Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
અથાતઃ પ્રમેહચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧||
યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
દ્વૌ પ્રમેહૌ ભવતઃ- સહજોઽપથ્યનિમિત્તશ્ચ |
તત્ર સહજો માતૃપિતૃબીજદોષકૃતઃ, અહિતાહારજોઽપથ્યનિમિત્તઃ |
તયોઃ પૂર્વેણોપદ્રુતઃ કૃશો રૂક્ષોઽલ્પાશી પિપાસુર્ભૃશં પરિસરણશીલશ્ચ ભવતિ; ઉત્તરેણ સ્થૂલો બહ્વાશી સ્નિગ્ધઃ શય્યાસનસ્વપ્નશીલઃ પ્રાયેણેતિ ||૩||
View original
अथातः प्रमेहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
द्वौ प्रमेहौ भवतः- सहजोऽपथ्यनिमित्तश्च |
तत्र सहजो मातृपितृबीजदोषकृतः, अहिताहारजोऽपथ्यनिमित्तः |
तयोः पूर्वेणोपद्रुतः कृशो रूक्षोऽल्पाशी पिपासुर्भृशं परिसरणशीलश्च भवति; उत्तरेण स्थूलो बह्वाशी स्निग्धः शय्यासनस्वप्नशीलः प्रायेणेति ||३||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
તત્ર કૃશમન્નપાનપ્રતિસંસ્કૃતાભિઃ ક્રિયાભિશ્ચિકિત્સેત, સ્થૂલમપતર્પણયુક્તાભિઃ ||૪||
View original
तत्र कृशमन्नपानप्रतिसंस्कृताभिः क्रियाभिश्चिकित्सेत, स्थूलमपतर्पणयुक्ताभिः ||४||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
સર્વ એવ ચ પરિહરેયુઃ સૌવીરકતુષોદકશુક્તમૈરેયસુરાસવતોયપયસ્તૈલઘૃતેક્ષુવિકારદધિપિષ્ટાન્નામ્લયવાગૂપાનકાનિ ગ્રામ્યાનૂપૌદકમાંસાનિ ચેતિ ||૫||
View original
सर्व एव च परिहरेयुः सौवीरकतुषोदकशुक्तमैरेयसुरासवतोयपयस्तैलघृतेक्षुविकारदधिपिष्टान्नाम्लयवागूपानकानि ग्राम्यानूपौदकमांसानि चेति ||५||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
તતઃ શાલિષષ્ટિકયવગોધૂમકોદ્રવોદ્દાલકાનનવાન્ ભુઞ્જીત ચણકાઢકીકુલત્થમુદ્ગવિકલ્પેન, તિક્તકષાયાભ્યાં ચ શાકગણાભ્યાં નિકુમ્ભેઙ્ગુદીસર્ષપાતસીતૈલસિદ્ધાભ્યાં, બદ્ધમૂત્રૈર્વા જાઙ્ગલૈર્માંસૈરપહૃતમેદોભિરનમ્લૈરઘૃતૈશ્ચેતિ ||૬||
View original
ततः शालिषष्टिकयवगोधूमकोद्रवोद्दालकाननवान् भुञ्जीत चणकाढकीकुलत्थमुद्गविकल्पेन, तिक्तकषायाभ्यां च शाकगणाभ्यां निकुम्भेङ्गुदीसर्षपातसीतैलसिद्धाभ्यां, बद्धमूत्रैर्वा जाङ्गलैर्मांसैरपहृतमेदोभिरनम्लैरघृतैश्चेति ||६||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
તત્રાદિત એવ પ્રમેહિણં સ્નિગ્ધમન્યતમેન તૈલેન પ્રિયઙ્ગ્વાદિસિદ્ધેન વા ઘૃતેન વામયેત્ પ્રગાઢં વિરેચયેચ્ચ, વિરેચનાદનન્તરં સુરસાદિકષાયેણાસ્થાપયેન્મહૌષધભદ્રદારુમુસ્તાવાપેન મધુસૈન્ધવયુક્તેન, દહ્યમાનં ચ ન્યગ્રોધાદિકષાયેણ નિસ્તૈલેન ||૭||
View original
तत्रादित एव प्रमेहिणं स्निग्धमन्यतमेन तैलेन प्रियङ्ग्वादिसिद्धेन वा घृतेन वामयेत् प्रगाढं विरेचयेच्च, विरेचनादनन्तरं सुरसादिकषायेणास्थापयेन्महौषधभद्रदारुमुस्तावापेन मधुसैन्धवयुक्तेन, दह्यमानं च न्यग्रोधादिकषायेण निस्तैलेन ||७||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
તતઃ શુદ્ધદેહમામલકરસેન હરિદ્રાં મધુસંયુક્તાં પાયયેત્, ત્રિફલાવિશાલાદેવદારુમુસ્તકષાયં વા, શાલકમ્પિલ્લકમુષ્કકકલ્કમક્ષમાત્રં વા મધુમધુરમામલકરસેન હરિદ્રાયુતં, કુટજકપિત્થરોહીતકબિભીતકસપ્તપર્ણપુષ્પકલ્કં વા નિમ્બારગ્વધસપ્તપર્ણમૂર્વાકુટજસોમવૃક્ષપલાશાનાં વા ત્વક્પત્રમૂલફલપુષ્પકષાયાણિ, એતે પઞ્ચ યોગાઃ સર્વમેહાનામપહન્તારો વ્યાખ્યાતાઃ ||૮||
View original
ततः शुद्धदेहमामलकरसेन हरिद्रां मधुसंयुक्तां पाययेत्, त्रिफलाविशालादेवदारुमुस्तकषायं वा, शालकम्पिल्लकमुष्कककल्कमक्षमात्रं वा मधुमधुरमामलकरसेन हरिद्रायुतं, कुटजकपित्थरोहीतकबिभीतकसप्तपर्णपुष्पकल्कं वा निम्बारग्वधसप्तपर्णमूर्वाकुटजसोमवृक्षपलाशानां वा त्वक्पत्रमूलफलपुष्पकषायाणि, एते पञ्च योगाः सर्वमेहानामपहन्तारो व्याख्याताः ||८||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
વિશેષશ્ચાત ઊર્ધ્વં- તત્રોદકમેહિનં પારિજાતકષાયં પાયયેત્, ઇક્ષુમેહિનં વૈજયન્તીકષાયં, સુરામેહિનં નિમ્બકષાયં, સિકતામેહિનં ચિત્રકકષાયં, શનૈર્મેહિનં ખદિરકષાયં, લવણમેહિનં પાઠાઽગુરુહરિદ્રાકષાયં , પિષ્ટમેહિનં હરિદ્રાદારુહરિદ્રાકષાયં, સાન્દ્રમેહિનં સપ્તપર્ણકષાયં, શુક્રમેહિનં દૂર્વાશૈવલપ્લવહઠકરઞ્જકસેરુકકષાયં કકુભચન્દનકષાયં વા, ફેનમેહિનં ત્રિફલારગ્વધમૃદ્વીકાકષાયં, મધુમધુરમિતિ; પૈત્તિકેષુ નીલમેહિનં શાલસારાદિકષાયમશ્વત્થકષાયં વા પાયયેત્, હરિદ્રામેહિનં રાજવૃક્ષકષાયં, અમ્લમેહિનં ન્યગ્રોધાદિકષાયં, ક્ષારમેહિનં ત્રિફલાકષાયં, મઞ્જિષ્ઠામેહિનં મઞ્જિષ્ઠાચન્દનકષાયં, શોણિતમેહિનં ગુડૂચીતિન્દુકાસ્થિકાશ્મર્યખર્જૂરકષાયં મધુમિશ્રં; અત ઊર્ધ્વમસાધ્યેષ્વપિ યોગાન્ યાપનાર્થં વક્ષ્યામઃ, તદ્યથા- સર્પિર્મેહિનં કુષ્ઠકુટજપાઠાહિઙ્ગુકટુરોહિણીકલ્કં ગુડૂચીચિત્રકકષાયેણ પાયયેત્, વસામેહિનમગ્નિમન્થકષાયં શિંશપાકષાયં વા, ક્ષૌદ્રમેહિનં કદરક્રમુકકષાયં , હસ્તિમેહિનં તિન્દુકકપિત્થશિરીષપલાશપાઠામૂર્વાદુઃસ્પર્શાકષાયં મધુમધુરં હસ્ત્યશ્વશૂકરખરોષ્ટ્રાસ્થિક્ષારં ચેતિ; દહ્યમાનમૌદકકન્દક્વાથસિદ્ધાં યવાગૂં ક્ષીરેક્ષુરસમધુરાં પાયયેત્ ||૯||
View original
विशेषश्चात ऊर्ध्वं- तत्रोदकमेहिनं पारिजातकषायं पाययेत्, इक्षुमेहिनं वैजयन्तीकषायं, सुरामेहिनं निम्बकषायं, सिकतामेहिनं चित्रककषायं, शनैर्मेहिनं खदिरकषायं, लवणमेहिनं पाठाऽगुरुहरिद्राकषायं , पिष्टमेहिनं हरिद्रादारुहरिद्राकषायं, सान्द्रमेहिनं सप्तपर्णकषायं, शुक्रमेहिनं दूर्वाशैवलप्लवहठकरञ्जकसेरुककषायं ककुभचन्दनकषायं वा, फेनमेहिनं त्रिफलारग्वधमृद्वीकाकषायं, मधुमधुरमिति; पैत्तिकेषु नीलमेहिनं शालसारादिकषायमश्वत्थकषायं वा पाययेत्, हरिद्रामेहिनं राजवृक्षकषायं, अम्लमेहिनं न्यग्रोधादिकषायं, क्षारमेहिनं त्रिफलाकषायं, मञ्जिष्ठामेहिनं मञ्जिष्ठाचन्दनकषायं, शोणितमेहिनं गुडूचीतिन्दुकास्थिकाश्मर्यखर्जूरकषायं मधुमिश्रं; अत ऊर्ध्वमसाध्येष्वपि योगान् यापनार्थं वक्ष्यामः, तद्यथा- सर्पिर्मेहिनं कुष्ठकुटजपाठाहिङ्गुकटुरोहिणीकल्कं गुडूचीचित्रककषायेण पाययेत्, वसामेहिनमग्निमन्थकषायं शिंशपाकषायं वा, क्षौद्रमेहिनं कदरक्रमुककषायं , हस्तिमेहिनं तिन्दुककपित्थशिरीषपलाशपाठामूर्वादुःस्पर्शाकषायं मधुमधुरं हस्त्यश्वशूकरखरोष्ट्रास्थिक्षारं चेति; दह्यमानमौदककन्दक्वाथसिद्धां यवागूं क्षीरेक्षुरसमधुरां पाययेत् ||९||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
તતઃ પ્રિયઙ્ગ્વનન્તાયૂથિકાપદ્માત્રાયન્તિકાલોહિતિકામ્બષ્ઠાદાડિમત્વક્શાલપર્ણીપદ્મતુઙ્ગકેશર- ધાતકીબકુલશાલ્મલીશ્રીવેષ્ટકમોચરસેષ્વરિષ્ટાનયસ્કૃતીર્લેહાનાસવાંશ્ચ કુર્વીત; શૃઙ્ગાટકગિલોડ્યબિસમૃણાલકાશકસેરુકમધુકામ્રજમ્બ્વસનતિનિશકકુભકટ્વઙ્ગરોધ્રભલ્લાતક- પલાશચર્મવૃક્ષગિરિકર્ણિકાશીતશિવનિચુલદાડિમાજકર્ણહરિવૃક્ષરાજાદનગોપઘોણ્ટાવિકઙ્કતેષુ વા; યવાન્નવિકારાંશ્ચ સેવેત; યથોક્તકષાયસિદ્ધાં યવાગૂં ચાસ્મૈ પ્રયચ્છેત્, કષાયાણિ વા પાતુમ્ ||૧૦||
View original
ततः प्रियङ्ग्वनन्तायूथिकापद्मात्रायन्तिकालोहितिकाम्बष्ठादाडिमत्वक्शालपर्णीपद्मतुङ्गकेशर- धातकीबकुलशाल्मलीश्रीवेष्टकमोचरसेष्वरिष्टानयस्कृतीर्लेहानासवांश्च कुर्वीत; शृङ्गाटकगिलोड्यबिसमृणालकाशकसेरुकमधुकाम्रजम्ब्वसनतिनिशककुभकट्वङ्गरोध्रभल्लातक- पलाशचर्मवृक्षगिरिकर्णिकाशीतशिवनिचुलदाडिमाजकर्णहरिवृक्षराजादनगोपघोण्टाविकङ्कतेषु वा; यवान्नविकारांश्च सेवेत; यथोक्तकषायसिद्धां यवागूं चास्मै प्रयच्छेत्, कषायाणि वा पातुम् ||१०||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
મહાધનમહિતાહારમૌષધદ્વેષિણમીશ્વરં વા પાઠાભયાચિત્રકપ્રગાઢમનલ્પમાક્ષિકમન્યતમમાસવં પાયયેત્, અઙ્ગારશૂલ્યોપદંશં વા માધ્વીકમભીક્ષ્ણં, ક્ષૌદ્રકપિત્થમરિચાનુવિદ્ધાનિ ચાસ્મૈ પાનભોજનાન્યુપહરેત્, ઉષ્ટ્રાશ્વતરખરપુરીષચૂર્ણાનિ ચાસ્મૈ દદ્યાદશનેષુ; હિઙ્ગુસૈન્ધવયુક્તૈર્યૂષૈઃ સાર્ષપૈશ્ચ રાગૈર્ભોજયેત્; અવિરુદ્ધાનિ ચાસ્મૈ પાનભોજનાન્યુપહરેદ્રસગન્ધવન્તિ ચ; પ્રવૃદ્ધમેહાસ્તુ વ્યાયામનિયુદ્ધક્રીડાગજતુરગરથપદાતિચર્યાપરિક્રમણાન્યસ્ત્રોપાસ્ત્રે વા સેવેરન્ ||૧૧||
View original
महाधनमहिताहारमौषधद्वेषिणमीश्वरं वा पाठाभयाचित्रकप्रगाढमनल्पमाक्षिकमन्यतममासवं पाययेत्, अङ्गारशूल्योपदंशं वा माध्वीकमभीक्ष्णं, क्षौद्रकपित्थमरिचानुविद्धानि चास्मै पानभोजनान्युपहरेत्, उष्ट्राश्वतरखरपुरीषचूर्णानि चास्मै दद्यादशनेषु; हिङ्गुसैन्धवयुक्तैर्यूषैः सार्षपैश्च रागैर्भोजयेत्; अविरुद्धानि चास्मै पानभोजनान्युपहरेद्रसगन्धवन्ति च; प्रवृद्धमेहास्तु व्यायामनियुद्धक्रीडागजतुरगरथपदातिचर्यापरिक्रमणान्यस्त्रोपास्त्रे वा सेवेरन् ||११||
Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13
અધનસ્ત્વબાન્ધવો વા પાદત્રાણાતપત્રવિરહિતો ભૈક્ષ્યાશી ગ્રામૈકરાત્રવાસી મુનિરિવ સંયતાત્મા યોજનશતમધિકં વા ગચ્છેત્, મહાધનો વા શ્યામાકનીવારવૃત્તિરામલકકપિત્થતિન્દુકાશ્મન્તકફલાહારો મૃગૈઃ સહ વસેત્, તન્મૂત્રશકૃદ્ભક્ષઃ સતતમનુવ્રજેદ્ગાઃ, બ્રાહ્મણો વા શિલોઞ્છવૃત્તિર્ભૂત્વા બ્રહ્મરથમુદ્ધરેત્, કૃષેત્ સતતમિતરઃ ખનેદ્વા કૂપં, કૃશં તુ સતતં રક્ષેત્ ||૧૨||
ભવતિ ચાત્ર- અધનો વૈદ્યસન્દેશાદેવં કુર્વન્નતન્દ્રિતઃ |
સંવત્સરાદન્તરાદ્વા પ્રમેહાત્ પ્રતિમુચ્યતે ||૧૩||
View original
अधनस्त्वबान्धवो वा पादत्राणातपत्रविरहितो भैक्ष्याशी ग्रामैकरात्रवासी मुनिरिव संयतात्मा योजनशतमधिकं वा गच्छेत्, महाधनो वा श्यामाकनीवारवृत्तिरामलककपित्थतिन्दुकाश्मन्तकफलाहारो मृगैः सह वसेत्, तन्मूत्रशकृद्भक्षः सततमनुव्रजेद्गाः, ब्राह्मणो वा शिलोञ्छवृत्तिर्भूत्वा ब्रह्मरथमुद्धरेत्, कृषेत् सततमितरः खनेद्वा कूपं, कृशं तु सततं रक्षेत् ||१२||
भवति चात्र- अधनो वैद्यसन्देशादेवं कुर्वन्नतन्द्रितः |
संवत्सरादन्तराद्वा प्रमेहात् प्रतिमुच्यते ||१३||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને પ્રમેહચિકિત્સિતં નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ ||૧૧||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने प्रमेहचिकित्सितं नामैकादशोऽध्यायः ||११||