Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో నేత్రబస్తివ్యాపచ్చికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातो नेत्रबस्तिव्यापच्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
36. nētrabastivyāpaccikitsitam
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
అథ నేత్రే విచలితే తథా చైవ వివర్తితే | గుదే క్షతం రుజా వా స్యాత్తత్ర సద్యఃక్షతక్రియాః ||3|| అత్యుత్క్షిప్తేఽవసన్నే చ నేత్రే పాయౌ భవేద్రుజా | విధిరత్రాపి పిత్తఘ్నః కార్యః స్నేహైశ్చ సేచనం ||4|| తిర్యక్ప్రణిహితే నేత్రే తథా పార్శ్వావపీడితే | ముఖస్యావరణాద్బస్తిర్న సమ్యక్ ప్రతిపద్యతే | ఋజు నేత్రం విధేయం స్యాత్తత్ర సమ్యగ్విజానతా ||5||
View original
अथ नेत्रे विचलिते तथा चैव विवर्तिते | गुदे क्षतं रुजा वा स्यात्तत्र सद्यःक्षतक्रियाः ||३|| अत्युत्क्षिप्तेऽवसन्ने च नेत्रे पायौ भवेद्रुजा | विधिरत्रापि पित्तघ्नः कार्यः स्नेहैश्च सेचनम् ||४|| तिर्यक्प्रणिहिते नेत्रे तथा पार्श्वावपीडिते | मुखस्यावरणाद्बस्तिर्न सम्यक् प्रतिपद्यते | ऋजु नेत्रं विधेयं स्यात्तत्र सम्यग्विजानता ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (6-9) · Śloka 10
అతిస్థూలే కర్కశే చ నేత్రేఽస్త్రిమతి ఘర్షణాత్ | గుదే భవేత్ క్షతం రుక్ చ సాధనం తస్య పూర్వవత్ ||6|| ఆసన్నకర్ణికే నేత్రే భిన్నేఽణౌ వాఽప్యపార్థకః | అవసేకో భవేద్బస్తేస్తస్మాద్దోషాన్ వివర్జయేత్ ||7|| ప్రకృష్టకర్ణికే రక్తం గుదమర్మప్రపీడనాత్ | క్షరత్యత్రాపి పిత్తఘ్నో విధిర్బస్తిశ్చ పిచ్ఛిలః ||8|| హ్రస్వే త్వణుస్రోతసి చ క్లేశో బస్తిశ్చ పూర్వవత్ | ప్రత్యాగచ్ఛంస్తతఃకుర్యాద్రోగాన్ బస్తివిఘాతజాన్ ||9|| దీర్ఘే మహాస్రోతసి చ జ్ఞేయమత్యవపీడవత్ |10|
View original
अतिस्थूले कर्कशे च नेत्रेऽस्त्रिमति घर्षणात् | गुदे भवेत् क्षतं रुक् च साधनं तस्य पूर्ववत् ||६|| आसन्नकर्णिके नेत्रे भिन्नेऽणौ वाऽप्यपार्थकः | अवसेको भवेद्बस्तेस्तस्माद्दोषान् विवर्जयेत् ||७|| प्रकृष्टकर्णिके रक्तं गुदमर्मप्रपीडनात् | क्षरत्यत्रापि पित्तघ्नो विधिर्बस्तिश्च पिच्छिलः ||८|| ह्रस्वे त्वणुस्रोतसि च क्लेशो बस्तिश्च पूर्ववत् | प्रत्यागच्छंस्ततःकुर्याद्रोगान् बस्तिविघातजान् ||९|| दीर्घे महास्रोतसि च ज्ञेयमत्यवपीडवत् |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (10-11) · Śloka 11
ప్రస్తీర్ణే బహలే చాపి బస్తౌ దుర్బద్ధదోషవత్ ||10|| బస్తావల్పేఽల్పతా వాఽపి ద్రవ్యస్యాల్పా గుణా మతాః | దుర్బద్ధే చాణుభిన్నే చ విజ్ఞేయం భిన్ననేత్రవత్ ||11||
View original
प्रस्तीर्णे बहले चापि बस्तौ दुर्बद्धदोषवत् ||१०|| बस्तावल्पेऽल्पता वाऽपि द्रव्यस्याल्पा गुणा मताः | दुर्बद्धे चाणुभिन्ने च विज्ञेयं भिन्ननेत्रवत् ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (12-16) · Śloka 16
అతిప్రపీడితో బస్తిః ప్రయాత్యామాశయం తతః | వాతేరితో నాసికాభ్యాం ముఖతో వా ప్రపద్యతే ||12|| తత్ర తూర్ణం గలాపీడం కుర్యాచ్చాప్యవధూననం | శిరఃకాయవిరేకౌ చ తీక్ష్ణౌ సేకాంశ్చ శీతలాన్ ||13|| శనైః ప్రపీడితో బస్తిః పక్వాధానం న గచ్ఛతి | న చ సంపాదయత్యర్థం తస్మాద్యుక్తం ప్రపీడయేత్ ||14|| భూయో భూయోఽవపీడేన వాయురంతః ప్రపీడ్యతే | తేనాధ్మానం రుజశ్చోగ్రా యథాస్వం తత్ర బస్తయః ||15|| కాలాతిక్రమణాత్ క్లేశో వ్యాధిశ్చాభిప్రవర్ధతే | తత్ర వ్యాధిబలఘ్నం తు భూయో బస్తిం నిధాపయేత్ ||16||
View original
अतिप्रपीडितो बस्तिः प्रयात्यामाशयं ततः | वातेरितो नासिकाभ्यां मुखतो वा प्रपद्यते ||१२|| तत्र तूर्णं गलापीडं कुर्याच्चाप्यवधूननम् | शिरःकायविरेकौ च तीक्ष्णौ सेकांश्च शीतलान् ||१३|| शनैः प्रपीडितो बस्तिः पक्वाधानं न गच्छति | न च सम्पादयत्यर्थं तस्माद्युक्तं प्रपीडयेत् ||१४|| भूयो भूयोऽवपीडेन वायुरन्तः प्रपीड्यते | तेनाध्मानं रुजश्चोग्रा यथास्वं तत्र बस्तयः ||१५|| कालातिक्रमणात् क्लेशो व्याधिश्चाभिप्रवर्धते | तत्र व्याधिबलघ्नं तु भूयो बस्तिं निधापयेत् ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (17-22) · Śloka 22
గుదోపదేహశోఫౌ తు స్నేహోఽపక్వః కరోతి హి | తత్ర సంశోధనో బస్తిర్హితం చాపి విరేచనం ||17|| హీనమాత్రావుభౌ బస్తీ నాతికార్యకరౌ మతౌ | అతిమాత్రౌ తథాఽఽనాహక్లమాతీసారకారకౌ ||18|| మూర్చ్ఛాం దాహమతీసారం పిత్తం చాత్యుష్ణతీక్ష్ణకౌ | మృదుశీతావుభౌ వాతవిబంధాధ్మానకారకౌ ||19|| తత్ర హీనాదిషు హితః ప్రత్యనీకః క్రియావిధిః | గుదబస్త్యుపదేహం తు కుర్యాత్ సాంద్రో నిరూహణః ||20|| ప్రవాహికాం వా జనయేత్తనురల్పగుణావహః | తత్ర సాంద్రే తనుం బస్తిం తనౌ సాంద్రం చ దాపయేత్ ||21|| స్నిగ్ధోఽతిజాడ్యకృద్రూక్షః స్తంభాధ్మానకృదుచ్యతే | బస్తిం రూక్షమతిస్నిగ్ధే స్నిగ్ధం రూక్షే చ దాపయేత్ ||22||
View original
गुदोपदेहशोफौ तु स्नेहोऽपक्वः करोति हि | तत्र संशोधनो बस्तिर्हितं चापि विरेचनम् ||१७|| हीनमात्रावुभौ बस्ती नातिकार्यकरौ मतौ | अतिमात्रौ तथाऽऽनाहक्लमातीसारकारकौ ||१८|| मूर्च्छां दाहमतीसारं पित्तं चात्युष्णतीक्ष्णकौ | मृदुशीतावुभौ वातविबन्धाध्मानकारकौ ||१९|| तत्र हीनादिषु हितः प्रत्यनीकः क्रियाविधिः | गुदबस्त्युपदेहं तु कुर्यात् सान्द्रो निरूहणः ||२०|| प्रवाहिकां वा जनयेत्तनुरल्पगुणावहः | तत्र सान्द्रे तनुं बस्तिं तनौ सान्द्रं च दापयेत् ||२१|| स्निग्धोऽतिजाड्यकृद्रूक्षः स्तम्भाध्मानकृदुच्यते | बस्तिं रूक्षमतिस्निग्धे स्निग्धं रूक्षे च दापयेत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (23-29) · Śloka 30
అతిపీడితవద్దోషాన్ విద్ధి చాప్యవశీర్షకే | ఉచ్ఛీర్షకే సమున్నాహం బస్తిః కుర్యాచ్చ మేహనం ||23|| తత్రోత్తరో హితో బస్తిః సుస్విన్నస్య సుఖావహః | న్యుబ్జస్య బస్తిర్నాప్నోతి పక్వాధానం విమార్గగః ||24|| హృద్గుదం బాధతే చాత్ర వాయుః కోష్ఠమథాపి చ | ఉత్తానస్యావృతే మార్గే బస్తిర్నాంతః ప్రపద్యతే ||25|| నేత్రసంవేజనభ్రాంతో వాయుశ్చాంతః ప్రకుప్యతి | దేహే సంకుచితే దత్తః సక్థ్నోరప్యుభయోస్తథా ||26|| న సమ్యగనిలావిష్టో బస్తిః ప్రత్యేతి దేహినః | స్థితస్య బస్తిర్దత్తస్తు క్షిప్రమాయాత్యవాఙ్ముఖః ||27|| న చాశయం తర్పయతి తస్మాన్నార్థకరో హి సః | నాప్నోతి బస్తిర్దత్తస్తు కృత్స్నం పక్వాశయం పునః ||28|| దక్షిణాశ్రితపార్శ్వస్య వామపార్శ్వానుగో యతః | న్యుబ్జాదీనాం ప్రదానం చ బస్తేర్నైవ ప్రశస్యతే ||29|| పశ్చాదనిలకోపోఽత్ర యథాస్వం తత్ర కారయేత్ |30|
View original
अतिपीडितवद्दोषान् विद्धि चाप्यवशीर्षके | उच्छीर्षके समुन्नाहं बस्तिः कुर्याच्च मेहनम् ||२३|| तत्रोत्तरो हितो बस्तिः सुस्विन्नस्य सुखावहः | न्युब्जस्य बस्तिर्नाप्नोति पक्वाधानं विमार्गगः ||२४|| हृद्गुदं बाधते चात्र वायुः कोष्ठमथापि च | उत्तानस्यावृते मार्गे बस्तिर्नान्तः प्रपद्यते ||२५|| नेत्रसंवेजनभ्रान्तो वायुश्चान्तः प्रकुप्यति | देहे सङ्कुचिते दत्तः सक्थ्नोरप्युभयोस्तथा ||२६|| न सम्यगनिलाविष्टो बस्तिः प्रत्येति देहिनः | स्थितस्य बस्तिर्दत्तस्तु क्षिप्रमायात्यवाङ्मुखः ||२७|| न चाशयं तर्पयति तस्मान्नार्थकरो हि सः | नाप्नोति बस्तिर्दत्तस्तु कृत्स्नं पक्वाशयं पुनः ||२८|| दक्षिणाश्रितपार्श्वस्य वामपार्श्वानुगो यतः | न्युब्जादीनां प्रदानं च बस्तेर्नैव प्रशस्यते ||२९|| पश्चादनिलकोपोऽत्र यथास्वं तत्र कारयेत् |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (30) · Śloka 30
వ్యాపదః స్నేహబస్తేస్తు వక్ష్యంతే తచ్చికిత్సితే ||30||
View original
व्यापदः स्नेहबस्तेस्तु वक्ष्यन्ते तच्चिकित्सिते ||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (31-50) · Śloka 50
అయోగాద్యాస్తు వక్ష్యామి వ్యాపదః సచికిత్సితాః | అనుష్ణోఽల్పౌషధో హీనో బస్తిర్నైతి ప్రయోజితః ||31|| విష్టంభాధ్మానశూలైశ్చ తమయోగం ప్రచక్షతే | తత్ర తీక్ష్ణో హితో బస్తిస్తీక్ష్ణం చాపి విరేచనం ||32|| సశేషాన్నేఽథవా భుక్తే బహుదోషే చ యోజితః | అత్యాశితస్యాతిబహుర్బస్తిర్మందోష్ణ ఏవ చ ||33|| అనుష్ణలవణస్నేహో హ్యతిమాత్రోఽథవా పునః | తథా బహుపురీషం చ క్షిప్రమాధ్మాపయేన్నరం ||34|| హృత్కటీపార్శ్వపృష్ఠేషు శూలం తత్రాతిదారుణం | తత్ర తీక్ష్ణతరో బస్తిర్హితం చాప్యనువాసనం ||35|| అతితీక్ష్ణోతిలవణో రూక్షో బస్తిః ప్రయోజితః | సపిత్తం కోపయేద్వాయుం కుర్యాచ్చ పరికర్తికాం ||36|| నాభిబస్తిగుదం తత్ర ఛినత్తీవాతిదేహినః | పిచ్ఛాబస్తిర్హితస్తస్య స్నేహశ్చ మధురైః శృతః ||37|| అత్యమ్లలవణస్తీక్ష్ణః పరిస్రావాయ కల్పతే | దౌర్బల్యమంగసాదశ్చ జాయతే తత్ర దేహినః ||38|| పరిస్రవేత్తతః పిత్తం దాహం సంజనయేద్గుదే | పిచ్ఛాబస్తిర్హితస్తత్ర బస్తిః క్షీరఘృతేన చ ||39|| ప్రవాహికా భవేత్తీక్ష్ణాన్నిరూహాత్ సానువాసనాత్ | సదాహశూలం కృచ్ఛ్రేణ కఫాసృగుపవేశ్యతే ||40|| పిచ్ఛాబస్తిర్హితస్తత్ర పయసా చైవ భోజనం | సర్పిర్మధురకైః సిద్ధం తైలం చాప్యనువాసనం ||41|| అతితీక్ష్ణో నిరూహో వా సవాతే చానువాసనః | హృదయస్యోపసరణం కురుతే చాంగపీడనం ||42|| దోషైస్తత్ర రుజస్తాస్తా మదో మూర్చ్ఛాఽంగగౌరవం | సర్వదోషహరం బస్తిం శోధనం తత్ర దాపయేత్ ||43|| రూక్షస్య బహువాతస్య తథా దుఃశాయితస్య చ | బస్తిరంగగ్రహం కుర్యాద్రూక్షో మృద్వల్పభేషజః ||44|| తత్రాంగసాదః ప్రస్తంభో జృంభోద్వేష్టనవేపకాః | పర్వభేదశ్చ తత్రేష్టాః స్వేదాభ్యంజనబస్తయః ||45|| అత్యుష్ణతీక్ష్ణోఽతిబహుర్దత్తోఽతిస్వేదితస్య చ | అల్పదోషస్య వా బస్తిరతియోగాయ కల్పతే ||46|| విరేచనాతియోగేన సమానం తస్య లక్షణం | పిచ్ఛాబస్తిప్రయోగశ్చ తత్ర శీతః సుఖావహః ||47|| అతియోగాత్ పరం యత్ర జీవాదానం విరిక్తవత్ | దేయస్తత్ర హితశ్చాప్సు పిచ్ఛాబస్తిః సశోణితః ||48|| నవైతా వ్యాపదో యాస్తు నిరూహం ప్రత్యుదాహృతాః | స్నేహబస్తిష్వపి హి తా విజ్ఞేయాః కుశలైరిహ ||49|| ఇత్యుక్తా వ్యాపదః సర్వాః సలక్షణచికిత్సితాః | భిషజా చ తథా కార్యం యథైతా న భవంతి హి ||50||
View original
अयोगाद्यास्तु वक्ष्यामि व्यापदः सचिकित्सिताः | अनुष्णोऽल्पौषधो हीनो बस्तिर्नैति प्रयोजितः ||३१|| विष्टम्भाध्मानशूलैश्च तमयोगं प्रचक्षते | तत्र तीक्ष्णो हितो बस्तिस्तीक्ष्णं चापि विरेचनम् ||३२|| सशेषान्नेऽथवा भुक्ते बहुदोषे च योजितः | अत्याशितस्यातिबहुर्बस्तिर्मन्दोष्ण एव च ||३३|| अनुष्णलवणस्नेहो ह्यतिमात्रोऽथवा पुनः | तथा बहुपुरीषं च क्षिप्रमाध्मापयेन्नरम् ||३४|| हृत्कटीपार्श्वपृष्ठेषु शूलं तत्रातिदारुणम् | तत्र तीक्ष्णतरो बस्तिर्हितं चाप्यनुवासनम् ||३५|| अतितीक्ष्णोतिलवणो रूक्षो बस्तिः प्रयोजितः | सपित्तं कोपयेद्वायुं कुर्याच्च परिकर्तिकाम् ||३६|| नाभिबस्तिगुदं तत्र छिनत्तीवातिदेहिनः | पिच्छाबस्तिर्हितस्तस्य स्नेहश्च मधुरैः शृतः ||३७|| अत्यम्ललवणस्तीक्ष्णः परिस्रावाय कल्पते | दौर्बल्यमङ्गसादश्च जायते तत्र देहिनः ||३८|| परिस्रवेत्ततः पित्तं दाहं सञ्जनयेद्गुदे | पिच्छाबस्तिर्हितस्तत्र बस्तिः क्षीरघृतेन च ||३९|| प्रवाहिका भवेत्तीक्ष्णान्निरूहात् सानुवासनात् | सदाहशूलं कृच्छ्रेण कफासृगुपवेश्यते ||४०|| पिच्छाबस्तिर्हितस्तत्र पयसा चैव भोजनम् | सर्पिर्मधुरकैः सिद्धं तैलं चाप्यनुवासनम् ||४१|| अतितीक्ष्णो निरूहो वा सवाते चानुवासनः | हृदयस्योपसरणं कुरुते चाङ्गपीडनम् ||४२|| दोषैस्तत्र रुजस्तास्ता मदो मूर्च्छाऽङ्गगौरवम् | सर्वदोषहरं बस्तिं शोधनं तत्र दापयेत् ||४३|| रूक्षस्य बहुवातस्य तथा दुःशायितस्य च | बस्तिरङ्गग्रहं कुर्याद्रूक्षो मृद्वल्पभेषजः ||४४|| तत्राङ्गसादः प्रस्तम्भो जृम्भोद्वेष्टनवेपकाः | पर्वभेदश्च तत्रेष्टाः स्वेदाभ्यञ्जनबस्तयः ||४५|| अत्युष्णतीक्ष्णोऽतिबहुर्दत्तोऽतिस्वेदितस्य च | अल्पदोषस्य वा बस्तिरतियोगाय कल्पते ||४६|| विरेचनातियोगेन समानं तस्य लक्षणम् | पिच्छाबस्तिप्रयोगश्च तत्र शीतः सुखावहः ||४७|| अतियोगात् परं यत्र जीवादानं विरिक्तवत् | देयस्तत्र हितश्चाप्सु पिच्छाबस्तिः सशोणितः ||४८|| नवैता व्यापदो यास्तु निरूहं प्रत्युदाहृताः | स्नेहबस्तिष्वपि हि ता विज्ञेयाः कुशलैरिह ||४९|| इत्युक्ता व्यापदः सर्वाः सलक्षणचिकित्सिताः | भिषजा च तथा कार्यं यथैता न भवन्ति हि ||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (51) · Śloka 51
పక్షాద్విరేకో వాంతస్య తతశ్చాపి నిరూహణం | సద్యో నిరూఢోఽనువాస్యః సప్తరాత్రాద్విరేచితః ||51||
View original
पक्षाद्विरेको वान्तस्य ततश्चापि निरूहणम् | सद्यो निरूढोऽनुवास्यः सप्तरात्राद्विरेचितः ||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 36
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే నేత్రబస్తివ్యాపచ్చికిత్సితం నామ షట్త్రింశోఽధ్యాయః ||36||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने नेत्रबस्तिव्यापच्चिकित्सितं नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः ||३६||
🔊 Audio coming soon