Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
athātaḥ pramēhacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
dvau pramēhau bhavataḥ- sahajō'pathyanimittaśca |
tatra sahajō mātr̥pitr̥bījadōṣakr̥taḥ, ahitāhārajō'pathyanimittaḥ |
tayōḥ pūrvēṇōpadrutaḥ kr̥śō rūkṣō'lpāśī pipāsurbhr̥śaṁ parisaraṇaśīlaśca bhavati; uttarēṇa sthūlō bahvāśī snigdhaḥ śayyāsanasvapnaśīlaḥ prāyēṇēti ||3||
View original
अथातः प्रमेहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
द्वौ प्रमेहौ भवतः- सहजोऽपथ्यनिमित्तश्च |
तत्र सहजो मातृपितृबीजदोषकृतः, अहिताहारजोऽपथ्यनिमित्तः |
तयोः पूर्वेणोपद्रुतः कृशो रूक्षोऽल्पाशी पिपासुर्भृशं परिसरणशीलश्च भवति; उत्तरेण स्थूलो बह्वाशी स्निग्धः शय्यासनस्वप्नशीलः प्रायेणेति ||३||
dvāvityādi| atra kēcidāhuḥ strīṇāṁ pramēhā na bhavantīti, tathā hi tantrāntarē- “rajaḥprasēkānnārīṇāṁ māsi māsi viśudhyati| sarvaṁ śarīraṁ dōṣāśca na pramēhantyataḥ striyaḥ”- iti; ētattu na yuktaṁ, sarvatantrāprasiddhēḥ, pratyakṣavirōdhācca||1-3||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
tatra kr̥śamannapānapratisaṁskr̥tābhiḥ kriyābhiścikitsēta, sthūlamapatarpaṇayuktābhiḥ ||4||
View original
तत्र कृशमन्नपानप्रतिसंस्कृताभिः क्रियाभिश्चिकित्सेत, स्थूलमपतर्पणयुक्ताभिः ||४||
tatra kr̥śamityādi| kr̥śaṁ kārśyādilakṣaṇayuktaṁ sahajamityarthaḥ| sthūlaṁ sthaulyādidharmayuktamahitāhāravihārajamityarthaḥ| atra, apatarpayatīti apatarpaṇaṁ laṅghanaṁ, apatarpaṇāni vyāyāmaśōdhanāni tiktakaṭukādikāni ca||4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
sarva ēva ca pariharēyuḥ sauvīrakatuṣōdakaśuktamairēyasurāsavatōyapayastailaghr̥tēkṣuvikāradadhipiṣṭānnāmlayavāgūpānakāni grāmyānūpaudakamāṁsāni cēti ||5||
View original
सर्व एव च परिहरेयुः सौवीरकतुषोदकशुक्तमैरेयसुरासवतोयपयस्तैलघृतेक्षुविकारदधिपिष्टान्नाम्लयवागूपानकानि ग्राम्यानूपौदकमांसानि चेति ||५||
sauvīrakaṁ virēcanādhyāyōktaṁ, tuṣōdakaṁ tatrōktamēva kāñjikaṁ, śuktaṁ cukraṁ, surāsavayōḥ pratyēkaniṣpāditayōrēkīkr̥tya punaḥ sandhānammairēyaṁ, surā piṣṭamayī, dravapradhāna āsavaḥ| ānūpā mahiṣādayaḥ, audakā matsyādayaḥ||5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
tataḥ śāliṣaṣṭikayavagōdhūmakōdravōddālakānanavān bhuñjīta caṇakāḍhakīkulatthamudgavikalpēna, tiktakaṣāyābhyāṁ ca śākagaṇābhyāṁ nikumbhēṅgudīsarṣapātasītailasiddhābhyāṁ, baddhamūtrairvā jāṅgalairmāṁsairapahr̥tamēdōbhiranamlairaghr̥taiścēti ||6||
View original
ततः शालिषष्टिकयवगोधूमकोद्रवोद्दालकाननवान् भुञ्जीत चणकाढकीकुलत्थमुद्गविकल्पेन, तिक्तकषायाभ्यां च शाकगणाभ्यां निकुम्भेङ्गुदीसर्षपातसीतैलसिद्धाभ्यां, बद्धमूत्रैर्वा जाङ्गलैर्मांसैरपहृतमेदोभिरनम्लैरघृतैश्चेति ||६||
uddālakā araṇyakōdravāḥ| anavāḥ purāṇāḥ| tiktagaṇaḥ prapunnāṭapaṭōlādikaḥ, kaṣāyagaṇō vaṭaśuṅgādikaḥ| tēṣāṁ śākānāṁ sādhanāṅgāni nikumbhāditailāni| nikumbhā dantī| baddhamūtrairēṇādibhiḥ| apahr̥tamēdōbhiriti avidyamānamēdōbhiḥ||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
tatrādita ēva pramēhiṇaṁ snigdhamanyatamēna tailēna priyaṅgvādisiddhēna vā ghr̥tēna vāmayēt pragāḍhaṁ virēcayēcca, virēcanādanantaraṁ surasādikaṣāyēṇāsthāpayēnmahauṣadhabhadradārumustāvāpēna madhusaindhavayuktēna, dahyamānaṁ ca nyagrōdhādikaṣāyēṇa nistailēna ||7||
View original
तत्रादित एव प्रमेहिणं स्निग्धमन्यतमेन तैलेन प्रियङ्ग्वादिसिद्धेन वा घृतेन वामयेत् प्रगाढं विरेचयेच्च, विरेचनादनन्तरं सुरसादिकषायेणास्थापयेन्महौषधभद्रदारुमुस्तावापेन मधुसैन्धवयुक्तेन, दह्यमानं च न्यग्रोधादिकषायेण निस्तैलेन ||७||
rūkṣasya mēhinō vamananiṣēdhāttaditarasya mēhinō balavataśca vamanamupadiśannāha- tatrētyādi| tailēnānyatamēnēti nikumbhāditailānāmanantaranirdiṣṭānāmēkatamēna; athavā snēhōpayōgikōktamēhaharanikumbhasarṣapātasīpicumardātimuktakasnēhānāmanyatamēna snigdham| paittikēṣu tu mēhēṣu sāmānyasnēhapākaparibhāṣārthakalpanayā priyaṅgvādisiddhēna ghr̥tēnōpasnigdhaṁ vāmayēt, pragāḍhaṁ virēcayēcca; kaphamēhē vāmayēt, pittamēhē virēcayēt; āmāśayasthē kaphapittē vāmayēt, pakvāśayasthē pittē virēcayēt| virēcanānantaraṁ saptarātrāt paratō vātavidradhyādāvuktēna surasādikaṣāyēṇa mahauṣadhādikalkayuktēna madhuprāyēṇa; madhusaindhavādīnāṁ sāmānyaparibhāṣārthakalpēnaiva siddhē punarvacanaṁ snēhaniṣēdhārthamityēkē| dahyamānaṁ , ca nyagrōdhādikaṣāyēṇāsthāpayēt| nistailēnēti vacanādalpaghr̥tābhyanujñānam, alpasnēhārthamityanyē||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
tataḥ śuddhadēhamāmalakarasēna haridrāṁ madhusaṁyuktāṁ pāyayēt, triphalāviśālādēvadārumustakaṣāyaṁ vā, śālakampillakamuṣkakakalkamakṣamātraṁ vā madhumadhuramāmalakarasēna haridrāyutaṁ, kuṭajakapittharōhītakabibhītakasaptaparṇapuṣpakalkaṁ vā nimbāragvadhasaptaparṇamūrvākuṭajasōmavr̥kṣapalāśānāṁ vā tvakpatramūlaphalapuṣpakaṣāyāṇi, ētē pañca yōgāḥ sarvamēhānāmapahantārō vyākhyātāḥ ||8||
View original
ततः शुद्धदेहमामलकरसेन हरिद्रां मधुसंयुक्तां पाययेत्, त्रिफलाविशालादेवदारुमुस्तकषायं वा, शालकम्पिल्लकमुष्कककल्कमक्षमात्रं वा मधुमधुरमामलकरसेन हरिद्रायुतं, कुटजकपित्थरोहीतकबिभीतकसप्तपर्णपुष्पकल्कं वा निम्बारग्वधसप्तपर्णमूर्वाकुटजसोमवृक्षपलाशानां वा त्वक्पत्रमूलफलपुष्पकषायाणि, एते पञ्च योगाः सर्वमेहानामपहन्तारो व्याख्याताः ||८||
tataḥ śuddhadēhamityādi| kalpanāmāha- āmalakarasasya catvāri palāni, haridrā karṣapramāṇā, tathā madhu ca karṣapramāṇamēva, ēvaṁ vibhajya pibēt| triphalētyādi| triphalādīnāṁ mustāntānāṁ palē ṣōḍaśaguṇaṁ jalaṁ dattvā caturbhāgāvaśiṣṭaṁ grāhyam| tathā cōktaṁ- “dravyamāpōtthitaṁ kvāthyaṁ dattvā ṣōḍaśikaṁ jalam| pādaśēṣaṁ ca kartavyamēṣa kvāthavidhiḥ smr̥taḥ”- iti| kuṭajakapitthētyādi kuṭajādibhiḥ puṣpaśabdaḥ pratyēkaṁ sambadhyatē, asmin yōgē'pi madhu āmalakarasaścānuvartatē| nimbētyādi nimbādīnāṁ yāni tvakpatramūlaphalapuṣpāṇi taiḥ kr̥tāni kaṣāyāṇi| ēṣa pañcamō yōgaḥ| ētē pañcāpi sarvamēhēṣu sādhyēṣvasādhyēṣvapītyēkē, yāpanārthamityaparē||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
viśēṣaścāta ūrdhvaṁ- tatrōdakamēhinaṁ pārijātakaṣāyaṁ pāyayēt, ikṣumēhinaṁ vaijayantīkaṣāyaṁ, surāmēhinaṁ nimbakaṣāyaṁ, sikatāmēhinaṁ citrakakaṣāyaṁ, śanairmēhinaṁ khadirakaṣāyaṁ, lavaṇamēhinaṁ pāṭhā'guruharidrākaṣāyaṁ , piṣṭamēhinaṁ haridrādāruharidrākaṣāyaṁ, sāndramēhinaṁ saptaparṇakaṣāyaṁ, śukramēhinaṁ dūrvāśaivalaplavahaṭhakarañjakasērukakaṣāyaṁ kakubhacandanakaṣāyaṁ vā, phēnamēhinaṁ triphalāragvadhamr̥dvīkākaṣāyaṁ, madhumadhuramiti; paittikēṣu nīlamēhinaṁ śālasārādikaṣāyamaśvatthakaṣāyaṁ vā pāyayēt, haridrāmēhinaṁ rājavr̥kṣakaṣāyaṁ, amlamēhinaṁ nyagrōdhādikaṣāyaṁ, kṣāramēhinaṁ triphalākaṣāyaṁ, mañjiṣṭhāmēhinaṁ mañjiṣṭhācandanakaṣāyaṁ, śōṇitamēhinaṁ guḍūcītindukāsthikāśmaryakharjūrakaṣāyaṁ madhumiśraṁ; ata ūrdhvamasādhyēṣvapi yōgān yāpanārthaṁ vakṣyāmaḥ, tadyathā- sarpirmēhinaṁ kuṣṭhakuṭajapāṭhāhiṅgukaṭurōhiṇīkalkaṁ guḍūcīcitrakakaṣāyēṇa pāyayēt, vasāmēhinamagnimanthakaṣāyaṁ śiṁśapākaṣāyaṁ vā, kṣaudramēhinaṁ kadarakramukakaṣāyaṁ , hastimēhinaṁ tindukakapitthaśirīṣapalāśapāṭhāmūrvāduḥsparśākaṣāyaṁ madhumadhuraṁ hastyaśvaśūkarakharōṣṭrāsthikṣāraṁ cēti; dahyamānamaudakakandakvāthasiddhāṁ yavāgūṁ kṣīrēkṣurasamadhurāṁ pāyayēt ||9||
View original
विशेषश्चात ऊर्ध्वं- तत्रोदकमेहिनं पारिजातकषायं पाययेत्, इक्षुमेहिनं वैजयन्तीकषायं, सुरामेहिनं निम्बकषायं, सिकतामेहिनं चित्रककषायं, शनैर्मेहिनं खदिरकषायं, लवणमेहिनं पाठाऽगुरुहरिद्राकषायं , पिष्टमेहिनं हरिद्रादारुहरिद्राकषायं, सान्द्रमेहिनं सप्तपर्णकषायं, शुक्रमेहिनं दूर्वाशैवलप्लवहठकरञ्जकसेरुककषायं ककुभचन्दनकषायं वा, फेनमेहिनं त्रिफलारग्वधमृद्वीकाकषायं, मधुमधुरमिति; पैत्तिकेषु नीलमेहिनं शालसारादिकषायमश्वत्थकषायं वा पाययेत्, हरिद्रामेहिनं राजवृक्षकषायं, अम्लमेहिनं न्यग्रोधादिकषायं, क्षारमेहिनं त्रिफलाकषायं, मञ्जिष्ठामेहिनं मञ्जिष्ठाचन्दनकषायं, शोणितमेहिनं गुडूचीतिन्दुकास्थिकाश्मर्यखर्जूरकषायं मधुमिश्रं; अत ऊर्ध्वमसाध्येष्वपि योगान् यापनार्थं वक्ष्यामः, तद्यथा- सर्पिर्मेहिनं कुष्ठकुटजपाठाहिङ्गुकटुरोहिणीकल्कं गुडूचीचित्रककषायेण पाययेत्, वसामेहिनमग्निमन्थकषायं शिंशपाकषायं वा, क्षौद्रमेहिनं कदरक्रमुककषायं , हस्तिमेहिनं तिन्दुककपित्थशिरीषपलाशपाठामूर्वादुःस्पर्शाकषायं मधुमधुरं हस्त्यश्वशूकरखरोष्ट्रास्थिक्षारं चेति; दह्यमानमौदककन्दक्वाथसिद्धां यवागूं क्षीरेक्षुरसमधुरां पाययेत् ||९||
viśēṣa ityādi| ata ūrdhvaṁ ‘vakṣyatē’ iti vākyaśēṣaḥ| tatrētyādi| pārijātaḥ pāribhadrakaḥ| ikṣvityādi| vaijayantī araṇikā| dūrvētyādi śaivalaṁ śēvālaṁ, plavō gōpāladamanakaḥ, haṭhō jalakumbhikā| kakubhaḥ sugandhimūlō viṭapī| kaphajēṣu madhumadhuramiti antē sthitaṁ daśasvapi sambandhanti, ēvaṁ paittikēṣvapi; madhunō yōgavāhitvānmēhaharatvācca| paittikētyādi| rājavr̥kṣaḥ kiramālakaḥ| ata ityādi| kadara āpītasāraḥ khadirākāraḥ, kramukaḥ pūgaphalam| mūrvā caurasnāyuḥ; duḥsparśā durālabhā| madhumadhuramiti vacanaṁ sarpirmēhādikaṣāyēṣvapi draṣṭavyam| hastyaśvādikṣārōdakasya śītasya pānaṁ kharatīkṣṇatvāt| pramēhiṇō'bdhātau kṣīṇē tadvirōdhini pittē vivr̥ddhē dāhō bhavatīti taccikitsitamupadiśannāha- dahyamānamityādi| audakakandakvāthētyādi ṣaḍaṅgakalpakvathitēna śālūkādikvāthēna saha kṣīrēkṣurasasiddhāṁ śītāṁ madhumadhurāṁ yavāgūṁ pāyayēt| tathā cōktam- “yadapsu śr̥taśītāsu ṣaḍaṅgādi prayujyatē| karṣamātraṁ tatō dravyaṁ sādhayēt prāsthikē'mbhasi|| ardhaśr̥taṁ prayōktavyaṁ pānē pēyādisaṁvidhau-” iti| pūrvaniṣiddhasya yavāgūpānasyāpavādaḥ| kṣīrēkṣurasamadhumadhurāyā yavāgvāḥ pānaṁ pittamēhē ēva, vātaślēṣmamēhēṣu punaryavāgūpānasya pratiṣēdha ēva||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
tataḥ priyaṅgvanantāyūthikāpadmātrāyantikālōhitikāmbaṣṭhādāḍimatvakśālaparṇīpadmatuṅgakēśara- dhātakībakulaśālmalīśrīvēṣṭakamōcarasēṣvariṣṭānayaskr̥tīrlēhānāsavāṁśca kurvīta; śr̥ṅgāṭakagilōḍyabisamr̥ṇālakāśakasērukamadhukāmrajambvasanatiniśakakubhakaṭvaṅgarōdhrabhallātaka- palāśacarmavr̥kṣagirikarṇikāśītaśivaniculadāḍimājakarṇaharivr̥kṣarājādanagōpaghōṇṭāvikaṅkatēṣu vā; yavānnavikārāṁśca sēvēta; yathōktakaṣāyasiddhāṁ yavāgūṁ cāsmai prayacchēt, kaṣāyāṇi vā pātum ||10||
View original
ततः प्रियङ्ग्वनन्तायूथिकापद्मात्रायन्तिकालोहितिकाम्बष्ठादाडिमत्वक्शालपर्णीपद्मतुङ्गकेशर- धातकीबकुलशाल्मलीश्रीवेष्टकमोचरसेष्वरिष्टानयस्कृतीर्लेहानासवांश्च कुर्वीत; शृङ्गाटकगिलोड्यबिसमृणालकाशकसेरुकमधुकाम्रजम्ब्वसनतिनिशककुभकट्वङ्गरोध्रभल्लातक- पलाशचर्मवृक्षगिरिकर्णिकाशीतशिवनिचुलदाडिमाजकर्णहरिवृक्षराजादनगोपघोण्टाविकङ्कतेषु वा; यवान्नविकारांश्च सेवेत; यथोक्तकषायसिद्धां यवागूं चास्मै प्रयच्छेत्, कषायाणि वा पातुम् ||१०||
tatra sarvēṣāṁ mēhānāṁ prathamaṁ sāmānyān tatō vaiśēṣikāṁśca yōgānabhidhāya punarapyariṣṭādīn sāmānyēnaiva nirdiśannāha- tata ityādi| anantā utpalasārivā, padmā bhārgī, trāyantikā madayantikā; lōhitikā mañjiṣṭhā, rāmataruṇītyanyē; ambaṣṭhā mācikā, ‘sāṅkuraḍa’ iti lōkē; śālaparṇītyatra kēcit tālaparṇīti paṭhanti, tālaparṇī muṣalī; tuṅgaḥ punnāgaḥ, kēśaraṁ nāgakēśaraṁ, śrīvēṣṭakō navanītadhūpaḥ saralaniryāsaḥ, mōcarasaḥ śālmalīniryāsaḥ| tatrāriṣṭādayaḥ pūrvēṇaiva vidhānēna vidhēyāḥ| śr̥ṅgāṭakētyādi śr̥ṅgāṭakaṁ jalamadhyē trikaṇṭakaṁ, gilōḍyaḥ kandaḥ prāvr̥ḍūjātaḥ śaṇapatrākārō vallīyuktaścarmaṇvatīnadībhava(vaḥ)śvētavartulapāṣāṇasadr̥śaḥ ‘gugilōṭa’ iti lōkē, bisaṁ padmamūlaṁ, tasya sthūlaprarōhō mr̥ṇālaṁ, asanō bījakaḥ, tiniśaḥ syandanaḥ, kaṭvaṅgō'ralukaḥ, carmavr̥kṣaḥ ‘carmalōha’ iti prasiddhō lakucadrumākārō mahāvr̥kṣaḥ, girikarṇikā śvētasyandaḥ, śītaśivaḥ śatapuṣpābhēdaḥ, niculō jalavētasaḥ, ajakarṇaḥ sarjaḥ pūrvadēśē prasiddha ēva, harivr̥kṣa indravr̥kṣaḥ, dhavākāra ityēkē, ‘kuṭaja’ ityanyē paṭhanti, ‘haridrāvr̥kṣa’ ityaparē paṭhanti, tatra haridrā prasiddhā, vr̥kṣaḥ kuṭajaḥ; rājādanaḥ kṣīrikā, gōpaghōṇṭā ghōṭābadarī, vikaṅkataḥ kaṇṭakikā| ētēṣu vā pūrvakalpēnāriṣṭādayaḥ kartavyāḥ| yavētyādi gr̥ñjayavaudanadhānādayaḥ| yathōktētyādi| anantarōktapriyaṅgvādiśr̥ṅgāṭakādivargaiḥ kr̥tāmiti||10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
mahādhanamahitāhāramauṣadhadvēṣiṇamīśvaraṁ vā pāṭhābhayācitrakapragāḍhamanalpamākṣikamanyatamamāsavaṁ pāyayēt, aṅgāraśūlyōpadaṁśaṁ vā mādhvīkamabhīkṣṇaṁ, kṣaudrakapitthamaricānuviddhāni cāsmai pānabhōjanānyupaharēt, uṣṭrāśvatarakharapurīṣacūrṇāni cāsmai dadyādaśanēṣu; hiṅgusaindhavayuktairyūṣaiḥ sārṣapaiśca rāgairbhōjayēt; aviruddhāni cāsmai pānabhōjanānyupaharēdrasagandhavanti ca; pravr̥ddhamēhāstu vyāyāmaniyuddhakrīḍāgajaturagarathapadāticaryāparikramaṇānyastrōpāstrē vā sēvēran ||11||
View original
महाधनमहिताहारमौषधद्वेषिणमीश्वरं वा पाठाभयाचित्रकप्रगाढमनल्पमाक्षिकमन्यतममासवं पाययेत्, अङ्गारशूल्योपदंशं वा माध्वीकमभीक्ष्णं, क्षौद्रकपित्थमरिचानुविद्धानि चास्मै पानभोजनान्युपहरेत्, उष्ट्राश्वतरखरपुरीषचूर्णानि चास्मै दद्यादशनेषु; हिङ्गुसैन्धवयुक्तैर्यूषैः सार्षपैश्च रागैर्भोजयेत्; अविरुद्धानि चास्मै पानभोजनान्युपहरेद्रसगन्धवन्ति च; प्रवृद्धमेहास्तु व्यायामनियुद्धक्रीडागजतुरगरथपदातिचर्यापरिक्रमणान्यस्त्रोपास्त्रे वा सेवेरन् ||११||
mahādhanō lēlāvr̥kvaṇikprabhr̥tikāḥ, īṣṭa ityēvaṁśīla īśvara īśitā rājā| atra guḍasthānē mākṣikam| analpaṁ prabhūtaṁ, tattu kaṣāyasamaṁ; pāṭhābhayācitrakāṇābhuktānāṁ kaṣāyaṁ karṣatrayaṁ dēyamiti pragāḍhārthaḥ; anyē tu, anyatamamāsavaṁ pūrvōktaṁ priyaṅgvādyāsavam| aṅgāraśūlyōpadaṁśamiti bhaṭitrōpadaṁśaṁ; mādhvīkaṁ madhuyōnimadyaṁ cirasaṁsthitaṁ ca; abhīkṣṇamatyartham| jējjaṭācāryastu drākṣāsavamāha, tannēcchati, gayī| kṣaudrētyādi| uṣṭrādipurīṣacūrṇāvacāritāni cānnāni dadyāt| sarṣapakalkarañjitā lēhāḥ, rājikāsthānē rāgēṣu sarṣapāḥ; anyē tu paṭhanti- ‘sārṣapaistu śākairbhōjayēt’ iti| anyāni pānabhōjanānyaviruddhāni pramēhiṇastāni rasavanti gandhavanti ca pradadyāt| nirdiṣṭaḥ kr̥śasya prāyaśō vidhirannapānapratisaṁskr̥taḥ, ataḥ paraṁ sthūlasyāpakarṣaṇavidhānamāha- pravr̥ddhamēhā ityādi| vyāyāmō'ṅgānāṁ vividhaprakāra āyāmaḥ, tathā cōktam,- “tulābhramaguṇākarṣadhanurākarṣaṇādibhiḥ| āyāmō vividhō'ṅgānāṁ vyāyāma iti kīrtitaḥ”- iti; niyuddhaṁ bāhuyuddhaṁ, dhanurvēdē'nyathā niyuddhaṁ vyākhyātaṁ, tacca vistarabhayānna likhitaṁ; krīḍā lōkaprasiddhairhastapādaprakṣēpairnarmapūrvakaṁ krīḍanaṁ; gajānāmārōhaṇaṁ hastiśikṣāyāmativistr̥taṁ sāṅgrāmikamābhyāsikaṁ ca gajacaryā; tatra turagacaryā vikramavāñchitōpaśalyasaṁhitāsu hayārōhaṇaṁ; rathacaryāṁ padāticaryāṁ ca jamadagnirāha; “sarvadigbhāgabhāgēṣu hastyaśvarathapattiṣu| śastrāstrairyastu saṁyōgaḥ sā caryēti prakīrtyatē” iti; parikramaṇaṁ caṅkramaṇaṁ gatāgatamityarthaḥ, sarvatō bhramaṇamityanyē; astraṁ śāstritaṁ dhanuḥ; upāstraṁ śāstraniyamavarjitaṁ dhanurēva||11||
Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13
adhanastvabāndhavō vā pādatrāṇātapatravirahitō bhaikṣyāśī grāmaikarātravāsī muniriva saṁyatātmā yōjanaśatamadhikaṁ vā gacchēt, mahādhanō vā śyāmākanīvāravr̥ttirāmalakakapitthatindukāśmantakaphalāhārō mr̥gaiḥ saha vasēt, tanmūtraśakr̥dbhakṣaḥ satatamanuvrajēdgāḥ, brāhmaṇō vā śilōñchavr̥ttirbhūtvā brahmarathamuddharēt, kr̥ṣēt satatamitaraḥ khanēdvā kūpaṁ, kr̥śaṁ tu satataṁ rakṣēt ||12||
bhavati cātra- adhanō vaidyasandēśādēvaṁ kurvannatandritaḥ |
saṁvatsarādantarādvā pramēhāt pratimucyatē ||13||
View original
अधनस्त्वबान्धवो वा पादत्राणातपत्रविरहितो भैक्ष्याशी ग्रामैकरात्रवासी मुनिरिव संयतात्मा योजनशतमधिकं वा गच्छेत्, महाधनो वा श्यामाकनीवारवृत्तिरामलककपित्थतिन्दुकाश्मन्तकफलाहारो मृगैः सह वसेत्, तन्मूत्रशकृद्भक्षः सततमनुव्रजेद्गाः, ब्राह्मणो वा शिलोञ्छवृत्तिर्भूत्वा ब्रह्मरथमुद्धरेत्, कृषेत् सततमितरः खनेद्वा कूपं, कृशं तु सततं रक्षेत् ||१२||
भवति चात्र- अधनो वैद्यसन्देशादेवं कुर्वन्नतन्द्रितः |
संवत्सरादन्तराद्वा प्रमेहात् प्रतिमुच्यते ||१३||
adhikamiti śatadvayaṁ trayaṁ vā| nīvāra ulikādhānyaṁ, tadvividham- ēkaṁ dhānyasadr̥śaviṭapaṁ dhānyakṣētrajaṁ, dvitīyaṁ mahādalakāṇḍaṁ tattu salilajaṁ; tatra salilajaṁ salilavr̥ddhimātrastambaprarōhaṁ raktaśūkaṁ, tadēva prasādhi(ri)kēti tantrāntarē paṭhyatē| tanmūtraśakr̥dbhakṣa ityatra tāsāṁ gavāmēva mūtraśakr̥tī grāhyē| bhūmipatitasyōtsr̥ṣṭasya kaṇaśaḥ śasyagrahaṇaṁ śilaḥ, kaṇaśō dhānyagrahaṇamityarthaḥ; bhūmiṣṭhamātrasya śasyasya grahaṇamuñchaḥ| brahmarathaṁ dharmapatnyā saha brāhmaṇādhiṣṭhitaṁ śakaṭamuddharēt, athavā brahma ēva rathō brahmarathastamuddharēt, dhārayēdvēdamityarthaḥ; pāparōgaprāyaḥ pramēhō vēdādhyayanānnāśamupaiti| itaraḥ śūdraḥ| adhana ityādi yāvanmr̥gaiḥ saha saṁvasēdityayaṁ vidhiḥ kṣatriyasya; tanmūtraśakr̥dbhakṣaḥ satatamanuvrajēdgā iti vaiśyasyāyaṁ vidhiḥ||12-13||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
iti suśrutasaṁhitāyāṁ cikitsāsthānē pramēhacikitsitaṁ nāmaikādaśō'dhyāyaḥ ||11||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने प्रमेहचिकित्सितं नामैकादशोऽध्यायः ||११||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ cikitsāsthānē ēkādaśō'dhyāyaḥ||11||