30. nivr̥ttasaṁtāpīyarasāyanam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો નિવૃત્તસન્તાપીયં રસાયનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

નિવૃત્તસન્તાપશબ્દમધિકૃત્ય કૃતં રસાયનં નિવૃત્તસન્તાપીયમ્| તદધિકૃત્ય કૃતો ગ્રન્થ ઇતીયપ્રત્યયઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

યથા નિવૃત્તસન્તાપા મોદન્તે દિવિ દેવતાઃ | તથૌષધીરિમાઃ પ્રાપ્ય મોદન્તે ભુવિ માનવાઃ ||૩||

મહૌષધિરસાયનસ્યોપાદેયત્વાર્થં સામાન્યફલૈરૌષધિપ્રશંસામુદ્દિશન્નાહ- યથેત્યાદિ| નિવૃત્તવ્યાધિત્વેન શારીરમાનસિકદુઃખરહિતાઃ, મોદન્તે હૃષ્યન્તિઃ, એતેન મનઃસુખં દર્શયતિ| દિવિ સ્વર્ગે||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

અથ ખલુ સપ્ત પુરુષા રસાયનં નોપયુઞ્જીરન્; તદ્યથા- અનાત્મવાનલસો દરિદ્રઃ પ્રમાદી વ્યસની પાપકૃદ્ ભેષજાપમાની ચેતિ | સપ્તભિરેવ કારણૈર્ન સમ્પદ્યતે; તદ્યથા- અજ્ઞાનાદનારમ્ભાદસ્થિરચિત્તત્વાદ્દારિદ્ર્યાદનાયત્તત્વાદધર્માદૌષધાલાભાચ્ચેતિ ||૪||

અનાત્મવાન્ અપ્રશસ્તાત્મા મિથ્યાચારપ્રવૃત્તો મૂઢબુદ્ધિઃ| પ્રમાદી પ્રમાદશીલોઽનવહિતચિત્ત ઇત્યર્થઃ| વ્યસનાનિ દ્યૂતમદ્યવેશ્યાદીનિ સન્ત્યસ્યાસૌ વ્યસની| સપ્ત કારણાનિ ચ સન્તિ અનાત્મવદાદીનાં સપ્તાનાં પુંસામજ્ઞાનાદિકારણૈઃ સપ્તભિરેવ યથાયથં રસાયનં ન પ્રયુઞ્જ્યાત્| તત્રાનાત્મનોઽજ્ઞાનાત્, દરિદ્રસ્યાલસસ્યાનારમ્ભાનવસ્થિતચિત્તત્વાન્ન પ્રવૃત્તિઃ, એવં પ્રમાદિવ્યસનિપાપકૃદાદીનામપ્યપ્રવૃત્તિરનુમેયેતિ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

અથૌષધીર્વ્યાખ્યાસ્યામઃ- તત્રાજગરી, શ્વેતકાપોતી, કૃષ્ણકાપોતી, ગોનસી, વારાહી, કન્યા, છત્રા, અતિચ્છત્રા, કરેણુઃ, અજા, ચક્રકા, આદિત્યપર્ણી, બ્રહ્મસુવર્ચલા, શ્રાવણી, મહાશ્રાવણી, ગોલોમી, અજલોમી, મહાવેગવતી, ચેત્યષ્ટાદશ સોમસમવીર્યા મહૌષધયો વ્યાખ્યાતાઃ | તાસાં સોમવત્ ક્રિયાશીઃસ્તુતયઃ શાસ્ત્રેઽભિહિતાઃ | તાસામાગારેઽભિહુતાનાં યાઃ ક્ષીરવત્યસ્તાસાં ક્ષીરકુડવં સકૃદેવોપયુઞ્જીત , યાસ્ત્વક્ષીરા મૂલવત્યસ્તાસાં પ્રદેશિનીપ્રમાણાનિ ત્રીણિ કાણ્ડાનિ પ્રમાણમુપયોગે, શ્વેતકાપોતી સમૂલપત્રા ભક્ષયિતવ્યા, ગોનસ્યજગરીકૃષ્ણકાપોતીનાં સનખમુષ્ટિં ખણ્ડશઃ કલ્પયિત્વા ક્ષીરેણ વિપાચ્ય પરિસ્રાવ્યાભિઘારિતમભિહુતં ચ સકૃદેવોપયુઞ્જીત, ચક્રકાયાઃ પયઃ સકૃદેવ, બ્રહ્મસુવર્ચલા સપ્તરાત્રમુપયોક્તવ્યા ભક્ષ્યકલ્પેન, શેષાણાં પઞ્ચ પઞ્ચ પલાનિ ક્ષીરાઢકક્વથિતાનિ પ્રસ્થેઽવશિષ્ટેઽવતાર્ય પરિસ્રાવ્ય સકૃદેવોપયુઞ્જીત | સોમવદાહારવિહારૌ વ્યાખ્યાતૌ, કેવલં નવનીતમભ્યઙ્ગાર્થે, શેષં સોમવદાનિર્ગમાદિતિ ||૫||

સોમવદિતિ અધ્વરવિધિવર્જમન્યત્સર્વં સોમવત્ ક્રિયાવિધાનમ્| આશીર્મઙ્ગલપાઠાદિઃ, સ્તુતિઃ ફલવાદઃ; ગયી તુ ક્રિયા કરણં વિધાનં, આશીઃ ફલં, તસ્ય સ્તુતયઃ સોમસ્યૈવ; શાસ્ત્રે આગમે અભિહિતાઃ| એતેન તન્મતે સોમસ્યેવાધ્વરવિધિરપિ પ્રાપ્યતે| અભિહુતાનાં કૃતહોમાનામ્| ક્ષીરકુડવમષ્ટૌ પલાનિ, મહતી માત્રા| પ્રદેશિનીપ્રમાણાનિ આયામવિસ્તારાભ્યામ્| ક્ષીરેણ વિપાચ્યેતિ “દ્રવ્યાદષ્ટગુણં ક્ષીરં ક્ષીરાત્તોયં ચતુર્ગુણમ્| ક્ષીરાવશેષઃ કર્તવ્યઃ ક્ષીરપાકે ત્વયં વિધિઃ” અનેન વિધિના| અભિઘારિતમભિહુતમિતિ પૂર્વમભિઘારિતં પશ્ચાદભિહુતં; અભિઘારિતમ્ ઈષદ્ધૃતાક્તમ્| તત્ર ચક્રકાયાઃ પયઃ સકૃદેવ| ગયી તુ ‘તત્ર ચક્રકાયાઃ પાયસમ્’ ઇતિ પઠતિ, વ્યાખ્યાનયતિ ચ- તત્ર ચક્રકાયાઃ પલકલ્કં દ્વિગુણિતતણ્ડુલં ક્ષીરેણ સાધ્યં, સકૃદેવોપયુઞ્જીત| ભક્ષ્યકલ્પેનેતિ અપૂપાદિવિધાનેન| આનિર્ગમાદિતિ ગૂઢાગારં કૃત્વા તત્રાવાસપર્યન્તમિત્યર્થઃ||૫||

Adhikarana 5 (6-8) · Śloka 8

ભવન્તિ ચાત્ર- યુવાનં સિંહવિક્રાન્તં કાન્તં શ્રુતનિગાદિનમ્ | કુર્યુરેતાઃ ક્રમેણૈવ દ્વિસહસ્રાયુષં નરમ્ ||૬|| અઙ્ગદી કુણ્ડલી મૌલી દિવ્યસ્રક્ચન્દનામ્બરઃ | ચરત્યમોઘસઙ્કલ્પો નભસ્યમ્બુદદુર્ગમે ||૭|| વ્રજન્તિ પક્ષિણો યેન જલલમ્બાશ્ચ તોયદાઃ | ગતિઃ સૌષધિસિદ્ધસ્ય સોમસિદ્ધે ગતિઃ પરા ||૮||

અતઃ પરં ફલશ્રુતિમાહ- યુવાનમિત્યાદિ| વિક્રાન્તં વિક્રમયુક્તમ્| કાન્તં મનોજ્ઞમ્| ક્રમેણૈવેતિ શાસ્ત્રવિહિતસકલક્રમેણ| અઙ્ગદી કેયૂરયુક્તઃ, કુણ્ડલી કુણ્ડલયુક્તઃ, મૌલી મુકુટધારી, સ્રક્ માલા, અમ્બરં વસ્ત્રમ્, અમોઘસઙ્કલ્પઃ સફલકામિતઃ| નભસિ આકાશે| અમ્બુદદુર્ગમે મેઘૈર્દુઃખસઞ્ચારે| સોમસિદ્ધે ગતિઃ પરેતિ સોમસિદ્ધે પુરુષે પુનરેવમુત્કૃષ્ટં ગમનં ભવતીત્યર્થઃ||૬-૮||

Adhikarana 6 (9-25) · Śloka 25

અથ વક્ષ્યામિ વિજ્ઞાનમૌષધીનાં પૃથક્ પૃથક્ | મણ્ડલૈઃ કપિલૈશ્ચિત્રૈઃ સર્પાભા પઞ્ચપર્ણિની ||૯|| પઞ્ચારત્નિપ્રમાણા ચ વિજ્ઞેયાઽજગરી બુધૈઃ | નિષ્પત્રા કનકાભાસા મૂલે દ્વ્યઙ્ગુલસમ્મિતા ||૧૦|| સર્પાકારા લોહિતાન્તા શ્વેતકાપોતિરુચ્યતે | દ્વિપર્ણિનીં મૂલભવામરુણાં કૃષ્ણમણ્ડલામ્ ||૧૧|| દ્વ્યરત્નિમાત્રાં જાનીયાદ્ગોનસીં ગોનસાકૃતિમ્ | સક્ષીરાં રોમશાં મૃદ્વીં રસેનેક્ષુરસોપમામ્ ||૧૨|| એવંરૂપરસાં ચાપિ કૃષ્ણકાપોતિમાદિશેત્ | કૃષ્ણસર્પસ્વરૂપેણ વારાહી કન્દસમ્ભવા ||૧૩|| એકપત્રા મહાવીર્યા ભિન્નાઞ્જનસમપ્રભા | છત્રાતિચ્છત્રકે વિદ્યાદ્રક્ષોઘ્ને કન્દસમ્ભવે ||૧૪|| જરામૃત્યુનિવારિણ્યૌ શ્વેતકાપોતિસંસ્થિતે | કાન્તૈર્દ્વાદશભિઃ પત્રૈર્મયૂરાઙ્ગરુહોપમૈઃ ||૧૫|| કન્દજા કાઞ્ચનક્ષીરી કન્યા નામ મહૌષધી | કરેણુઃ સુબહુક્ષીરા કન્દેન ગજરૂપિણી ||૧૬|| હસ્તિકર્ણપલાશસ્ય તુલ્યપર્ણા દ્વિપર્ણિની | અજાસ્તનાભકન્દા તુ સક્ષીરા ક્ષુપરૂપિણી ||૧૭|| અજા મહૌષધી જ્ઞેયા શઙ્ખકુન્દેન્દુપાણ્ડુરા | શ્વેતાં વિચિત્રકુસુમાં કાકાદન્યા સમાં ક્ષુપામ્ ||૧૮|| ચક્રકામોષધીં વિદ્યાજ્જરામૃત્યુનિવારિણીમ્ | મૂલિની પઞ્ચભિઃ પત્રૈઃ સુરક્તાંશુકકોમલૈઃ ||૧૯|| આદિત્યપર્ણિની જ્ઞેયા સદાઽઽદિત્યાનુવર્તિની | કનકાભા જલાન્તેષુ સર્વતઃ પરિસર્પતિ ||૨૦|| સક્ષીરા પદ્મિનીપ્રખ્યા દેવી બ્રહ્મસુવર્ચલા | અરત્નિમાત્રક્ષુપકા પત્રૈદ્ર્વ્યઙ્ગુલસમ્મિતૈઃ ||૨૧|| પુષ્પૈર્નીલોત્પલાકારૈઃ ફલૈશ્ચાઞ્જનસન્નિભૈઃ | શ્રાવણી મહતી જ્ઞેયા કનકાભા પયસ્વિની ||૨૨|| શ્રાવણી પાણ્ડુરાભાસા મહાશ્રાવણિલક્ષણા | ગોલોમી ચાજલોમી ચ રોમશે કન્દસમ્ભવે ||૨૩|| હંસપાદીવ વિચ્છિન્નૈઃ પત્રૈર્મૂલસમુદ્ભવૈઃ | અથવા શઙ્ખપુષ્પ્યા ચ સમાના સર્વરૂપતઃ ||૨૪|| વેગેન મહતાઽઽવિષ્ટા સર્પનિર્મોકસન્નિભા | એષા વેગવતી નામ જાયતે હ્યમ્બુદક્ષયે ||૨૫||

વિસ્તૃતકનિષ્ઠાઙ્ગુલિમુષ્ટિકહસ્તઃ અરત્નિઃ| શ્વેતકાપોતિસંસ્થિતે ઇતિ શ્વેતકાપોતિકાકૃતીત્યર્થઃ| રક્ષોઘ્ને ઇતિ સ્વભાવેન રક્ષસાં પ્રધ્વંસકરે| કાઞ્ચનવર્ણં ક્ષીરં યસ્યાઃ સા કાઞ્ચનક્ષીરી| ક્ષુપરૂપિણી વિટપરૂપિણી, બદ્ધમુષ્ટિકરઃ અરત્નિઃ| નિવાતેઽપિ સ્વભાવવેગેનાવિષ્ટા| અમ્બુદક્ષયે શરદિ||૯-૨૫||

Adhikarana 7 (26-28) · Śloka 29

સપ્તાદૌ સર્પરૂપિણ્યો હ્યૌષધ્યો યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ | તાસામુદ્ધરણં કાર્યં મન્ત્રેણાનેન સર્વદા ||૨૬|| મહેન્દ્રરામકૃષ્ણાનાં બ્રાહ્મણાનાં ગવામપિ | તપસા તેજસા વાઽપિ પ્રશામ્યધ્વં શિવાય વૈ ||૨૭|| મન્ત્રેણાનેન મતિમાન્ સર્વા એવાભિમન્ત્રયેત્ | અશ્રદ્દધાનૈરલસૈઃ કૃતઘ્નૈઃ પાપકર્મભિઃ ||૨૮|| નૈવાસાદયિતું શક્યાઃ સોમાઃ સોમસમાસ્તથા |૨૯|

અનેન મન્ત્રેણોદ્ધરણમુત્પાટનમૌષધપરિરક્ષાર્થમભિમતફલપ્રાપ્ત્યર્થં ચ| મન્ત્રમાહ- મહેન્દ્રેત્યાદિ| પ્રશામ્યધ્વમ્ ઉપશમં કુરુત; કિમર્થં? શિવાય કલ્યાણાય| વૈ નિશ્ચિતમ્| નૈવાસાદયિતું નૈવ પ્રાપ્તુમ્||૨૬-૨૮||-

Adhikarana 8 (29) · Śloka 30

પીતાવશેષમમૃતં દેવૈર્બ્રહ્મપુરોગમૈઃ ||૨૯|| નિહિતં સોમવીર્યાસુ સોમે ચાપ્યોષધીપતૌ |૩૦|

પૌરાણિકીં શ્રુતિં દર્શયન્નાહ- પીતેત્યાદિ| નિહિતં ધૃતમ્| સોમવીર્યાસુ ઔષધિષુ| સોમે ચન્દ્રમસિ||૨૯||-

Adhikarana 9 (30-40) · Śloka 40

દેવસુન્દે હ્રદવરે તથા સિન્ધૌ મહાનદે ||૩૦|| દૃશ્યતે ચ જલાન્તેષુ મેધ્યા બ્રહ્મસુવર્ચલા | આદિત્યપર્ણિની જ્ઞેયા તથૈવ હિમસઙ્ક્ષયે ||૩૧|| દૃશ્યતેઽજગરી નિત્યં ગોનસી ચામ્બુદાગમે | કાશ્મીરેષુ સરો દિવ્યં નામ્ના ક્ષુદ્રકમાનસમ્ ||૩૨|| કરેણુસ્તત્ર કન્યા ચ છત્રાતિચ્છત્રકે તથા | ગોલોમી ચાજલોમી ચ મહતી શ્રાવણી તથા ||૩૩|| વસન્તે કૃષ્ણસર્પાખ્યા ગોનસી ચ પ્રદૃશ્યતે | કૌશિકીં સરિતં તીર્ત્વા સઞ્જયન્ત્યાસ્તુ પૂર્વતઃ ||૩૪|| ક્ષિતિપ્રદેશો વલ્મીકૈરાચિતો યોજનત્રયમ્ | વિજ્ઞેયા તત્ર કાપોતી શ્વેતા વલ્મીકમૂર્ધસુ ||૩૫|| મલયે નલસેતૌ ચ વેગવત્યૌષધી ધ્રુવા | કાર્તિક્યાં પૌર્ણમાસ્યાં ચ ભક્ષયેત્તામુપોષિતઃ ||૩૬|| સોમવચ્ચાત્ર વર્તેત ફલં તાવચ્ચ કીર્તિતમ્ | સર્વા વિચેયાસ્ત્વોષધ્યઃ સોમાશ્ચાપ્યર્બુદે ગિરૌ ||૩૭|| સ શૃઙ્ગૈર્દેવચરિતૈરમ્બુદાનીકભેદિભિઃ | વ્યાપ્તસ્તીર્થૈશ્ચ વિખ્યાતૈઃ સિદ્ધર્ષિસુરસેવિતૈઃ ||૩૮|| ગુહાભિર્ભીમરૂપાભિઃ સિંહોન્નાદિતકુક્ષિભિઃ | ગજાલોડિતતોયાભિરાપગાભિઃ સમન્તતઃ | વિવિધૈર્ધાતુભિશ્ચિત્રૈઃ સર્વત્રૈવોપશોભિતઃ ||૩૯|| નદીષુ શૈલેષુ સરઃસુ ચાપિ પુણ્યેષ્વરણ્યેષુ તથાઽઽશ્રમેષુ | સર્વત્ર સર્વાઃ પરિમાર્ગિતવ્યાઃ સર્વત્ર ભૂમિર્હિ વસૂનિ ધત્તે ||૪૦||

દેશમાહ- દેવસુન્દે ઇત્યાદિ| હ્રદે જલાશયવિશેષે| મહાનદ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધઃ| હિમસઙ્ક્ષયે વસન્તે| અમ્બુદાગમે વર્ષાસુ| કૃષ્ણસર્પાખ્યા વારાહી| વિજ્ઞેયા અનુસરણીયાઃ| કુતઃ પુનરત્ર ગિરૌ સર્વા એવાનુસરણીયા ઇત્યાહ- સ ઇત્યાદિ| યતો ગિરિરુક્તવિશેષણઃ | અમ્બુદાનીકં મેઘઘટા| ધાતુભિઃ ગૈરિકાદિભિઃ| પુનઃ કિંવિશિષ્ટો ગિરિઃ? ગુહાભિરુક્તવિશેષણાભિર્વ્યાપ્તઃ, સિંહોન્નાદિતકુક્ષિભિઃ સિંહૈરુન્નાદિતાઃ કુક્ષયો યાસાં તાસ્તાભિઃ, પુનરાપગાભિર્નદીભિરુક્તવિશેષણાભિરુપલક્ષિતઃ| હિ યસ્માદર્થે| યસ્માત્ કારણાત્ સર્વત્ર સર્વદેશેષુ, ભૂમિરિયં રત્નાનિ ધારયતીત્યર્થઃ||૩૦-૪૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 30

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને નિવૃત્તસન્તાપીયં રસાયનં નામ ત્રિંશોઽધ્યાયઃ ||૩૦||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને ત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૩૦||