஂ பித்தஂ சாத்யுஷ்ணதீக்ஷ்ணகௌ | மதுஶீதாவுபௌ வாதவிபந்தாத்மாநகாரகௌ ||௧௯|| தத்ர ஹீநாதிஷு ஹிதஃ ப்ரத்யநீகஃ க்ரியாவிதிஃ | குதபஸ்த்யுபதேஹஂ து குர்யாத் ஸாந்த்ரோ நிரூஹணஃ ||௨௦|| ப்ரவாஹிகாஂ வா ஜநயேத்தநுரல்பகுணாவஹஃ | தத்ர ஸாந்த்ரே தநுஂ பஸ்திஂ தநௌ ஸாந்த்ரஂ ச தாபயேத் ||௨௧|| ஸ்நிக்தோऽதிஜாட்யகத்ரூக்ஷஃ ஸ்தம்பாத்மாநகதுச்யதே | பஸ்திஂ ரூக்ஷமதிஸ்நிக்தே ஸ்நிக்தஂ ரூக்ஷே ச தாபயேத் ||௨௨||

View original

गुदोपदेहशोफौ तु स्नेहोऽपक्वः करोति हि | तत्र संशोधनो बस्तिर्हितं चापि विरेचनम् ||१७|| हीनमात्रावुभौ बस्ती नातिकार्यकरौ मतौ | अतिमात्रौ तथाऽऽनाहक्लमातीसारकारकौ ||१८|| मूर्च्छां दाहमतीसारं पित्तं चात्युष्णतीक्ष्णकौ | मृदुशीतावुभौ वातविबन्धाध्मानकारकौ ||१९|| तत्र हीनादिषु हितः प्रत्यनीकः क्रियाविधिः | गुदबस्त्युपदेहं तु कुर्यात् सान्द्रो निरूहणः ||२०|| प्रवाहिकां वा जनयेत्तनुरल्पगुणावहः | तत्र सान्द्रे तनुं बस्तिं तनौ सान्द्रं च दापयेत् ||२१|| स्निग्धोऽतिजाड्यकृद्रूक्षः स्तम्भाध्मानकृदुच्यते | बस्तिं रूक्षमतिस्निग्धे स्निग्धं रूक्षे च दापयेत् ||२२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 7 (23-29) · Śloka 30

அதிபீடிதவத்தோஷாந் வித்தி சாப்யவஶீர்ஷகே | உச்சீர்ஷகே ஸமுந்நாஹஂ பஸ்திஃ குர்யாச்ச மேஹநம் ||௨௩|| தத்ரோத்தரோ ஹிதோ பஸ்திஃ ஸுஸ்விந்நஸ்ய ஸுகாவஹஃ | ந்யுப்ஜஸ்ய பஸ்திர்நாப்நோதி பக்வாதாநஂ விமார்ககஃ ||௨௪|| ஹத்குதஂ பாததே சாத்ர வாயுஃ கோஷ்டமதாபி ச | உத்தாநஸ்யாவதே மார்கே பஸ்திர்நாந்தஃ ப்ரபத்யதே ||௨௫|| நேத்ரஸஂவேஜநப்ராந்தோ வாயுஶ்சாந்தஃ ப்ரகுப்யதி | தேஹே ஸங்குசிதே தத்தஃ ஸக்த்நோரப்யுபயோஸ்ததா ||௨௬|| ந ஸம்யகநிலாவிஷ்டோ பஸ்திஃ ப்ரத்யேதி தேஹிநஃ | ஸ்திதஸ்ய பஸ்திர்தத்தஸ்து க்ஷிப்ரமாயாத்யவாங்முகஃ ||௨௭|| ந சாஶயஂ தர்பயதி தஸ்மாந்நார்தகரோ ஹி ஸஃ | நாப்நோதி பஸ்திர்தத்தஸ்து கத்ஸ்நஂ பக்வாஶயஂ புநஃ ||௨௮|| தக்ஷிணாஶ்ரிதபார்ஶ்வஸ்ய வாமபார்ஶ்வாநுகோ யதஃ | ந்யுப்ஜாதீநாஂ ப்ரதாநஂ ச பஸ்தேர்நைவ ப்ரஶஸ்யதே ||௨௯|| பஶ்சாதநிலகோபோऽத்ர யதாஸ்வஂ தத்ர காரயேத் |௩௦|

View original

अतिपीडितवद्दोषान् विद्धि चाप्यवशीर्षके | उच्छीर्षके समुन्नाहं बस्तिः कुर्याच्च मेहनम् ||२३|| तत्रोत्तरो हितो बस्तिः सुस्विन्नस्य सुखावहः | न्युब्जस्य बस्तिर्नाप्नोति पक्वाधानं विमार्गगः ||२४|| हृद्गुदं बाधते चात्र वायुः कोष्ठमथापि च | उत्तानस्यावृते मार्गे बस्तिर्नान्तः प्रपद्यते ||२५|| नेत्रसंवेजनभ्रान्तो वायुश्चान्तः प्रकुप्यति | देहे सङ्कुचिते दत्तः सक्थ्नोरप्युभयोस्तथा ||२६|| न सम्यगनिलाविष्टो बस्तिः प्रत्येति देहिनः | स्थितस्य बस्तिर्दत्तस्तु क्षिप्रमायात्यवाङ्मुखः ||२७|| न चाशयं तर्पयति तस्मान्नार्थकरो हि सः | नाप्नोति बस्तिर्दत्तस्तु कृत्स्नं पक्वाशयं पुनः ||२८|| दक्षिणाश्रितपार्श्वस्य वामपार्श्वानुगो यतः | न्युब्जादीनां प्रदानं च बस्तेर्नैव प्रशस्यते ||२९|| पश्चादनिलकोपोऽत्र यथास्वं तत्र कारयेत् |३०|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 8 (30) · Śloka 30

வ்யாபதஃ ஸ்நேஹபஸ்தேஸ்து வக்ஷ்யந்தே தச்சிகித்ஸிதே ||௩௦||

View original

व्यापदः स्नेहबस्तेस्तु वक्ष्यन्ते तच्चिकित्सिते ||३०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 9 (31-50) · Śloka 50

அயோகாத்யாஸ்து வக்ஷ்யாமி வ்யாபதஃ ஸசிகித்ஸிதாஃ | அநுஷ்ணோऽல்பௌஷதோ ஹீநோ பஸ்திர்நைதி ப்ரயோஜிதஃ ||௩௧|| விஷ்டம்பாத்மாநஶூலைஶ்ச தமயோகஂ ப்ரசக்ஷதே | தத்ர தீக்ஷ்ணோ ஹிதோ பஸ்திஸ்தீக்ஷ்ணஂ சாபி விரேசநம் ||௩௨|| ஸஶேஷாந்நேऽதவா புக்தே பஹுதோஷே ச யோஜிதஃ | அத்யாஶிதஸ்யாதிபஹுர்பஸ்திர்மந்தோஷ்ண ஏவ ச ||௩௩|| அநுஷ்ணலவணஸ்நேஹோ ஹ்யதிமாத்ரோऽதவா புநஃ | ததா பஹுபுரீஷஂ ச க்ஷிப்ரமாத்மாபயேந்நரம் ||௩௪|| ஹத்கடீபார்ஶ்வபஷ்டேஷு ஶூலஂ தத்ராதிதாருணம் | தத்ர தீக்ஷ்ணதரோ பஸ்திர்ஹிதஂ சாப்யநுவாஸநம் ||௩௫|| அதிதீக்ஷ்ணோதிலவணோ ரூக்ஷோ பஸ்திஃ ப்ரயோஜிதஃ | ஸபித்தஂ கோபயேத்வாயுஂ குர்யாச்ச பரிகர்திகாம் ||௩௬|| நாபிபஸ்திகுதஂ தத்ர சிநத்தீவாதிதேஹிநஃ | பிச்சாபஸ்திர்ஹிதஸ்தஸ்ய ஸ்நேஹஶ்ச மதுரைஃ ஶதஃ ||௩௭|| அத்யம்லலவணஸ்தீக்ஷ்ணஃ பரிஸ்ராவாய கல்பதே | தௌர்பல்யமங்கஸாதஶ்ச ஜாயதே தத்ர தேஹிநஃ ||௩௮|| பரிஸ்ரவேத்ததஃ பித்தஂ தாஹஂ ஸஞ்ஜநயேத்குதே | பிச்சாபஸ்திர்ஹிதஸ்தத்ர பஸ்திஃ க்ஷீரகதேந ச ||௩௯|| ப்ரவாஹிகா பவேத்தீக்ஷ்ணாந்நிரூஹாத் ஸாநுவாஸநாத் | ஸதாஹஶூலஂ கச்ச்ரேண கபாஸகுபவேஶ்யதே ||௪௦|| பிச்சாபஸ்திர்ஹிதஸ்தத்ர பயஸா சைவ போஜநம் | ஸர்பிர்மதுரகைஃ ஸித்தஂ தைலஂ சாப்யநுவாஸநம் ||௪௧|| அதிதீக்ஷ்ணோ நிரூஹோ வா ஸவாதே சாநுவாஸநஃ | ஹதயஸ்யோபஸரணஂ குருதே சாங்கபீடநம் ||௪௨|| தோஷைஸ்தத்ர ருஜஸ்தாஸ்தா மதோ மூர்ச்சாऽங்ககௌரவம் | ஸர்வதோஷஹரஂ பஸ்திஂ ஶோதநஂ தத்ர தாபயேத் ||௪௩|| ரூக்ஷஸ்ய பஹுவாதஸ்ய ததா துஃஶாயிதஸ்ய ச | பஸ்திரங்கக்ரஹஂ குர்யாத்ரூக்ஷோ மத்வல்பபேஷஜஃ ||௪௪|| தத்ராங்கஸாதஃ ப்ரஸ்தம்போ ஜம்போத்வேஷ்டநவேபகாஃ | பர்வபேதஶ்ச தத்ரேஷ்டாஃ ஸ்வேதாப்யஞ்ஜநபஸ்தயஃ ||௪௫|| அத்யுஷ்ணதீக்ஷ்ணோऽதிபஹுர்தத்தோऽதிஸ்வேதிதஸ்ய ச | அல்பதோஷஸ்ய வா பஸ்திரதியோகாய கல்பதே ||௪௬|| விரேசநாதியோகேந ஸமாநஂ தஸ்ய லக்ஷணம் | பிச்சாபஸ்திப்ரயோகஶ்ச தத்ர ஶீதஃ ஸுகாவஹஃ ||௪௭|| அதியோகாத் பரஂ யத்ர ஜீவாதாநஂ விரிக்தவத் | தேயஸ்தத்ர ஹிதஶ்சாப்ஸு பிச்சாபஸ்திஃ ஸஶோணிதஃ ||௪௮|| நவைதா வ்யாபதோ யாஸ்து நிரூஹஂ ப்ரத்யுதாஹதாஃ | ஸ்நேஹபஸ்திஷ்வபி ஹி தா விஜ்ஞேயாஃ குஶலைரிஹ ||௪௯|| இத்யுக்தா வ்யாபதஃ ஸர்வாஃ ஸலக்ஷணசிகித்ஸிதாஃ | பிஷஜா ச ததா கார்யஂ யதைதா ந பவந்தி ஹி ||௫௦||

View original

अयोगाद्यास्तु वक्ष्यामि व्यापदः सचिकित्सिताः | अनुष्णोऽल्पौषधो हीनो बस्तिर्नैति प्रयोजितः ||३१|| विष्टम्भाध्मानशूलैश्च तमयोगं प्रचक्षते | तत्र तीक्ष्णो हितो बस्तिस्तीक्ष्णं चापि विरेचनम् ||३२|| सशेषान्नेऽथवा भुक्ते बहुदोषे च योजितः | अत्याशितस्यातिबहुर्बस्तिर्मन्दोष्ण एव च ||३३|| अनुष्णलवणस्नेहो ह्यतिमात्रोऽथवा पुनः | तथा बहुपुरीषं च क्षिप्रमाध्मापयेन्नरम् ||३४|| हृत्कटीपार्श्वपृष्ठेषु शूलं तत्रातिदारुणम् | तत्र तीक्ष्णतरो बस्तिर्हितं चाप्यनुवासनम् ||३५|| अतितीक्ष्णोतिलवणो रूक्षो बस्तिः प्रयोजितः | सपित्तं कोपयेद्वायुं कुर्याच्च परिकर्तिकाम् ||३६|| नाभिबस्तिगुदं तत्र छिनत्तीवातिदेहिनः | पिच्छाबस्तिर्हितस्तस्य स्नेहश्च मधुरैः शृतः ||३७|| अत्यम्ललवणस्तीक्ष्णः परिस्रावाय कल्पते | दौर्बल्यमङ्गसादश्च जायते तत्र देहिनः ||३८|| परिस्रवेत्ततः पित्तं दाहं सञ्जनयेद्गुदे | पिच्छाबस्तिर्हितस्तत्र बस्तिः क्षीरघृतेन च ||३९|| प्रवाहिका भवेत्तीक्ष्णान्निरूहात् सानुवासनात् | सदाहशूलं कृच्छ्रेण कफासृगुपवेश्यते ||४०|| पिच्छाबस्तिर्हितस्तत्र पयसा चैव भोजनम् | सर्पिर्मधुरकैः सिद्धं तैलं चाप्यनुवासनम् ||४१|| अतितीक्ष्णो निरूहो वा सवाते चानुवासनः | हृदयस्योपसरणं कुरुते चाङ्गपीडनम् ||४२|| दोषैस्तत्र रुजस्तास्ता मदो मूर्च्छाऽङ्गगौरवम् | सर्वदोषहरं बस्तिं शोधनं तत्र दापयेत् ||४३|| रूक्षस्य बहुवातस्य तथा दुःशायितस्य च | बस्तिरङ्गग्रहं कुर्याद्रूक्षो मृद्वल्पभेषजः ||४४|| तत्राङ्गसादः प्रस्तम्भो जृम्भोद्वेष्टनवेपकाः | पर्वभेदश्च तत्रेष्टाः स्वेदाभ्यञ्जनबस्तयः ||४५|| अत्युष्णतीक्ष्णोऽतिबहुर्दत्तोऽतिस्वेदितस्य च | अल्पदोषस्य वा बस्तिरतियोगाय कल्पते ||४६|| विरेचनातियोगेन समानं तस्य लक्षणम् | पिच्छाबस्तिप्रयोगश्च तत्र शीतः सुखावहः ||४७|| अतियोगात् परं यत्र जीवादानं विरिक्तवत् | देयस्तत्र हितश्चाप्सु पिच्छाबस्तिः सशोणितः ||४८|| नवैता व्यापदो यास्तु निरूहं प्रत्युदाहृताः | स्नेहबस्तिष्वपि हि ता विज्ञेयाः कुशलैरिह ||४९|| इत्युक्ता व्यापदः सर्वाः सलक्षणचिकित्सिताः | भिषजा च तथा कार्यं यथैता न भवन्ति हि ||५०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 10 (51) · Śloka 51

பக்ஷாத்விரேகோ வாந்தஸ்ய ததஶ்சாபி நிரூஹணம் | ஸத்யோ நிரூடோऽநுவாஸ்யஃ ஸப்தராத்ராத்விரேசிதஃ ||௫௧||

View original

पक्षाद्विरेको वान्तस्य ततश्चापि निरूहणम् | सद्यो निरूढोऽनुवास्यः सप्तरात्राद्विरेचितः ||५१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana puShpikA · Śloka 36

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாஂ சிகித்ஸாஸ்தாநே நேத்ரபஸ்திவ்யாபச்சிகித்ஸிதஂ நாம ஷட்த்ரிஂஶோऽத்யாயஃ ||௩௬||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने नेत्रबस्तिव्यापच्चिकित्सितं नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः ||३६||

🔊 Audio coming soon

36. nētrabastivyāpaccikitsitam — Sushruta Samhita | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi