30. nivr̥ttasaṁtāpīyarasāyanam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો નિવૃત્તસન્તાપીયં રસાયનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

યથા નિવૃત્તસન્તાપા મોદન્તે દિવિ દેવતાઃ | તથૌષધીરિમાઃ પ્રાપ્ય મોદન્તે ભુવિ માનવાઃ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

અથ ખલુ સપ્ત પુરુષા રસાયનં નોપયુઞ્જીરન્; તદ્યથા- અનાત્મવાનલસો દરિદ્રઃ પ્રમાદી વ્યસની પાપકૃદ્ ભેષજાપમાની ચેતિ | સપ્તભિરેવ કારણૈર્ન સમ્પદ્યતે; તદ્યથા- અજ્ઞાનાદનારમ્ભાદસ્થિરચિત્તત્વાદ્દારિદ્ર્યાદનાયત્તત્વાદધર્માદૌષધાલાભાચ્ચેતિ ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

અથૌષધીર્વ્યાખ્યાસ્યામઃ- તત્રાજગરી, શ્વેતકાપોતી, કૃષ્ણકાપોતી, ગોનસી, વારાહી, કન્યા, છત્રા, અતિચ્છત્રા, કરેણુઃ, અજા, ચક્રકા, આદિત્યપર્ણી, બ્રહ્મસુવર્ચલા, શ્રાવણી, મહાશ્રાવણી, ગોલોમી, અજલોમી, મહાવેગવતી, ચેત્યષ્ટાદશ સોમસમવીર્યા મહૌષધયો વ્યાખ્યાતાઃ | તાસાં સોમવત્ ક્રિયાશીઃસ્તુતયઃ શાસ્ત્રેઽભિહિતાઃ | તાસામાગારેઽભિહુતાનાં યાઃ ક્ષીરવત્યસ્તાસાં ક્ષીરકુડવં સકૃદેવોપયુઞ્જીત , યાસ્ત્વક્ષીરા મૂલવત્યસ્તાસાં પ્રદેશિનીપ્રમાણાનિ ત્રીણિ કાણ્ડાનિ પ્રમાણમુપયોગે, શ્વેતકાપોતી સમૂલપત્રા ભક્ષયિતવ્યા, ગોનસ્યજગરીકૃષ્ણકાપોતીનાં સનખમુષ્ટિં ખણ્ડશઃ કલ્પયિત્વા ક્ષીરેણ વિપાચ્ય પરિસ્રાવ્યાભિઘારિતમભિહુતં ચ સકૃદેવોપયુઞ્જીત, ચક્રકાયાઃ પયઃ સકૃદેવ, બ્રહ્મસુવર્ચલા સપ્તરાત્રમુપયોક્તવ્યા ભક્ષ્યકલ્પેન, શેષાણાં પઞ્ચ પઞ્ચ પલાનિ ક્ષીરાઢકક્વથિતાનિ પ્રસ્થેઽવશિષ્ટેઽવતાર્ય પરિસ્રાવ્ય સકૃદેવોપયુઞ્જીત | સોમવદાહારવિહારૌ વ્યાખ્યાતૌ, કેવલં નવનીતમભ્યઙ્ગાર્થે, શેષં સોમવદાનિર્ગમાદિતિ ||૫||

Adhikarana 5 (6-8) · Śloka 8

ભવન્તિ ચાત્ર- યુવાનં સિંહવિક્રાન્તં કાન્તં શ્રુતનિગાદિનમ્ | કુર્યુરેતાઃ ક્રમેણૈવ દ્વિસહસ્રાયુષં નરમ્ ||૬|| અઙ્ગદી કુણ્ડલી મૌલી દિવ્યસ્રક્ચન્દનામ્બરઃ | ચરત્યમોઘસઙ્કલ્પો નભસ્યમ્બુદદુર્ગમે ||૭|| વ્રજન્તિ પક્ષિણો યેન જલલમ્બાશ્ચ તોયદાઃ | ગતિઃ સૌષધિસિદ્ધસ્ય સોમસિદ્ધે ગતિઃ પરા ||૮||

Adhikarana 6 (9-25) · Śloka 25

અથ વક્ષ્યામિ વિજ્ઞાનમૌષધીનાં પૃથક્ પૃથક્ | મણ્ડલૈઃ કપિલૈશ્ચિત્રૈઃ સર્પાભા પઞ્ચપર્ણિની ||૯|| પઞ્ચારત્નિપ્રમાણા ચ વિજ્ઞેયાઽજગરી બુધૈઃ | નિષ્પત્રા કનકાભાસા મૂલે દ્વ્યઙ્ગુલસમ્મિતા ||૧૦|| સર્પાકારા લોહિતાન્તા શ્વેતકાપોતિરુચ્યતે | દ્વિપર્ણિનીં મૂલભવામરુણાં કૃષ્ણમણ્ડલામ્ ||૧૧|| દ્વ્યરત્નિમાત્રાં જાનીયાદ્ગોનસીં ગોનસાકૃતિમ્ | સક્ષીરાં રોમશાં મૃદ્વીં રસેનેક્ષુરસોપમામ્ ||૧૨|| એવંરૂપરસાં ચાપિ કૃષ્ણકાપોતિમાદિશેત્ | કૃષ્ણસર્પસ્વરૂપેણ વારાહી કન્દસમ્ભવા ||૧૩|| એકપત્રા મહાવીર્યા ભિન્નાઞ્જનસમપ્રભા | છત્રાતિચ્છત્રકે વિદ્યાદ્રક્ષોઘ્ને કન્દસમ્ભવે ||૧૪|| જરામૃત્યુનિવારિણ્યૌ શ્વેતકાપોતિસંસ્થિતે | કાન્તૈર્દ્વાદશભિઃ પત્રૈર્મયૂરાઙ્ગરુહોપમૈઃ ||૧૫|| કન્દજા કાઞ્ચનક્ષીરી કન્યા નામ મહૌષધી | કરેણુઃ સુબહુક્ષીરા કન્દેન ગજરૂપિણી ||૧૬|| હસ્તિકર્ણપલાશસ્ય તુલ્યપર્ણા દ્વિપર્ણિની | અજાસ્તનાભકન્દા તુ સક્ષીરા ક્ષુપરૂપિણી ||૧૭|| અજા મહૌષધી જ્ઞેયા શઙ્ખકુન્દેન્દુપાણ્ડુરા | શ્વેતાં વિચિત્રકુસુમાં કાકાદન્યા સમાં ક્ષુપામ્ ||૧૮|| ચક્રકામોષધીં વિદ્યાજ્જરામૃત્યુનિવારિણીમ્ | મૂલિની પઞ્ચભિઃ પત્રૈઃ સુરક્તાંશુકકોમલૈઃ ||૧૯|| આદિત્યપર્ણિની જ્ઞેયા સદાઽઽદિત્યાનુવર્તિની | કનકાભા જલાન્તેષુ સર્વતઃ પરિસર્પતિ ||૨૦|| સક્ષીરા પદ્મિનીપ્રખ્યા દેવી બ્રહ્મસુવર્ચલા | અરત્નિમાત્રક્ષુપકા પત્રૈદ્ર્વ્યઙ્ગુલસમ્મિતૈઃ ||૨૧|| પુષ્પૈર્નીલોત્પલાકારૈઃ ફલૈશ્ચાઞ્જનસન્નિભૈઃ | શ્રાવણી મહતી જ્ઞેયા કનકાભા પયસ્વિની ||૨૨|| શ્રાવણી પાણ્ડુરાભાસા મહાશ્રાવણિલક્ષણા | ગોલોમી ચાજલોમી ચ રોમશે કન્દસમ્ભવે ||૨૩|| હંસપાદીવ વિચ્છિન્નૈઃ પત્રૈર્મૂલસમુદ્ભવૈઃ | અથવા શઙ્ખપુષ્પ્યા ચ સમાના સર્વરૂપતઃ ||૨૪|| વેગેન મહતાઽઽવિષ્ટા સર્પનિર્મોકસન્નિભા | એષા વેગવતી નામ જાયતે હ્યમ્બુદક્ષયે ||૨૫||

Adhikarana 7 (26-28) · Śloka 29

સપ્તાદૌ સર્પરૂપિણ્યો હ્યૌષધ્યો યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ | તાસામુદ્ધરણં કાર્યં મન્ત્રેણાનેન સર્વદા ||૨૬|| મહેન્દ્રરામકૃષ્ણાનાં બ્રાહ્મણાનાં ગવામપિ | તપસા તેજસા વાઽપિ પ્રશામ્યધ્વં શિવાય વૈ ||૨૭|| મન્ત્રેણાનેન મતિમાન્ સર્વા એવાભિમન્ત્રયેત્ | અશ્રદ્દધાનૈરલસૈઃ કૃતઘ્નૈઃ પાપકર્મભિઃ ||૨૮|| નૈવાસાદયિતું શક્યાઃ સોમાઃ સોમસમાસ્તથા |૨૯|

Adhikarana 8 (29) · Śloka 30

પીતાવશેષમમૃતં દેવૈર્બ્રહ્મપુરોગમૈઃ ||૨૯|| નિહિતં સોમવીર્યાસુ સોમે ચાપ્યોષધીપતૌ |૩૦|

Adhikarana 9 (30-40) · Śloka 40

દેવસુન્દે હ્રદવરે તથા સિન્ધૌ મહાનદે ||૩૦|| દૃશ્યતે ચ જલાન્તેષુ મેધ્યા બ્રહ્મસુવર્ચલા | આદિત્યપર્ણિની જ્ઞેયા તથૈવ હિમસઙ્ક્ષયે ||૩૧|| દૃશ્યતેઽજગરી નિત્યં ગોનસી ચામ્બુદાગમે | કાશ્મીરેષુ સરો દિવ્યં નામ્ના ક્ષુદ્રકમાનસમ્ ||૩૨|| કરેણુસ્તત્ર કન્યા ચ છત્રાતિચ્છત્રકે તથા | ગોલોમી ચાજલોમી ચ મહતી શ્રાવણી તથા ||૩૩|| વસન્તે કૃષ્ણસર્પાખ્યા ગોનસી ચ પ્રદૃશ્યતે | કૌશિકીં સરિતં તીર્ત્વા સઞ્જયન્ત્યાસ્તુ પૂર્વતઃ ||૩૪|| ક્ષિતિપ્રદેશો વલ્મીકૈરાચિતો યોજનત્રયમ્ | વિજ્ઞેયા તત્ર કાપોતી શ્વેતા વલ્મીકમૂર્ધસુ ||૩૫|| મલયે નલસેતૌ ચ વેગવત્યૌષધી ધ્રુવા | કાર્તિક્યાં પૌર્ણમાસ્યાં ચ ભક્ષયેત્તામુપોષિતઃ ||૩૬|| સોમવચ્ચાત્ર વર્તેત ફલં તાવચ્ચ કીર્તિતમ્ | સર્વા વિચેયાસ્ત્વોષધ્યઃ સોમાશ્ચાપ્યર્બુદે ગિરૌ ||૩૭|| સ શૃઙ્ગૈર્દેવચરિતૈરમ્બુદાનીકભેદિભિઃ | વ્યાપ્તસ્તીર્થૈશ્ચ વિખ્યાતૈઃ સિદ્ધર્ષિસુરસેવિતૈઃ ||૩૮|| ગુહાભિર્ભીમરૂપાભિઃ સિંહોન્નાદિતકુક્ષિભિઃ | ગજાલોડિતતોયાભિરાપગાભિઃ સમન્તતઃ | વિવિધૈર્ધાતુભિશ્ચિત્રૈઃ સર્વત્રૈવોપશોભિતઃ ||૩૯|| નદીષુ શૈલેષુ સરઃસુ ચાપિ પુણ્યેષ્વરણ્યેષુ તથાઽઽશ્રમેષુ | સર્વત્ર સર્વાઃ પરિમાર્ગિતવ્યાઃ સર્વત્ર ભૂમિર્હિ વસૂનિ ધત્તે ||૪૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 30

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને નિવૃત્તસન્તાપીયં રસાયનં નામ ત્રિંશોઽધ્યાયઃ ||૩૦||