Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
અથાતઃ પ્રમેહચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧||
યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
દ્વૌ પ્રમેહૌ ભવતઃ- સહજોઽપથ્યનિમિત્તશ્ચ |
તત્ર સહજો માતૃપિતૃબીજદોષકૃતઃ, અહિતાહારજોઽપથ્યનિમિત્તઃ |
તયોઃ પૂર્વેણોપદ્રુતઃ કૃશો રૂક્ષોઽલ્પાશી પિપાસુર્ભૃશં પરિસરણશીલશ્ચ ભવતિ; ઉત્તરેણ સ્થૂલો બહ્વાશી સ્નિગ્ધઃ શય્યાસનસ્વપ્નશીલઃ પ્રાયેણેતિ ||૩||
View original
अथातः प्रमेहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
द्वौ प्रमेहौ भवतः- सहजोऽपथ्यनिमित्तश्च |
तत्र सहजो मातृपितृबीजदोषकृतः, अहिताहारजोऽपथ्यनिमित्तः |
तयोः पूर्वेणोपद्रुतः कृशो रूक्षोऽल्पाशी पिपासुर्भृशं परिसरणशीलश्च भवति; उत्तरेण स्थूलो बह्वाशी स्निग्धः शय्यासनस्वप्नशीलः प्रायेणेति ||३||
દ્વાવિત્યાદિ| અત્ર કેચિદાહુઃ સ્ત્રીણાં પ્રમેહા ન ભવન્તીતિ, તથા હિ તન્ત્રાન્તરે- “રજઃપ્રસેકાન્નારીણાં માસિ માસિ વિશુધ્યતિ| સર્વં શરીરં દોષાશ્ચ ન પ્રમેહન્ત્યતઃ સ્ત્રિયઃ”- ઇતિ; એતત્તુ ન યુક્તં, સર્વતન્ત્રાપ્રસિદ્ધેઃ, પ્રત્યક્ષવિરોધાચ્ચ||૧-૩||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
તત્ર કૃશમન્નપાનપ્રતિસંસ્કૃતાભિઃ ક્રિયાભિશ્ચિકિત્સેત, સ્થૂલમપતર્પણયુક્તાભિઃ ||૪||
View original
तत्र कृशमन्नपानप्रतिसंस्कृताभिः क्रियाभिश्चिकित्सेत, स्थूलमपतर्पणयुक्ताभिः ||४||
તત્ર કૃશમિત્યાદિ| કૃશં કાર્શ્યાદિલક્ષણયુક્તં સહજમિત્યર્થઃ| સ્થૂલં સ્થૌલ્યાદિધર્મયુક્તમહિતાહારવિહારજમિત્યર્થઃ| અત્ર, અપતર્પયતીતિ અપતર્પણં લઙ્ઘનં, અપતર્પણાનિ વ્યાયામશોધનાનિ તિક્તકટુકાદિકાનિ ચ||૪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
સર્વ એવ ચ પરિહરેયુઃ સૌવીરકતુષોદકશુક્તમૈરેયસુરાસવતોયપયસ્તૈલઘૃતેક્ષુવિકારદધિપિષ્ટાન્નામ્લયવાગૂપાનકાનિ ગ્રામ્યાનૂપૌદકમાંસાનિ ચેતિ ||૫||
View original
सर्व एव च परिहरेयुः सौवीरकतुषोदकशुक्तमैरेयसुरासवतोयपयस्तैलघृतेक्षुविकारदधिपिष्टान्नाम्लयवागूपानकानि ग्राम्यानूपौदकमांसानि चेति ||५||
સૌવીરકં વિરેચનાધ્યાયોક્તં, તુષોદકં તત્રોક્તમેવ કાઞ્જિકં, શુક્તં ચુક્રં, સુરાસવયોઃ પ્રત્યેકનિષ્પાદિતયોરેકીકૃત્ય પુનઃ સન્ધાનમ્મૈરેયં, સુરા પિષ્ટમયી, દ્રવપ્રધાન આસવઃ| આનૂપા મહિષાદયઃ, ઔદકા મત્સ્યાદયઃ||૫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
તતઃ શાલિષષ્ટિકયવગોધૂમકોદ્રવોદ્દાલકાનનવાન્ ભુઞ્જીત ચણકાઢકીકુલત્થમુદ્ગવિકલ્પેન, તિક્તકષાયાભ્યાં ચ શાકગણાભ્યાં નિકુમ્ભેઙ્ગુદીસર્ષપાતસીતૈલસિદ્ધાભ્યાં, બદ્ધમૂત્રૈર્વા જાઙ્ગલૈર્માંસૈરપહૃતમેદોભિરનમ્લૈરઘૃતૈશ્ચેતિ ||૬||
View original
ततः शालिषष्टिकयवगोधूमकोद्रवोद्दालकाननवान् भुञ्जीत चणकाढकीकुलत्थमुद्गविकल्पेन, तिक्तकषायाभ्यां च शाकगणाभ्यां निकुम्भेङ्गुदीसर्षपातसीतैलसिद्धाभ्यां, बद्धमूत्रैर्वा जाङ्गलैर्मांसैरपहृतमेदोभिरनम्लैरघृतैश्चेति ||६||
ઉદ્દાલકા અરણ્યકોદ્રવાઃ| અનવાઃ પુરાણાઃ| તિક્તગણઃ પ્રપુન્નાટપટોલાદિકઃ, કષાયગણો વટશુઙ્ગાદિકઃ| તેષાં શાકાનાં સાધનાઙ્ગાનિ નિકુમ્ભાદિતૈલાનિ| નિકુમ્ભા દન્તી| બદ્ધમૂત્રૈરેણાદિભિઃ| અપહૃતમેદોભિરિતિ અવિદ્યમાનમેદોભિઃ||૬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
તત્રાદિત એવ પ્રમેહિણં સ્નિગ્ધમન્યતમેન તૈલેન પ્રિયઙ્ગ્વાદિસિદ્ધેન વા ઘૃતેન વામયેત્ પ્રગાઢં વિરેચયેચ્ચ, વિરેચનાદનન્તરં સુરસાદિકષાયેણાસ્થાપયેન્મહૌષધભદ્રદારુમુસ્તાવાપેન મધુસૈન્ધવયુક્તેન, દહ્યમાનં ચ ન્યગ્રોધાદિકષાયેણ નિસ્તૈલેન ||૭||
View original
तत्रादित एव प्रमेहिणं स्निग्धमन्यतमेन तैलेन प्रियङ्ग्वादिसिद्धेन वा घृतेन वामयेत् प्रगाढं विरेचयेच्च, विरेचनादनन्तरं सुरसादिकषायेणास्थापयेन्महौषधभद्रदारुमुस्तावापेन मधुसैन्धवयुक्तेन, दह्यमानं च न्यग्रोधादिकषायेण निस्तैलेन ||७||
રૂક્ષસ્ય મેહિનો વમનનિષેધાત્તદિતરસ્ય મેહિનો બલવતશ્ચ વમનમુપદિશન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| તૈલેનાન્યતમેનેતિ નિકુમ્ભાદિતૈલાનામનન્તરનિર્દિષ્ટાનામેકતમેન; અથવા સ્નેહોપયોગિકોક્તમેહહરનિકુમ્ભસર્ષપાતસીપિચુમર્દાતિમુક્તકસ્નેહાનામન્યતમેન સ્નિગ્ધમ્| પૈત્તિકેષુ તુ મેહેષુ સામાન્યસ્નેહપાકપરિભાષાર્થકલ્પનયા પ્રિયઙ્ગ્વાદિસિદ્ધેન ઘૃતેનોપસ્નિગ્ધં વામયેત્, પ્રગાઢં વિરેચયેચ્ચ; કફમેહે વામયેત્, પિત્તમેહે વિરેચયેત્; આમાશયસ્થે કફપિત્તે વામયેત્, પક્વાશયસ્થે પિત્તે વિરેચયેત્| વિરેચનાનન્તરં સપ્તરાત્રાત્ પરતો વાતવિદ્રધ્યાદાવુક્તેન સુરસાદિકષાયેણ મહૌષધાદિકલ્કયુક્તેન મધુપ્રાયેણ; મધુસૈન્ધવાદીનાં સામાન્યપરિભાષાર્થકલ્પેનૈવ સિદ્ધે પુનર્વચનં સ્નેહનિષેધાર્થમિત્યેકે| દહ્યમાનં , ચ ન્યગ્રોધાદિકષાયેણાસ્થાપયેત્| નિસ્તૈલેનેતિ વચનાદલ્પઘૃતાભ્યનુજ્ઞાનમ્, અલ્પસ્નેહાર્થમિત્યન્યે||૭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
તતઃ શુદ્ધદેહમામલકરસેન હરિદ્રાં મધુસંયુક્તાં પાયયેત્, ત્રિફલાવિશાલાદેવદારુમુસ્તકષાયં વા, શાલકમ્પિલ્લકમુષ્કકકલ્કમક્ષમાત્રં વા મધુમધુરમામલકરસેન હરિદ્રાયુતં, કુટજકપિત્થરોહીતકબિભીતકસપ્તપર્ણપુષ્પકલ્કં વા નિમ્બારગ્વધસપ્તપર્ણમૂર્વાકુટજસોમવૃક્ષપલાશાનાં વા ત્વક્પત્રમૂલફલપુષ્પકષાયાણિ, એતે પઞ્ચ યોગાઃ સર્વમેહાનામપહન્તારો વ્યાખ્યાતાઃ ||૮||
View original
ततः शुद्धदेहमामलकरसेन हरिद्रां मधुसंयुक्तां पाययेत्, त्रिफलाविशालादेवदारुमुस्तकषायं वा, शालकम्पिल्लकमुष्कककल्कमक्षमात्रं वा मधुमधुरमामलकरसेन हरिद्रायुतं, कुटजकपित्थरोहीतकबिभीतकसप्तपर्णपुष्पकल्कं वा निम्बारग्वधसप्तपर्णमूर्वाकुटजसोमवृक्षपलाशानां वा त्वक्पत्रमूलफलपुष्पकषायाणि, एते पञ्च योगाः सर्वमेहानामपहन्तारो व्याख्याताः ||८||
તતઃ શુદ્ધદેહમિત્યાદિ| કલ્પનામાહ- આમલકરસસ્ય ચત્વારિ પલાનિ, હરિદ્રા કર્ષપ્રમાણા, તથા મધુ ચ કર્ષપ્રમાણમેવ, એવં વિભજ્ય પિબેત્| ત્રિફલેત્યાદિ| ત્રિફલાદીનાં મુસ્તાન્તાનાં પલે ષોડશગુણં જલં દત્ત્વા ચતુર્ભાગાવશિષ્ટં ગ્રાહ્યમ્| તથા ચોક્તં- “દ્રવ્યમાપોત્થિતં ક્વાથ્યં દત્ત્વા ષોડશિકં જલમ્| પાદશેષં ચ કર્તવ્યમેષ ક્વાથવિધિઃ સ્મૃતઃ”- ઇતિ| કુટજકપિત્થેત્યાદિ કુટજાદિભિઃ પુષ્પશબ્દઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે, અસ્મિન્ યોગેઽપિ મધુ આમલકરસશ્ચાનુવર્તતે| નિમ્બેત્યાદિ નિમ્બાદીનાં યાનિ ત્વક્પત્રમૂલફલપુષ્પાણિ તૈઃ કૃતાનિ કષાયાણિ| એષ પઞ્ચમો યોગઃ| એતે પઞ્ચાપિ સર્વમેહેષુ સાધ્યેષ્વસાધ્યેષ્વપીત્યેકે, યાપનાર્થમિત્યપરે||૮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
વિશેષશ્ચાત ઊર્ધ્વં- તત્રોદકમેહિનં પારિજાતકષાયં પાયયેત્, ઇક્ષુમેહિનં વૈજયન્તીકષાયં, સુરામેહિનં નિમ્બકષાયં, સિકતામેહિનં ચિત્રકકષાયં, શનૈર્મેહિનં ખદિરકષાયં, લવણમેહિનં પાઠાઽગુરુહરિદ્રાકષાયં , પિષ્ટમેહિનં હરિદ્રાદારુહરિદ્રાકષાયં, સાન્દ્રમેહિનં સપ્તપર્ણકષાયં, શુક્રમેહિનં દૂર્વાશૈવલપ્લવહઠકરઞ્જકસેરુકકષાયં કકુભચન્દનકષાયં વા, ફેનમેહિનં ત્રિફલારગ્વધમૃદ્વીકાકષાયં, મધુમધુરમિતિ; પૈત્તિકેષુ નીલમેહિનં શાલસારાદિકષાયમશ્વત્થકષાયં વા પાયયેત્, હરિદ્રામેહિનં રાજવૃક્ષકષાયં, અમ્લમેહિનં ન્યગ્રોધાદિકષાયં, ક્ષારમેહિનં ત્રિફલાકષાયં, મઞ્જિષ્ઠામેહિનં મઞ્જિષ્ઠાચન્દનકષાયં, શોણિતમેહિનં ગુડૂચીતિન્દુકાસ્થિકાશ્મર્યખર્જૂરકષાયં મધુમિશ્રં; અત ઊર્ધ્વમસાધ્યેષ્વપિ યોગાન્ યાપનાર્થં વક્ષ્યામઃ, તદ્યથા- સર્પિર્મેહિનં કુષ્ઠકુટજપાઠાહિઙ્ગુકટુરોહિણીકલ્કં ગુડૂચીચિત્રકકષાયેણ પાયયેત્, વસામેહિનમગ્નિમન્થકષાયં શિંશપાકષાયં વા, ક્ષૌદ્રમેહિનં કદરક્રમુકકષાયં , હસ્તિમેહિનં તિન્દુકકપિત્થશિરીષપલાશપાઠામૂર્વાદુઃસ્પર્શાકષાયં મધુમધુરં હસ્ત્યશ્વશૂકરખરોષ્ટ્રાસ્થિક્ષારં ચેતિ; દહ્યમાનમૌદકકન્દક્વાથસિદ્ધાં યવાગૂં ક્ષીરેક્ષુરસમધુરાં પાયયેત્ ||૯||
View original
विशेषश्चात ऊर्ध्वं- तत्रोदकमेहिनं पारिजातकषायं पाययेत्, इक्षुमेहिनं वैजयन्तीकषायं, सुरामेहिनं निम्बकषायं, सिकतामेहिनं चित्रककषायं, शनैर्मेहिनं खदिरकषायं, लवणमेहिनं पाठाऽगुरुहरिद्राकषायं , पिष्टमेहिनं हरिद्रादारुहरिद्राकषायं, सान्द्रमेहिनं सप्तपर्णकषायं, शुक्रमेहिनं दूर्वाशैवलप्लवहठकरञ्जकसेरुककषायं ककुभचन्दनकषायं वा, फेनमेहिनं त्रिफलारग्वधमृद्वीकाकषायं, मधुमधुरमिति; पैत्तिकेषु नीलमेहिनं शालसारादिकषायमश्वत्थकषायं वा पाययेत्, हरिद्रामेहिनं राजवृक्षकषायं, अम्लमेहिनं न्यग्रोधादिकषायं, क्षारमेहिनं त्रिफलाकषायं, मञ्जिष्ठामेहिनं मञ्जिष्ठाचन्दनकषायं, शोणितमेहिनं गुडूचीतिन्दुकास्थिकाश्मर्यखर्जूरकषायं मधुमिश्रं; अत ऊर्ध्वमसाध्येष्वपि योगान् यापनार्थं वक्ष्यामः, तद्यथा- सर्पिर्मेहिनं कुष्ठकुटजपाठाहिङ्गुकटुरोहिणीकल्कं गुडूचीचित्रककषायेण पाययेत्, वसामेहिनमग्निमन्थकषायं शिंशपाकषायं वा, क्षौद्रमेहिनं कदरक्रमुककषायं , हस्तिमेहिनं तिन्दुककपित्थशिरीषपलाशपाठामूर्वादुःस्पर्शाकषायं मधुमधुरं हस्त्यश्वशूकरखरोष्ट्रास्थिक्षारं चेति; दह्यमानमौदककन्दक्वाथसिद्धां यवागूं क्षीरेक्षुरसमधुरां पाययेत् ||९||
વિશેષ ઇત્યાદિ| અત ઊર્ધ્વં ‘વક્ષ્યતે’ ઇતિ વાક્યશેષઃ| તત્રેત્યાદિ| પારિજાતઃ પારિભદ્રકઃ| ઇક્ષ્વિત્યાદિ| વૈજયન્તી અરણિકા| દૂર્વેત્યાદિ શૈવલં શેવાલં, પ્લવો ગોપાલદમનકઃ, હઠો જલકુમ્ભિકા| કકુભઃ સુગન્ધિમૂલો વિટપી| કફજેષુ મધુમધુરમિતિ અન્તે સ્થિતં દશસ્વપિ સમ્બન્ધન્તિ, એવં પૈત્તિકેષ્વપિ; મધુનો યોગવાહિત્વાન્મેહહરત્વાચ્ચ| પૈત્તિકેત્યાદિ| રાજવૃક્ષઃ કિરમાલકઃ| અત ઇત્યાદિ| કદર આપીતસારઃ ખદિરાકારઃ, ક્રમુકઃ પૂગફલમ્| મૂર્વા ચૌરસ્નાયુઃ; દુઃસ્પર્શા દુરાલભા| મધુમધુરમિતિ વચનં સર્પિર્મેહાદિકષાયેષ્વપિ દ્રષ્ટવ્યમ્| હસ્ત્યશ્વાદિક્ષારોદકસ્ય શીતસ્ય પાનં ખરતીક્ષ્ણત્વાત્| પ્રમેહિણોઽબ્ધાતૌ ક્ષીણે તદ્વિરોધિનિ પિત્તે વિવૃદ્ધે દાહો ભવતીતિ તચ્ચિકિત્સિતમુપદિશન્નાહ- દહ્યમાનમિત્યાદિ| ઔદકકન્દક્વાથેત્યાદિ ષડઙ્ગકલ્પક્વથિતેન શાલૂકાદિક્વાથેન સહ ક્ષીરેક્ષુરસસિદ્ધાં શીતાં મધુમધુરાં યવાગૂં પાયયેત્| તથા ચોક્તમ્- “યદપ્સુ શૃતશીતાસુ ષડઙ્ગાદિ પ્રયુજ્યતે| કર્ષમાત્રં તતો દ્રવ્યં સાધયેત્ પ્રાસ્થિકેઽમ્ભસિ|| અર્ધશૃતં પ્રયોક્તવ્યં પાને પેયાદિસંવિધૌ-” ઇતિ| પૂર્વનિષિદ્ધસ્ય યવાગૂપાનસ્યાપવાદઃ| ક્ષીરેક્ષુરસમધુમધુરાયા યવાગ્વાઃ પાનં પિત્તમેહે એવ, વાતશ્લેષ્મમેહેષુ પુનર્યવાગૂપાનસ્ય પ્રતિષેધ એવ||૯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
તતઃ પ્રિયઙ્ગ્વનન્તાયૂથિકાપદ્માત્રાયન્તિકાલોહિતિકામ્બષ્ઠાદાડિમત્વક્શાલપર્ણીપદ્મતુઙ્ગકેશર- ધાતકીબકુલશાલ્મલીશ્રીવેષ્ટકમોચરસેષ્વરિષ્ટાનયસ્કૃતીર્લેહાનાસવાંશ્ચ કુર્વીત; શૃઙ્ગાટકગિલોડ્યબિસમૃણાલકાશકસેરુકમધુકામ્રજમ્બ્વસનતિનિશકકુભકટ્વઙ્ગરોધ્રભલ્લાતક- પલાશચર્મવૃક્ષગિરિકર્ણિકાશીતશિવનિચુલદાડિમાજકર્ણહરિવૃક્ષરાજાદનગોપઘોણ્ટાવિકઙ્કતેષુ વા; યવાન્નવિકારાંશ્ચ સેવેત; યથોક્તકષાયસિદ્ધાં યવાગૂં ચાસ્મૈ પ્રયચ્છેત્, કષાયાણિ વા પાતુમ્ ||૧૦||
View original
ततः प्रियङ्ग्वनन्तायूथिकापद्मात्रायन्तिकालोहितिकाम्बष्ठादाडिमत्वक्शालपर्णीपद्मतुङ्गकेशर- धातकीबकुलशाल्मलीश्रीवेष्टकमोचरसेष्वरिष्टानयस्कृतीर्लेहानासवांश्च कुर्वीत; शृङ्गाटकगिलोड्यबिसमृणालकाशकसेरुकमधुकाम्रजम्ब्वसनतिनिशककुभकट्वङ्गरोध्रभल्लातक- पलाशचर्मवृक्षगिरिकर्णिकाशीतशिवनिचुलदाडिमाजकर्णहरिवृक्षराजादनगोपघोण्टाविकङ्कतेषु वा; यवान्नविकारांश्च सेवेत; यथोक्तकषायसिद्धां यवागूं चास्मै प्रयच्छेत्, कषायाणि वा पातुम् ||१०||
તત્ર સર્વેષાં મેહાનાં પ્રથમં સામાન્યાન્ તતો વૈશેષિકાંશ્ચ યોગાનભિધાય પુનરપ્યરિષ્ટાદીન્ સામાન્યેનૈવ નિર્દિશન્નાહ- તત ઇત્યાદિ| અનન્તા ઉત્પલસારિવા, પદ્મા ભાર્ગી, ત્રાયન્તિકા મદયન્તિકા; લોહિતિકા મઞ્જિષ્ઠા, રામતરુણીત્યન્યે; અમ્બષ્ઠા માચિકા, ‘સાઙ્કુરડ’ ઇતિ લોકે; શાલપર્ણીત્યત્ર કેચિત્ તાલપર્ણીતિ પઠન્તિ, તાલપર્ણી મુષલી; તુઙ્ગઃ પુન્નાગઃ, કેશરં નાગકેશરં, શ્રીવેષ્ટકો નવનીતધૂપઃ સરલનિર્યાસઃ, મોચરસઃ શાલ્મલીનિર્યાસઃ| તત્રારિષ્ટાદયઃ પૂર્વેણૈવ વિધાનેન વિધેયાઃ| શૃઙ્ગાટકેત્યાદિ શૃઙ્ગાટકં જલમધ્યે ત્રિકણ્ટકં, ગિલોડ્યઃ કન્દઃ પ્રાવૃડૂજાતઃ શણપત્રાકારો વલ્લીયુક્તશ્ચર્મણ્વતીનદીભવ(વઃ)શ્વેતવર્તુલપાષાણસદૃશઃ ‘ગુગિલોટ’ ઇતિ લોકે, બિસં પદ્મમૂલં, તસ્ય સ્થૂલપ્રરોહો મૃણાલં, અસનો બીજકઃ, તિનિશઃ સ્યન્દનઃ, કટ્વઙ્ગોઽરલુકઃ, ચર્મવૃક્ષઃ ‘ચર્મલોહ’ ઇતિ પ્રસિદ્ધો લકુચદ્રુમાકારો મહાવૃક્ષઃ, ગિરિકર્ણિકા શ્વેતસ્યન્દઃ, શીતશિવઃ શતપુષ્પાભેદઃ, નિચુલો જલવેતસઃ, અજકર્ણઃ સર્જઃ પૂર્વદેશે પ્રસિદ્ધ એવ, હરિવૃક્ષ ઇન્દ્રવૃક્ષઃ, ધવાકાર ઇત્યેકે, ‘કુટજ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ, ‘હરિદ્રાવૃક્ષ’ ઇત્યપરે પઠન્તિ, તત્ર હરિદ્રા પ્રસિદ્ધા, વૃક્ષઃ કુટજઃ; રાજાદનઃ ક્ષીરિકા, ગોપઘોણ્ટા ઘોટાબદરી, વિકઙ્કતઃ કણ્ટકિકા| એતેષુ વા પૂર્વકલ્પેનારિષ્ટાદયઃ કર્તવ્યાઃ| યવેત્યાદિ ગૃઞ્જયવૌદનધાનાદયઃ| યથોક્તેત્યાદિ| અનન્તરોક્તપ્રિયઙ્ગ્વાદિશૃઙ્ગાટકાદિવર્ગૈઃ કૃતામિતિ||૧૦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
મહાધનમહિતાહારમૌષધદ્વેષિણમીશ્વરં વા પાઠાભયાચિત્રકપ્રગાઢમનલ્પમાક્ષિકમન્યતમમાસવં પાયયેત્, અઙ્ગારશૂલ્યોપદંશં વા માધ્વીકમભીક્ષ્ણં, ક્ષૌદ્રકપિત્થમરિચાનુવિદ્ધાનિ ચાસ્મૈ પાનભોજનાન્યુપહરેત્, ઉષ્ટ્રાશ્વતરખરપુરીષચૂર્ણાનિ ચાસ્મૈ દદ્યાદશનેષુ; હિઙ્ગુસૈન્ધવયુક્તૈર્યૂષૈઃ સાર્ષપૈશ્ચ રાગૈર્ભોજયેત્; અવિરુદ્ધાનિ ચાસ્મૈ પાનભોજનાન્યુપહરેદ્રસગન્ધવન્તિ ચ; પ્રવૃદ્ધમેહાસ્તુ વ્યાયામનિયુદ્ધક્રીડાગજતુરગરથપદાતિચર્યાપરિક્રમણાન્યસ્ત્રોપાસ્ત્રે વા સેવેરન્ ||૧૧||
View original
महाधनमहिताहारमौषधद्वेषिणमीश्वरं वा पाठाभयाचित्रकप्रगाढमनल्पमाक्षिकमन्यतममासवं पाययेत्, अङ्गारशूल्योपदंशं वा माध्वीकमभीक्ष्णं, क्षौद्रकपित्थमरिचानुविद्धानि चास्मै पानभोजनान्युपहरेत्, उष्ट्राश्वतरखरपुरीषचूर्णानि चास्मै दद्यादशनेषु; हिङ्गुसैन्धवयुक्तैर्यूषैः सार्षपैश्च रागैर्भोजयेत्; अविरुद्धानि चास्मै पानभोजनान्युपहरेद्रसगन्धवन्ति च; प्रवृद्धमेहास्तु व्यायामनियुद्धक्रीडागजतुरगरथपदातिचर्यापरिक्रमणान्यस्त्रोपास्त्रे वा सेवेरन् ||११||
મહાધનો લેલાવૃક્વણિક્પ્રભૃતિકાઃ, ઈષ્ટ ઇત્યેવંશીલ ઈશ્વર ઈશિતા રાજા| અત્ર ગુડસ્થાને માક્ષિકમ્| અનલ્પં પ્રભૂતં, તત્તુ કષાયસમં; પાઠાભયાચિત્રકાણાભુક્તાનાં કષાયં કર્ષત્રયં દેયમિતિ પ્રગાઢાર્થઃ; અન્યે તુ, અન્યતમમાસવં પૂર્વોક્તં પ્રિયઙ્ગ્વાદ્યાસવમ્| અઙ્ગારશૂલ્યોપદંશમિતિ ભટિત્રોપદંશં; માધ્વીકં મધુયોનિમદ્યં ચિરસંસ્થિતં ચ; અભીક્ષ્ણમત્યર્થમ્| જેજ્જટાચાર્યસ્તુ દ્રાક્ષાસવમાહ, તન્નેચ્છતિ, ગયી| ક્ષૌદ્રેત્યાદિ| ઉષ્ટ્રાદિપુરીષચૂર્ણાવચારિતાનિ ચાન્નાનિ દદ્યાત્| સર્ષપકલ્કરઞ્જિતા લેહાઃ, રાજિકાસ્થાને રાગેષુ સર્ષપાઃ; અન્યે તુ પઠન્તિ- ‘સાર્ષપૈસ્તુ શાકૈર્ભોજયેત્’ ઇતિ| અન્યાનિ પાનભોજનાન્યવિરુદ્ધાનિ પ્રમેહિણસ્તાનિ રસવન્તિ ગન્ધવન્તિ ચ પ્રદદ્યાત્| નિર્દિષ્ટઃ કૃશસ્ય પ્રાયશો વિધિરન્નપાનપ્રતિસંસ્કૃતઃ, અતઃ પરં સ્થૂલસ્યાપકર્ષણવિધાનમાહ- પ્રવૃદ્ધમેહા ઇત્યાદિ| વ્યાયામોઽઙ્ગાનાં વિવિધપ્રકાર આયામઃ, તથા ચોક્તમ્,- “તુલાભ્રમગુણાકર્ષધનુરાકર્ષણાદિભિઃ| આયામો વિવિધોઽઙ્ગાનાં વ્યાયામ ઇતિ કીર્તિતઃ”- ઇતિ; નિયુદ્ધં બાહુયુદ્ધં, ધનુર્વેદેઽન્યથા નિયુદ્ધં વ્યાખ્યાતં, તચ્ચ વિસ્તરભયાન્ન લિખિતં; ક્રીડા લોકપ્રસિદ્ધૈર્હસ્તપાદપ્રક્ષેપૈર્નર્મપૂર્વકં ક્રીડનં; ગજાનામારોહણં હસ્તિશિક્ષાયામતિવિસ્તૃતં સાઙ્ગ્રામિકમાભ્યાસિકં ચ ગજચર્યા; તત્ર તુરગચર્યા વિક્રમવાઞ્છિતોપશલ્યસંહિતાસુ હયારોહણં; રથચર્યાં પદાતિચર્યાં ચ જમદગ્નિરાહ; “સર્વદિગ્ભાગભાગેષુ હસ્ત્યશ્વરથપત્તિષુ| શસ્ત્રાસ્ત્રૈર્યસ્તુ સંયોગઃ સા ચર્યેતિ પ્રકીર્ત્યતે” ઇતિ; પરિક્રમણં ચઙ્ક્રમણં ગતાગતમિત્યર્થઃ, સર્વતો ભ્રમણમિત્યન્યે; અસ્ત્રં શાસ્ત્રિતં ધનુઃ; ઉપાસ્ત્રં શાસ્ત્રનિયમવર્જિતં ધનુરેવ||૧૧||
Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13
અધનસ્ત્વબાન્ધવો વા પાદત્રાણાતપત્રવિરહિતો ભૈક્ષ્યાશી ગ્રામૈકરાત્રવાસી મુનિરિવ સંયતાત્મા યોજનશતમધિકં વા ગચ્છેત્, મહાધનો વા શ્યામાકનીવારવૃત્તિરામલકકપિત્થતિન્દુકાશ્મન્તકફલાહારો મૃગૈઃ સહ વસેત્, તન્મૂત્રશકૃદ્ભક્ષઃ સતતમનુવ્રજેદ્ગાઃ, બ્રાહ્મણો વા શિલોઞ્છવૃત્તિર્ભૂત્વા બ્રહ્મરથમુદ્ધરેત્, કૃષેત્ સતતમિતરઃ ખનેદ્વા કૂપં, કૃશં તુ સતતં રક્ષેત્ ||૧૨||
ભવતિ ચાત્ર- અધનો વૈદ્યસન્દેશાદેવં કુર્વન્નતન્દ્રિતઃ |
સંવત્સરાદન્તરાદ્વા પ્રમેહાત્ પ્રતિમુચ્યતે ||૧૩||
View original
अधनस्त्वबान्धवो वा पादत्राणातपत्रविरहितो भैक्ष्याशी ग्रामैकरात्रवासी मुनिरिव संयतात्मा योजनशतमधिकं वा गच्छेत्, महाधनो वा श्यामाकनीवारवृत्तिरामलककपित्थतिन्दुकाश्मन्तकफलाहारो मृगैः सह वसेत्, तन्मूत्रशकृद्भक्षः सततमनुव्रजेद्गाः, ब्राह्मणो वा शिलोञ्छवृत्तिर्भूत्वा ब्रह्मरथमुद्धरेत्, कृषेत् सततमितरः खनेद्वा कूपं, कृशं तु सततं रक्षेत् ||१२||
भवति चात्र- अधनो वैद्यसन्देशादेवं कुर्वन्नतन्द्रितः |
संवत्सरादन्तराद्वा प्रमेहात् प्रतिमुच्यते ||१३||
અધિકમિતિ શતદ્વયં ત્રયં વા| નીવાર ઉલિકાધાન્યં, તદ્વિવિધમ્- એકં ધાન્યસદૃશવિટપં ધાન્યક્ષેત્રજં, દ્વિતીયં મહાદલકાણ્ડં તત્તુ સલિલજં; તત્ર સલિલજં સલિલવૃદ્ધિમાત્રસ્તમ્બપ્રરોહં રક્તશૂકં, તદેવ પ્રસાધિ(રિ)કેતિ તન્ત્રાન્તરે પઠ્યતે| તન્મૂત્રશકૃદ્ભક્ષ ઇત્યત્ર તાસાં ગવામેવ મૂત્રશકૃતી ગ્રાહ્યે| ભૂમિપતિતસ્યોત્સૃષ્ટસ્ય કણશઃ શસ્યગ્રહણં શિલઃ, કણશો ધાન્યગ્રહણમિત્યર્થઃ; ભૂમિષ્ઠમાત્રસ્ય શસ્યસ્ય ગ્રહણમુઞ્છઃ| બ્રહ્મરથં ધર્મપત્ન્યા સહ બ્રાહ્મણાધિષ્ઠિતં શકટમુદ્ધરેત્, અથવા બ્રહ્મ એવ રથો બ્રહ્મરથસ્તમુદ્ધરેત્, ધારયેદ્વેદમિત્યર્થઃ; પાપરોગપ્રાયઃ પ્રમેહો વેદાધ્યયનાન્નાશમુપૈતિ| ઇતરઃ શૂદ્રઃ| અધન ઇત્યાદિ યાવન્મૃગૈઃ સહ સંવસેદિત્યયં વિધિઃ ક્ષત્રિયસ્ય; તન્મૂત્રશકૃદ્ભક્ષઃ સતતમનુવ્રજેદ્ગા ઇતિ વૈશ્યસ્યાયં વિધિઃ||૧૨-૧૩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને પ્રમેહચિકિત્સિતં નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ ||૧૧||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने प्रमेहचिकित्सितं नामैकादशोऽध्यायः ||११||
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને એકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||