Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో నేత్రబస్తివ్యాపచ్చికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो नेत्रबस्तिव्यापच्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
నేత్రానంతరమాదిశబ్దో లుప్తనిర్దిష్టో ద్రష్టవ్యః; తేన ప్రణిధానద్రవ్యశయ్యావ్యాపదోఽపి గృహ్యంతే||1-2||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
అథ నేత్రే విచలితే తథా చైవ వివర్తితే | గుదే క్షతం రుజా వా స్యాత్తత్ర సద్యఃక్షతక్రియాః ||3|| అత్యుత్క్షిప్తేఽవసన్నే చ నేత్రే పాయౌ భవేద్రుజా | విధిరత్రాపి పిత్తఘ్నః కార్యః స్నేహైశ్చ సేచనం ||4|| తిర్యక్ప్రణిహితే నేత్రే తథా పార్శ్వావపీడితే | ముఖస్యావరణాద్బస్తిర్న సమ్యక్ ప్రతిపద్యతే | ఋజు నేత్రం విధేయం స్యాత్తత్ర సమ్యగ్విజానతా ||5||
अथ नेत्रे विचलिते तथा चैव विवर्तिते | गुदे क्षतं रुजा वा स्यात्तत्र सद्यःक्षतक्रियाः ||३|| अत्युत्क्षिप्तेऽवसन्ने च नेत्रे पायौ भवेद्रुजा | विधिरत्रापि पित्तघ्नः कार्यः स्नेहैश्च सेचनम् ||४|| तिर्यक्प्रणिहिते नेत्रे तथा पार्श्वावपीडिते | मुखस्यावरणाद्बस्तिर्न सम्यक् प्रतिपद्यते | ऋजु नेत्रं विधेयं स्यात्तत्र सम्यग्विजानता ||५||
🔊 Audio coming soon
తత్ర సద్యః క్షతక్రియా మధుఘృతాభ్యంగాద్యాః| అత్యుత్క్షిప్త ఇత్యాది| అత్ర అత్యుత్క్షిప్తేఽవసన్నే చ నేత్రేఽభిఘాతేన వాతపైత్తికపాయువేదనాయాం| పిత్తఘ్న ఇతి మధురశీతాదిః| స్నేహైశ్చ సేచనమితి ఘృతాదిస్నేహసేచనం, తచ్చానిలాపహం||3-5||
Adhikarana 3 (6-9) · Śloka 10
అతిస్థూలే కర్కశే చ నేత్రేఽస్త్రిమతి ఘర్షణాత్ | గుదే భవేత్ క్షతం రుక్ చ సాధనం తస్య పూర్వవత్ ||6|| ఆసన్నకర్ణికే నేత్రే భిన్నేఽణౌ వాఽప్యపార్థకః | అవసేకో భవేద్బస్తేస్తస్మాద్దోషాన్ వివర్జయేత్ ||7|| ప్రకృష్టకర్ణికే రక్తం గుదమర్మప్రపీడనాత్ | క్షరత్యత్రాపి పిత్తఘ్నో విధిర్బస్తిశ్చ పిచ్ఛిలః ||8|| హ్రస్వే త్వణుస్రోతసి చ క్లేశో బస్తిశ్చ పూర్వవత్ | ప్రత్యాగచ్ఛంస్తతఃకుర్యాద్రోగాన్ బస్తివిఘాతజాన్ ||9|| దీర్ఘే మహాస్రోతసి చ జ్ఞేయమత్యవపీడవత్ |10|
अतिस्थूले कर्कशे च नेत्रेऽस्त्रिमति घर्षणात् | गुदे भवेत् क्षतं रुक् च साधनं तस्य पूर्ववत् ||६|| आसन्नकर्णिके नेत्रे भिन्नेऽणौ वाऽप्यपार्थकः | अवसेको भवेद्बस्तेस्तस्माद्दोषान् विवर्जयेत् ||७|| प्रकृष्टकर्णिके रक्तं गुदमर्मप्रपीडनात् | क्षरत्यत्रापि पित्तघ्नो विधिर्बस्तिश्च पिच्छिलः ||८|| ह्रस्वे त्वणुस्रोतसि च क्लेशो बस्तिश्च पूर्ववत् | प्रत्यागच्छंस्ततःकुर्याद्रोगान् बस्तिविघातजान् ||९|| दीर्घे महास्रोतसि च ज्ञेयमत्यवपीडवत् |१०|
🔊 Audio coming soon
ప్రణిధానదోషానభిధాయ నేత్రదోషాభిధానమాహ- అతిస్థూల ఇత్యాది| పూర్వవచ్ఛబ్దేన సద్యఃక్షతవత్క్రియేత్యర్థః| ఆసన్నకర్ణికే బస్తిరపార్థకో వ్యర్థః| భిన్నేఽణౌ అణుభిన్నే నేత్రే| అవసేకః క్షరణం| ప్రకృష్టకర్ణికం త్ర్యంగులాదూర్ధ్వం చతురంగులే సన్నివిష్టకర్ణికం| తత్రార్శోయంత్రేణ పంచాంగులేనాంతఃప్రవిష్టేన స్థూలాగ్రత్వాద్గుదక్షణనం న స్యాత్, బస్తియంత్రేణ పునస్తీక్ష్ణాగ్రేణ చతురంగులేన సద్యః- ప్రాణహరగుదమర్మ సంపీడ్యతే, అతస్తచ్చికిత్సితం యుక్తం| హ్రస్వే యథోచితప్రమాణహీనే| అణుస్రోతసి సూక్ష్మచ్ఛిద్రే | క్లేశ ఇతి అణుస్రోతఃప్రవాహణోత్పన్నకాలాతిక్రమేణ| బస్తిశ్చ పూర్వవదితి సన్నికృష్టకర్ణికే యథా అపార్థకో బస్తిస్తద్వదితి| హ్రస్వత్వాద్ధేతోరత్రాపి తథా; అత ఏవ హేతోః ప్రత్యాగచ్ఛన్ వ్యాఘుటన్ బస్తివిఘాతజాన్ రోగాన్ మూత్రాఘాతమూత్రకృచ్ఛ్రాదీన్ కుర్యాత్| చికిత్సితం చానుక్తమపి రోగాపేక్షయా మూత్రాఘాతాదిచికిత్సితం| జేజ్జటాచార్యస్తు ఈదృశం వ్యాఖ్యానయతి- పూర్వవద్బస్తిః పిచ్ఛాబస్తిరిత్యర్థః| దీర్ఘే మహాస్రోతసి చ యంత్రేఽత్యవపీడవన్నాసాముఖాన్నిర్గమనం, గలపీడాదిచికిత్సితం చ జ్ఞేయం||6-9||-
Adhikarana 4 (10-11) · Śloka 11
ప్రస్తీర్ణే బహలే చాపి బస్తౌ దుర్బద్ధదోషవత్ ||10|| బస్తావల్పేఽల్పతా వాఽపి ద్రవ్యస్యాల్పా గుణా మతాః | దుర్బద్ధే చాణుభిన్నే చ విజ్ఞేయం భిన్ననేత్రవత్ ||11||
प्रस्तीर्णे बहले चापि बस्तौ दुर्बद्धदोषवत् ||१०|| बस्तावल्पेऽल्पता वाऽपि द्रव्यस्याल्पा गुणा मताः | दुर्बद्धे चाणुभिन्ने च विज्ञेयं भिन्ननेत्रवत् ||११||
🔊 Audio coming soon
నేత్రదోషం తత్సాధనం చాభిధాయ బస్తిదోషం తచ్చికిత్సితం చాభిధాతుమాహ- ప్రస్తీర్ణే ఇత్యాది| అల్పే యథోచితప్రమాణహీనే| బస్తేరల్పతయా చ ద్రవ్యస్యాప్యల్పతా, అత ఏవ అల్పా గుణాః| భిన్ననేత్రవదితి భిన్ననేత్రేణ తుల్యం, యథా భిన్నే నేత్రే బస్తేరవసేకః, తద్వద్దుర్బద్ధే భిన్నే చ బస్తావిత్యర్థః||10-11||
Adhikarana 5 (12-16) · Śloka 16
అతిప్రపీడితో బస్తిః ప్రయాత్యామాశయం తతః | వాతేరితో నాసికాభ్యాం ముఖతో వా ప్రపద్యతే ||12|| తత్ర తూర్ణం గలాపీడం కుర్యాచ్చాప్యవధూననం | శిరఃకాయవిరేకౌ చ తీక్ష్ణౌ సేకాంశ్చ శీతలాన్ ||13|| శనైః ప్రపీడితో బస్తిః పక్వాధానం న గచ్ఛతి | న చ సంపాదయత్యర్థం తస్మాద్యుక్తం ప్రపీడయేత్ ||14|| భూయో భూయోఽవపీడేన వాయురంతః ప్రపీడ్యతే | తేనాధ్మానం రుజశ్చోగ్రా యథాస్వం తత్ర బస్తయః ||15|| కాలాతిక్రమణాత్ క్లేశో వ్యాధిశ్చాభిప్రవర్ధతే | తత్ర వ్యాధిబలఘ్నం తు భూయో బస్తిం నిధాపయేత్ ||16||
अतिप्रपीडितो बस्तिः प्रयात्यामाशयं ततः | वातेरितो नासिकाभ्यां मुखतो वा प्रपद्यते ||१२|| तत्र तूर्णं गलापीडं कुर्याच्चाप्यवधूननम् | शिरःकायविरेकौ च तीक्ष्णौ सेकांश्च शीतलान् ||१३|| शनैः प्रपीडितो बस्तिः पक्वाधानं न गच्छति | न च सम्पादयत्यर्थं तस्माद्युक्तं प्रपीडयेत् ||१४|| भूयो भूयोऽवपीडेन वायुरन्तः प्रपीड्यते | तेनाध्मानं रुजश्चोग्रा यथास्वं तत्र बस्तयः ||१५|| कालातिक्रमणात् क्लेशो व्याधिश्चाभिप्रवर्धते | तत्र व्याधिबलघ्नं तु भूयो बस्तिं निधापयेत् ||१६||
🔊 Audio coming soon
బస్తిదోషానభిధాయ పీడనదోషానభిధాతుమాహ- అతిప్రపీడిత ఇత్యాది| ప్రపద్యతే నిర్గచ్ఛతీత్యర్థః| అవధూననం కేశాదిషూత్క్షిప్య చాలనం| సేకాంశ్చ శీతలాన్ క్షీరేక్షురసయష్టిమధుకకషాయధాన్యామ్లచుక్రాదిశీతద్రవ్యపరిషేకాన్| శనైః ప్రపీడితో మందపీడితః| అర్థం న సంపాదయతి కార్యం న కరోతి| అంతః ‘ఉదరస్య’ ఇతి శేషః| తేనేతి ఉదరాంతర్గతేన వాయునా| తత్రాధ్మానం రుజశ్చ| యథాస్వం బస్తయ ఇతి యే యస్యాత్మీయా బస్తయః ప్రతీకారహేతుత్వేన| కాలాతిక్రమణాదిత్యాది| వ్యాధిశ్చాభిప్రవర్ధతే ఇతి చిరకాలనేత్రావస్థానహేతుకగుదమార్గావరోధత్వేన ప్రవృత్త్యభిముఖీభూతవాతవిఘాతేనానులోమసాధ్యో వ్యాధిః ప్రవర్ధత ఇత్యర్థః||12-16||
Adhikarana 6 (17-22) · Śloka 22
గుదోపదేహశోఫౌ తు స్నేహోఽపక్వః కరోతి హి | తత్ర సంశోధనో బస్తిర్హితం చాపి విరేచనం ||17|| హీనమాత్రావుభౌ బస్తీ నాతికార్యకరౌ మతౌ | అతిమాత్రౌ తథాఽఽనాహక్లమాతీసారకారకౌ ||18|| మూర్చ్ఛాం దాహమతీసారం పిత్తం చాత్యుష్ణతీక్ష్ణకౌ | మృదుశీతావుభౌ వాతవిబంధాధ్మానకారకౌ ||19|| తత్ర హీనాదిషు హితః ప్రత్యనీకః క్రియావిధిః | గుదబస్త్యుపదేహం తు కుర్యాత్ సాంద్రో నిరూహణః ||20|| ప్రవాహికాం వా జనయేత్తనురల్పగుణావహః | తత్ర సాంద్రే తనుం బస్తిం తనౌ సాంద్రం చ దాపయేత్ ||21|| స్నిగ్ధోఽతిజాడ్యకృద్రూక్షః స్తంభాధ్మానకృదుచ్యతే | బస్తిం రూక్షమతిస్నిగ్ధే స్నిగ్ధం రూక్షే చ దాపయేత్ ||22||
गुदोपदेहशोफौ तु स्नेहोऽपक्वः करोति हि | तत्र संशोधनो बस्तिर्हितं चापि विरेचनम् ||१७|| हीनमात्रावुभौ बस्ती नातिकार्यकरौ मतौ | अतिमात्रौ तथाऽऽनाहक्लमातीसारकारकौ ||१८|| मूर्च्छां दाहमतीसारं पित्तं चात्युष्णतीक्ष्णकौ | मृदुशीतावुभौ वातविबन्धाध्मानकारकौ ||१९|| तत्र हीनादिषु हितः प्रत्यनीकः क्रियाविधिः | गुदबस्त्युपदेहं तु कुर्यात् सान्द्रो निरूहणः ||२०|| प्रवाहिकां वा जनयेत्तनुरल्पगुणावहः | तत्र सान्द्रे तनुं बस्तिं तनौ सान्द्रं च दापयेत् ||२१|| स्निग्धोऽतिजाड्यकृद्रूक्षः स्तम्भाध्मानकृदुच्यते | बस्तिं रूक्षमतिस्निग्धे स्निग्धं रूक्षे च दापयेत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
పీడనదోషానభిధాయ ద్రవ్యదోషాన్నిర్దిశన్నాహ- గుదోపదేహ ఇత్యాది| ఉపదేహ ఉపలేపః| ‘హితం చాపి విరేచనం’ ఇత్యత్ర ‘రూక్షం చాపి విరేచనం’ ఇతి గయదాసః| హీనమాత్రావిత్యాది| ఉభౌ బస్తీ స్నేహబస్తినిరూహబస్తీ| ప్రత్యనీక ఇతి హీనమాత్రేఽధికమాత్రోఽతిమాత్రే హీనమాత్రః, తీక్ష్ణే మృదుః, మృదౌ తీక్ష్ణః, ఉష్ణే శీతః, శీతే పునరుష్ణః| అతిజాడ్యకృత్ అతిశయేన క్లేదకారీ ||17-22||
Adhikarana 7 (23-29) · Śloka 30
అతిపీడితవద్దోషాన్ విద్ధి చాప్యవశీర్షకే | ఉచ్ఛీర్షకే సమున్నాహం బస్తిః కుర్యాచ్చ మేహనం ||23|| తత్రోత్తరో హితో బస్తిః సుస్విన్నస్య సుఖావహః | న్యుబ్జస్య బస్తిర్నాప్నోతి పక్వాధానం విమార్గగః ||24|| హృద్గుదం బాధతే చాత్ర వాయుః కోష్ఠమథాపి చ | ఉత్తానస్యావృతే మార్గే బస్తిర్నాంతః ప్రపద్యతే ||25|| నేత్రసంవేజనభ్రాంతో వాయుశ్చాంతః ప్రకుప్యతి | దేహే సంకుచితే దత్తః సక్థ్నోరప్యుభయోస్తథా ||26|| న సమ్యగనిలావిష్టో బస్తిః ప్రత్యేతి దేహినః | స్థితస్య బస్తిర్దత్తస్తు క్షిప్రమాయాత్యవాఙ్ముఖః ||27|| న చాశయం తర్పయతి తస్మాన్నార్థకరో హి సః | నాప్నోతి బస్తిర్దత్తస్తు కృత్స్నం పక్వాశయం పునః ||28|| దక్షిణాశ్రితపార్శ్వస్య వామపార్శ్వానుగో యతః | న్యుబ్జాదీనాం ప్రదానం చ బస్తేర్నైవ ప్రశస్యతే ||29|| పశ్చాదనిలకోపోఽత్ర యథాస్వం తత్ర కారయేత్ |30|
अतिपीडितवद्दोषान् विद्धि चाप्यवशीर्षके | उच्छीर्षके समुन्नाहं बस्तिः कुर्याच्च मेहनम् ||२३|| तत्रोत्तरो हितो बस्तिः सुस्विन्नस्य सुखावहः | न्युब्जस्य बस्तिर्नाप्नोति पक्वाधानं विमार्गगः ||२४|| हृद्गुदं बाधते चात्र वायुः कोष्ठमथापि च | उत्तानस्यावृते मार्गे बस्तिर्नान्तः प्रपद्यते ||२५|| नेत्रसंवेजनभ्रान्तो वायुश्चान्तः प्रकुप्यति | देहे सङ्कुचिते दत्तः सक्थ्नोरप्युभयोस्तथा ||२६|| न सम्यगनिलाविष्टो बस्तिः प्रत्येति देहिनः | स्थितस्य बस्तिर्दत्तस्तु क्षिप्रमायात्यवाङ्मुखः ||२७|| न चाशयं तर्पयति तस्मान्नार्थकरो हि सः | नाप्नोति बस्तिर्दत्तस्तु कृत्स्नं पक्वाशयं पुनः ||२८|| दक्षिणाश्रितपार्श्वस्य वामपार्श्वानुगो यतः | न्युब्जादीनां प्रदानं च बस्तेर्नैव प्रशस्यते ||२९|| पश्चादनिलकोपोऽत्र यथास्वं तत्र कारयेत् |३०|
🔊 Audio coming soon
ద్రవ్యదోషానభిధాయ శయ్యాదిదోషానభిధాతుమాహ- అతిపీడితవదిత్యాది| విద్ధి జానీహి| అతిప్రపీడితో బస్తిః ప్రయాత్యామాశయమిత్యాదివదిత్యర్థః | ఉచ్ఛీర్షకే ఉచ్ఛ్రితశిరస్కే పురుషే బస్తిర్దత్తః మేహనం మేఢ్రం సమున్నాహం సమ్యగున్నాహో యత్ర తత్తాదృశమాధ్మాతం కుర్యాదిత్యర్థః| తస్యామాపది సున్నిగ్ధస్య పురుషస్యోత్తరో బస్తిః హితః సుఖావహ ఇతి గయీ| జేజ్జటాచార్యస్తు “ఉచ్ఛీర్షకే సమున్నాహం కుర్యాత్ సస్నేహమేహనం| తత్రోత్తరో హితో బస్తిః సుస్నిగ్ధశ్చ సుఖావహః”- ఇతి పఠిత్వా వ్యాఖ్యానయతి- సస్నేహమేహనం స్నేహసంసృష్టమూత్రప్రవర్తనం; తత్ర ప్రతీకార ఉత్తరో బస్తిరితి సుస్నిగ్ధస్య శోధనో నిరూహ ఇతి, న పునరుత్తరబస్తిరితి| వృద్ధసుశ్రుతే చాయం పాఠోఽన్యథా; తథా చ- “ఉచ్ఛీర్షకే సమున్నాహో బస్తేః కృచ్ఛ్రాచ్చ మేహనం”- ఇతి| న్యుబ్జస్య పురుషస్య విమార్గగో బస్తిః పక్వాధానం పక్వాశయం నాప్నోతి| హృద్గుదం బాధతే వాయుః కోష్ఠం చ బాధతే ఇత్యర్థః| ఉత్తానస్యేత్యాది| నేత్రసంవేజనం నేత్రకంపనం, తేన భ్రాంతో వాయురిత్యర్థః| సక్థ్నోరూర్వోర్న ప్రత్యేతి న ప్రత్యాగచ్ఛతి న నిష్కాసయతీత్యర్థః| అవాఙ్ముఖః అధోముఖః| దక్షిణాశ్రితపార్శ్వస్య పురుషస్య బస్తిర్దత్తః సన్ కృత్స్నం పక్వాశయం న ప్రాప్నోతి| కుత ఇత్యాహ- యతః పక్వాశయో వామపార్శ్వానుగో వామపార్శ్వమనుగచ్ఛతి| ఉపసంహారవ్యాజేన నిదానవర్జనం చికిత్సితమాహ- న్యుబ్జాదీనామిత్యాది| అత్రైవ దోషసాధనం నిర్దిశన్నాహ- పశ్చాదనిలకోప ఇత్యాది| హృదయపృష్ఠగుదాదిబాధాసు తత్తద్వ్యాధ్యుపరమేణ భేషజేనైవ సాధితేన బస్తినా సాధ్య ఇత్యర్థః||23-29||-
Adhikarana 8 (30) · Śloka 30
వ్యాపదః స్నేహబస్తేస్తు వక్ష్యంతే తచ్చికిత్సితే ||30||
व्यापदः स्नेहबस्तेस्तु वक्ष्यन्ते तच्चिकित्सिते ||३०||
🔊 Audio coming soon
ఏవం ప్రణిధాననేత్రద్రవ్యపీడనశయ్యాదోషజా వైద్యనిమిత్తా ఏవ వ్యాపదశ్చతుశ్చత్వారింశతమభిధాయ వైద్యాతురనిమిత్తాః స్నేహబస్తిభవా వక్తుకామః ప్రాహ- వ్యాపదః స్నేహబస్తేరిత్యాది||30||
Adhikarana 9 (31-50) · Śloka 50
అయోగాద్యాస్తు వక్ష్యామి వ్యాపదః సచికిత్సితాః | అనుష్ణోఽల్పౌషధో హీనో బస్తిర్నైతి ప్రయోజితః ||31|| విష్టంభాధ్మానశూలైశ్చ తమయోగం ప్రచక్షతే | తత్ర తీక్ష్ణో హితో బస్తిస్తీక్ష్ణం చాపి విరేచనం ||32|| సశేషాన్నేఽథవా భుక్తే బహుదోషే చ యోజితః | అత్యాశితస్యాతిబహుర్బస్తిర్మందోష్ణ ఏవ చ ||33|| అనుష్ణలవణస్నేహో హ్యతిమాత్రోఽథవా పునః | తథా బహుపురీషం చ క్షిప్రమాధ్మాపయేన్నరం ||34|| హృత్కటీపార్శ్వపృష్ఠేషు శూలం తత్రాతిదారుణం | తత్ర తీక్ష్ణతరో బస్తిర్హితం చాప్యనువాసనం ||35|| అతితీక్ష్ణోతిలవణో రూక్షో బస్తిః ప్రయోజితః | సపిత్తం కోపయేద్వాయుం కుర్యాచ్చ పరికర్తికాం ||36|| నాభిబస్తిగుదం తత్ర ఛినత్తీవాతిదేహినః | పిచ్ఛాబస్తిర్హితస్తస్య స్నేహశ్చ మధురైః శృతః ||37|| అత్యమ్లలవణస్తీక్ష్ణః పరిస్రావాయ కల్పతే | దౌర్బల్యమంగసాదశ్చ జాయతే తత్ర దేహినః ||38|| పరిస్రవేత్తతః పిత్తం దాహం సంజనయేద్గుదే | పిచ్ఛాబస్తిర్హితస్తత్ర బస్తిః క్షీరఘృతేన చ ||39|| ప్రవాహికా భవేత్తీక్ష్ణాన్నిరూహాత్ సానువాసనాత్ | సదాహశూలం కృచ్ఛ్రేణ కఫాసృగుపవేశ్యతే ||40|| పిచ్ఛాబస్తిర్హితస్తత్ర పయసా చైవ భోజనం | సర్పిర్మధురకైః సిద్ధం తైలం చాప్యనువాసనం ||41|| అతితీక్ష్ణో నిరూహో వా సవాతే చానువాసనః | హృదయస్యోపసరణం కురుతే చాంగపీడనం ||42|| దోషైస్తత్ర రుజస్తాస్తా మదో మూర్చ్ఛాఽంగగౌరవం | సర్వదోషహరం బస్తిం శోధనం తత్ర దాపయేత్ ||43|| రూక్షస్య బహువాతస్య తథా దుఃశాయితస్య చ | బస్తిరంగగ్రహం కుర్యాద్రూక్షో మృద్వల్పభేషజః ||44|| తత్రాంగసాదః ప్రస్తంభో జృంభోద్వేష్టనవేపకాః | పర్వభేదశ్చ తత్రేష్టాః స్వేదాభ్యంజనబస్తయః ||45|| అత్యుష్ణతీక్ష్ణోఽతిబహుర్దత్తోఽతిస్వేదితస్య చ | అల్పదోషస్య వా బస్తిరతియోగాయ కల్పతే ||46|| విరేచనాతియోగేన సమానం తస్య లక్షణం | పిచ్ఛాబస్తిప్రయోగశ్చ తత్ర శీతః సుఖావహః ||47|| అతియోగాత్ పరం యత్ర జీవాదానం విరిక్తవత్ | దేయస్తత్ర హితశ్చాప్సు పిచ్ఛాబస్తిః సశోణితః ||48|| నవైతా వ్యాపదో యాస్తు నిరూహం ప్రత్యుదాహృతాః | స్నేహబస్తిష్వపి హి తా విజ్ఞేయాః కుశలైరిహ ||49|| ఇత్యుక్తా వ్యాపదః సర్వాః సలక్షణచికిత్సితాః | భిషజా చ తథా కార్యం యథైతా న భవంతి హి ||50||
अयोगाद्यास्तु वक्ष्यामि व्यापदः सचिकित्सिताः | अनुष्णोऽल्पौषधो हीनो बस्तिर्नैति प्रयोजितः ||३१|| विष्टम्भाध्मानशूलैश्च तमयोगं प्रचक्षते | तत्र तीक्ष्णो हितो बस्तिस्तीक्ष्णं चापि विरेचनम् ||३२|| सशेषान्नेऽथवा भुक्ते बहुदोषे च योजितः | अत्याशितस्यातिबहुर्बस्तिर्मन्दोष्ण एव च ||३३|| अनुष्णलवणस्नेहो ह्यतिमात्रोऽथवा पुनः | तथा बहुपुरीषं च क्षिप्रमाध्मापयेन्नरम् ||३४|| हृत्कटीपार्श्वपृष्ठेषु शूलं तत्रातिदारुणम् | तत्र तीक्ष्णतरो बस्तिर्हितं चाप्यनुवासनम् ||३५|| अतितीक्ष्णोतिलवणो रूक्षो बस्तिः प्रयोजितः | सपित्तं कोपयेद्वायुं कुर्याच्च परिकर्तिकाम् ||३६|| नाभिबस्तिगुदं तत्र छिनत्तीवातिदेहिनः | पिच्छाबस्तिर्हितस्तस्य स्नेहश्च मधुरैः शृतः ||३७|| अत्यम्ललवणस्तीक्ष्णः परिस्रावाय कल्पते | दौर्बल्यमङ्गसादश्च जायते तत्र देहिनः ||३८|| परिस्रवेत्ततः पित्तं दाहं सञ्जनयेद्गुदे | पिच्छाबस्तिर्हितस्तत्र बस्तिः क्षीरघृतेन च ||३९|| प्रवाहिका भवेत्तीक्ष्णान्निरूहात् सानुवासनात् | सदाहशूलं कृच्छ्रेण कफासृगुपवेश्यते ||४०|| पिच्छाबस्तिर्हितस्तत्र पयसा चैव भोजनम् | सर्पिर्मधुरकैः सिद्धं तैलं चाप्यनुवासनम् ||४१|| अतितीक्ष्णो निरूहो वा सवाते चानुवासनः | हृदयस्योपसरणं कुरुते चाङ्गपीडनम् ||४२|| दोषैस्तत्र रुजस्तास्ता मदो मूर्च्छाऽङ्गगौरवम् | सर्वदोषहरं बस्तिं शोधनं तत्र दापयेत् ||४३|| रूक्षस्य बहुवातस्य तथा दुःशायितस्य च | बस्तिरङ्गग्रहं कुर्याद्रूक्षो मृद्वल्पभेषजः ||४४|| तत्राङ्गसादः प्रस्तम्भो जृम्भोद्वेष्टनवेपकाः | पर्वभेदश्च तत्रेष्टाः स्वेदाभ्यञ्जनबस्तयः ||४५|| अत्युष्णतीक्ष्णोऽतिबहुर्दत्तोऽतिस्वेदितस्य च | अल्पदोषस्य वा बस्तिरतियोगाय कल्पते ||४६|| विरेचनातियोगेन समानं तस्य लक्षणम् | पिच्छाबस्तिप्रयोगश्च तत्र शीतः सुखावहः ||४७|| अतियोगात् परं यत्र जीवादानं विरिक्तवत् | देयस्तत्र हितश्चाप्सु पिच्छाबस्तिः सशोणितः ||४८|| नवैता व्यापदो यास्तु निरूहं प्रत्युदाहृताः | स्नेहबस्तिष्वपि हि ता विज्ञेयाः कुशलैरिह ||४९|| इत्युक्ता व्यापदः सर्वाः सलक्षणचिकित्सिताः | भिषजा च तथा कार्यं यथैता न भवन्ति हि ||५०||
🔊 Audio coming soon
అయోగాదివ్యాపదః సచికిత్సితా ఆహ- అయోగేత్యాది| అల్పౌషధ ఇతి అల్పాని ఔషధాని యత్ర, ఏతేనాల్పౌషధత్వాదతైక్ష్ణ్యేన హీనవీర్యత్వముక్తం, హీన ఇతి సముదాయస్యాల్పమాత్రత్వేన| నైతి నాగచ్ఛతి, బస్తిః విష్టంభాదిభిరుపలక్షితః| తీక్ష్ణో హితో బస్తిరిత్యుపలక్షణం, తేన పూర్వోక్తగుణత్రయవిపరీత ఉష్ణో బహులభేషజో యథోచితప్రమాణో హితః పూజిత ఇత్యర్థః| సశేషాన్నే ఇత్యాది| సశేషాన్నే అన్నాజీర్ణశేషే, భుక్తే చ నిరూహబస్తిః, తథా బహుదోషేఽనుష్ణలవణస్నేహో నిరూహబస్తిర్యోజితో నరమాధ్మాపయేత్; నత్వనువాసనః, తస్య సాన్న ఏవ హితత్వాత్| అత్యశితస్య స్నేహబస్తిస్తథా మాత్రాశితస్యాతిబహుర్మందోష్ణతాయుక్తః స్నేహబస్తిరాధ్మానం జనయేత్ | పరిస్రావాయ కల్పతే ఇతి పరిస్రావోఽయం కేవలపిత్తజో న తు వమనవిరేచనపరిస్రావవత్ కఫపిత్తసంభవః| తత్ర పిత్తరక్తభూయిష్ఠాయాం సర్పిషా, వాతరక్తభూయిష్ఠాయాం తైలేనానువాసనం| క్షీరేణ భోజనం వాతపిత్తకఫప్రత్యనీకం; కఫసంసర్గే తు కఫహరద్రవ్యసంస్కృతక్షీరభోజనమితి జ్ఞేయం, తంత్రాంతరదర్శనాత్| రుజస్తాస్తాః తోదాదయః, ఓషచోషాదయః, కండ్వాదయశ్చ| సర్వదోషహరమితి సర్వదోషహరద్రవ్యక్వాథం, గోమూత్రత్రివృదాదికల్కం శోధనం బస్తిం; శోధనత్వేనోర్ధ్వగతదోషమధో నయతి, సర్వదోషహరత్వేన సర్వానేవ దోషాన్ దుష్టాంఛమయతి| రూక్షోఽత్ర వాతప్రకృతిః| శీతః శీతోపచారశ్చ సుఖావహ ఇత్యర్థః| విరిక్తశబ్దేనాత్ర విరేకాతియోగోత్పన్నం జీవాదానం; అతో విరేకాతియోగోత్పన్నజీవాదానవల్లింగచికిత్సితాభ్యామేతద్బస్త్యతియోగోత్పన్నం జీవాదానం జ్ఞేయం| తత్ర విశేషచికిత్సితమాహ- దేయ ఇత్యాది| సశోణిత ఇతి హేతుగర్భం విశేషణం, యతః పిచ్ఛాబస్తిః సశోణితోఽతః శోణితాపగమరూపజీవాదానే దేయ ఇత్యర్థః||31-50||
Adhikarana 10 (51) · Śloka 51
పక్షాద్విరేకో వాంతస్య తతశ్చాపి నిరూహణం | సద్యో నిరూఢోఽనువాస్యః సప్తరాత్రాద్విరేచితః ||51||
पक्षाद्विरेको वान्तस्य ततश्चापि निरूहणम् | सद्यो निरूढोऽनुवास्यः सप्तरात्राद्विरेचितः ||५१||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం పంచానాం కర్మణాం క్రమేణ క్రియమాణానాం యతో యతో యద్యద్యావతా కాలేన కరణీయం తత్తదుపదిశన్నాహ- పక్షాదిత్యాది| సమ్యగ్యోగేన వాంతస్య పురుషస్య విరేచనం పక్షాన్నార్వాఙ్నాపి పరతః; తత్రార్వాక్ క్రియమాణం పురుషానలబలయోరబలత్వాద్ వ్యాపదమావహతి, అతిపరతః పునః స్నేహస్వేదాదిగుణోఽంతరితః స్యాత్; తస్మాత్ పక్షాదేవ వాంతో విరేచనీయః| తత్ర ప్రధానశుద్ధిమపేక్ష్యాన్నసంసర్గేణ దినాని షడతిక్రమ్య మధురాదిరససంసర్గమాచరేత్| స్నేహపానేనాపి దినాని షడతిక్రమేత్| తతః స్వేదం సమాచరన్ లఘూష్ణం భుజ్యమానస్త్ర్యహం స్థితశ్చతుర్థేఽహని విరేకం కుర్యాత్| తతస్తస్మాద్విరేకాదన్నసంసర్గేణ దినాని షడతిక్రమ్యానంతరం మధురాదిరససంసర్గం సమాచరన్ సప్తరాత్రాద్విరేచిత ఇతి వాక్యాదష్టమాదిదివసేష్వనువాసనాని యథాదోషం విదధ్యాత్| తతః షోడశేఽహ్ని స్నేహాభ్యక్తః స్వేదితశ్చాస్థాపనం సేవేత| గయదాసస్తు చరకాచాయాభిప్రాయేణ విరేచనాదూర్ధ్వం షడహం కృతాన్నసంసర్గస్యావస్థావిశేషేణ స్నేహపానమనువాసనం చ ద్వయమపి మన్యతే| తథా చ చరకాచార్యవచనం- “సంసృష్టభక్తం నవమేఽహ్ని సర్పిస్తం పాయయేతాప్యనువాసయేద్వా”- (చ.సి.అ.1) ఇతి| తత్ర విరేచనాదూర్ధ్వమన్నసంసర్గేణ దినాని షట్, తతో మధురాదిరససంసర్గమాచరేత్, స్నేహపానేనాపి దినాని షడతిక్రామేన్, తతో దినత్రయం లఘూష్ణం భుంజానశ్చతుర్థేఽహని స్నేహాభ్యక్తః స్వేదితశ్చాస్థాపనం సేవేత| స్నేహపానపూర్వకస్యానువాసనపూర్వకస్య చాస్థాపనస్యావస్థా గయదాసేన దర్శితా; యథా- హీనవిరిక్తస్యావశిష్టపరిపక్వామసంచయావృత వాయౌ స్నేహపానపూర్వకమాస్థాపనం క్వచిద్వ్యాధ్యవస్థావశాత్ ప్రాక్ స్నేహనవిరేచితస్యాస్థాపనమితి| నిరూఢః పురుషః సద్య ఏవ తద్దివసే ఏవానువాస్యః| ఏతేన దత్తనిరూహో యథోక్తం భోజయిత్వాఽఽర్ద్రపాణిరేవానువాస్యః| విరేచితస్తు సప్తరాత్రాత్ పరతోఽనువాస్యో నార్వాక్| ఉక్తం హి- “విరేచనాత్ సప్తరాత్రే గతే జాతబలాయ వై| కృతాన్నాయానువాస్యాయ సమ్యగ్దేయోఽనువాసనః” (చి.అ.37) ఇతి| కేచిదన్యాదృశం వ్యాఖ్యానం కుర్వంతి; తచ్చ గయదాసాచాయణ బహుధా దూషితత్వాదస్మాభిరప్యుపేక్షితం||51||
Adhikarana puShpikA · Śloka 36
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే నేత్రబస్తివ్యాపచ్చికిత్సితం నామ షట్త్రింశోఽధ్యాయః ||36||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने नेत्रबस्तिव्यापच्चिकित्सितं नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः ||३६||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం చికిత్సాస్థానే షట్త్రింశత్తమోఽధ్యాయః||36||