Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
athātaḥ pramēhacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
dvau pramēhau bhavataḥ- sahajō'pathyanimittaśca |
tatra sahajō mātr̥pitr̥bījadōṣakr̥taḥ, ahitāhārajō'pathyanimittaḥ |
tayōḥ pūrvēṇōpadrutaḥ kr̥śō rūkṣō'lpāśī pipāsurbhr̥śaṁ parisaraṇaśīlaśca bhavati; uttarēṇa sthūlō bahvāśī snigdhaḥ śayyāsanasvapnaśīlaḥ prāyēṇēti ||3||
View original
अथातः प्रमेहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
द्वौ प्रमेहौ भवतः- सहजोऽपथ्यनिमित्तश्च |
तत्र सहजो मातृपितृबीजदोषकृतः, अहिताहारजोऽपथ्यनिमित्तः |
तयोः पूर्वेणोपद्रुतः कृशो रूक्षोऽल्पाशी पिपासुर्भृशं परिसरणशीलश्च भवति; उत्तरेण स्थूलो बह्वाशी स्निग्धः शय्यासनस्वप्नशीलः प्रायेणेति ||३||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
tatra kr̥śamannapānapratisaṁskr̥tābhiḥ kriyābhiścikitsēta, sthūlamapatarpaṇayuktābhiḥ ||4||
View original
तत्र कृशमन्नपानप्रतिसंस्कृताभिः क्रियाभिश्चिकित्सेत, स्थूलमपतर्पणयुक्ताभिः ||४||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
sarva ēva ca pariharēyuḥ sauvīrakatuṣōdakaśuktamairēyasurāsavatōyapayastailaghr̥tēkṣuvikāradadhipiṣṭānnāmlayavāgūpānakāni grāmyānūpaudakamāṁsāni cēti ||5||
View original
सर्व एव च परिहरेयुः सौवीरकतुषोदकशुक्तमैरेयसुरासवतोयपयस्तैलघृतेक्षुविकारदधिपिष्टान्नाम्लयवागूपानकानि ग्राम्यानूपौदकमांसानि चेति ||५||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
tataḥ śāliṣaṣṭikayavagōdhūmakōdravōddālakānanavān bhuñjīta caṇakāḍhakīkulatthamudgavikalpēna, tiktakaṣāyābhyāṁ ca śākagaṇābhyāṁ nikumbhēṅgudīsarṣapātasītailasiddhābhyāṁ, baddhamūtrairvā jāṅgalairmāṁsairapahr̥tamēdōbhiranamlairaghr̥taiścēti ||6||
View original
ततः शालिषष्टिकयवगोधूमकोद्रवोद्दालकाननवान् भुञ्जीत चणकाढकीकुलत्थमुद्गविकल्पेन, तिक्तकषायाभ्यां च शाकगणाभ्यां निकुम्भेङ्गुदीसर्षपातसीतैलसिद्धाभ्यां, बद्धमूत्रैर्वा जाङ्गलैर्मांसैरपहृतमेदोभिरनम्लैरघृतैश्चेति ||६||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
tatrādita ēva pramēhiṇaṁ snigdhamanyatamēna tailēna priyaṅgvādisiddhēna vā ghr̥tēna vāmayēt pragāḍhaṁ virēcayēcca, virēcanādanantaraṁ surasādikaṣāyēṇāsthāpayēnmahauṣadhabhadradārumustāvāpēna madhusaindhavayuktēna, dahyamānaṁ ca nyagrōdhādikaṣāyēṇa nistailēna ||7||
View original
तत्रादित एव प्रमेहिणं स्निग्धमन्यतमेन तैलेन प्रियङ्ग्वादिसिद्धेन वा घृतेन वामयेत् प्रगाढं विरेचयेच्च, विरेचनादनन्तरं सुरसादिकषायेणास्थापयेन्महौषधभद्रदारुमुस्तावापेन मधुसैन्धवयुक्तेन, दह्यमानं च न्यग्रोधादिकषायेण निस्तैलेन ||७||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
tataḥ śuddhadēhamāmalakarasēna haridrāṁ madhusaṁyuktāṁ pāyayēt, triphalāviśālādēvadārumustakaṣāyaṁ vā, śālakampillakamuṣkakakalkamakṣamātraṁ vā madhumadhuramāmalakarasēna haridrāyutaṁ, kuṭajakapittharōhītakabibhītakasaptaparṇapuṣpakalkaṁ vā nimbāragvadhasaptaparṇamūrvākuṭajasōmavr̥kṣapalāśānāṁ vā tvakpatramūlaphalapuṣpakaṣāyāṇi, ētē pañca yōgāḥ sarvamēhānāmapahantārō vyākhyātāḥ ||8||
View original
ततः शुद्धदेहमामलकरसेन हरिद्रां मधुसंयुक्तां पाययेत्, त्रिफलाविशालादेवदारुमुस्तकषायं वा, शालकम्पिल्लकमुष्कककल्कमक्षमात्रं वा मधुमधुरमामलकरसेन हरिद्रायुतं, कुटजकपित्थरोहीतकबिभीतकसप्तपर्णपुष्पकल्कं वा निम्बारग्वधसप्तपर्णमूर्वाकुटजसोमवृक्षपलाशानां वा त्वक्पत्रमूलफलपुष्पकषायाणि, एते पञ्च योगाः सर्वमेहानामपहन्तारो व्याख्याताः ||८||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
viśēṣaścāta ūrdhvaṁ- tatrōdakamēhinaṁ pārijātakaṣāyaṁ pāyayēt, ikṣumēhinaṁ vaijayantīkaṣāyaṁ, surāmēhinaṁ nimbakaṣāyaṁ, sikatāmēhinaṁ citrakakaṣāyaṁ, śanairmēhinaṁ khadirakaṣāyaṁ, lavaṇamēhinaṁ pāṭhā'guruharidrākaṣāyaṁ , piṣṭamēhinaṁ haridrādāruharidrākaṣāyaṁ, sāndramēhinaṁ saptaparṇakaṣāyaṁ, śukramēhinaṁ dūrvāśaivalaplavahaṭhakarañjakasērukakaṣāyaṁ kakubhacandanakaṣāyaṁ vā, phēnamēhinaṁ triphalāragvadhamr̥dvīkākaṣāyaṁ, madhumadhuramiti; paittikēṣu nīlamēhinaṁ śālasārādikaṣāyamaśvatthakaṣāyaṁ vā pāyayēt, haridrāmēhinaṁ rājavr̥kṣakaṣāyaṁ, amlamēhinaṁ nyagrōdhādikaṣāyaṁ, kṣāramēhinaṁ triphalākaṣāyaṁ, mañjiṣṭhāmēhinaṁ mañjiṣṭhācandanakaṣāyaṁ, śōṇitamēhinaṁ guḍūcītindukāsthikāśmaryakharjūrakaṣāyaṁ madhumiśraṁ; ata ūrdhvamasādhyēṣvapi yōgān yāpanārthaṁ vakṣyāmaḥ, tadyathā- sarpirmēhinaṁ kuṣṭhakuṭajapāṭhāhiṅgukaṭurōhiṇīkalkaṁ guḍūcīcitrakakaṣāyēṇa pāyayēt, vasāmēhinamagnimanthakaṣāyaṁ śiṁśapākaṣāyaṁ vā, kṣaudramēhinaṁ kadarakramukakaṣāyaṁ , hastimēhinaṁ tindukakapitthaśirīṣapalāśapāṭhāmūrvāduḥsparśākaṣāyaṁ madhumadhuraṁ hastyaśvaśūkarakharōṣṭrāsthikṣāraṁ cēti; dahyamānamaudakakandakvāthasiddhāṁ yavāgūṁ kṣīrēkṣurasamadhurāṁ pāyayēt ||9||
View original
विशेषश्चात ऊर्ध्वं- तत्रोदकमेहिनं पारिजातकषायं पाययेत्, इक्षुमेहिनं वैजयन्तीकषायं, सुरामेहिनं निम्बकषायं, सिकतामेहिनं चित्रककषायं, शनैर्मेहिनं खदिरकषायं, लवणमेहिनं पाठाऽगुरुहरिद्राकषायं , पिष्टमेहिनं हरिद्रादारुहरिद्राकषायं, सान्द्रमेहिनं सप्तपर्णकषायं, शुक्रमेहिनं दूर्वाशैवलप्लवहठकरञ्जकसेरुककषायं ककुभचन्दनकषायं वा, फेनमेहिनं त्रिफलारग्वधमृद्वीकाकषायं, मधुमधुरमिति; पैत्तिकेषु नीलमेहिनं शालसारादिकषायमश्वत्थकषायं वा पाययेत्, हरिद्रामेहिनं राजवृक्षकषायं, अम्लमेहिनं न्यग्रोधादिकषायं, क्षारमेहिनं त्रिफलाकषायं, मञ्जिष्ठामेहिनं मञ्जिष्ठाचन्दनकषायं, शोणितमेहिनं गुडूचीतिन्दुकास्थिकाश्मर्यखर्जूरकषायं मधुमिश्रं; अत ऊर्ध्वमसाध्येष्वपि योगान् यापनार्थं वक्ष्यामः, तद्यथा- सर्पिर्मेहिनं कुष्ठकुटजपाठाहिङ्गुकटुरोहिणीकल्कं गुडूचीचित्रककषायेण पाययेत्, वसामेहिनमग्निमन्थकषायं शिंशपाकषायं वा, क्षौद्रमेहिनं कदरक्रमुककषायं , हस्तिमेहिनं तिन्दुककपित्थशिरीषपलाशपाठामूर्वादुःस्पर्शाकषायं मधुमधुरं हस्त्यश्वशूकरखरोष्ट्रास्थिक्षारं चेति; दह्यमानमौदककन्दक्वाथसिद्धां यवागूं क्षीरेक्षुरसमधुरां पाययेत् ||९||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
tataḥ priyaṅgvanantāyūthikāpadmātrāyantikālōhitikāmbaṣṭhādāḍimatvakśālaparṇīpadmatuṅgakēśara- dhātakībakulaśālmalīśrīvēṣṭakamōcarasēṣvariṣṭānayaskr̥tīrlēhānāsavāṁśca kurvīta; śr̥ṅgāṭakagilōḍyabisamr̥ṇālakāśakasērukamadhukāmrajambvasanatiniśakakubhakaṭvaṅgarōdhrabhallātaka- palāśacarmavr̥kṣagirikarṇikāśītaśivaniculadāḍimājakarṇaharivr̥kṣarājādanagōpaghōṇṭāvikaṅkatēṣu vā; yavānnavikārāṁśca sēvēta; yathōktakaṣāyasiddhāṁ yavāgūṁ cāsmai prayacchēt, kaṣāyāṇi vā pātum ||10||
View original
ततः प्रियङ्ग्वनन्तायूथिकापद्मात्रायन्तिकालोहितिकाम्बष्ठादाडिमत्वक्शालपर्णीपद्मतुङ्गकेशर- धातकीबकुलशाल्मलीश्रीवेष्टकमोचरसेष्वरिष्टानयस्कृतीर्लेहानासवांश्च कुर्वीत; शृङ्गाटकगिलोड्यबिसमृणालकाशकसेरुकमधुकाम्रजम्ब्वसनतिनिशककुभकट्वङ्गरोध्रभल्लातक- पलाशचर्मवृक्षगिरिकर्णिकाशीतशिवनिचुलदाडिमाजकर्णहरिवृक्षराजादनगोपघोण्टाविकङ्कतेषु वा; यवान्नविकारांश्च सेवेत; यथोक्तकषायसिद्धां यवागूं चास्मै प्रयच्छेत्, कषायाणि वा पातुम् ||१०||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
mahādhanamahitāhāramauṣadhadvēṣiṇamīśvaraṁ vā pāṭhābhayācitrakapragāḍhamanalpamākṣikamanyatamamāsavaṁ pāyayēt, aṅgāraśūlyōpadaṁśaṁ vā mādhvīkamabhīkṣṇaṁ, kṣaudrakapitthamaricānuviddhāni cāsmai pānabhōjanānyupaharēt, uṣṭrāśvatarakharapurīṣacūrṇāni cāsmai dadyādaśanēṣu; hiṅgusaindhavayuktairyūṣaiḥ sārṣapaiśca rāgairbhōjayēt; aviruddhāni cāsmai pānabhōjanānyupaharēdrasagandhavanti ca; pravr̥ddhamēhāstu vyāyāmaniyuddhakrīḍāgajaturagarathapadāticaryāparikramaṇānyastrōpāstrē vā sēvēran ||11||
View original
महाधनमहिताहारमौषधद्वेषिणमीश्वरं वा पाठाभयाचित्रकप्रगाढमनल्पमाक्षिकमन्यतममासवं पाययेत्, अङ्गारशूल्योपदंशं वा माध्वीकमभीक्ष्णं, क्षौद्रकपित्थमरिचानुविद्धानि चास्मै पानभोजनान्युपहरेत्, उष्ट्राश्वतरखरपुरीषचूर्णानि चास्मै दद्यादशनेषु; हिङ्गुसैन्धवयुक्तैर्यूषैः सार्षपैश्च रागैर्भोजयेत्; अविरुद्धानि चास्मै पानभोजनान्युपहरेद्रसगन्धवन्ति च; प्रवृद्धमेहास्तु व्यायामनियुद्धक्रीडागजतुरगरथपदातिचर्यापरिक्रमणान्यस्त्रोपास्त्रे वा सेवेरन् ||११||
Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13
adhanastvabāndhavō vā pādatrāṇātapatravirahitō bhaikṣyāśī grāmaikarātravāsī muniriva saṁyatātmā yōjanaśatamadhikaṁ vā gacchēt, mahādhanō vā śyāmākanīvāravr̥ttirāmalakakapitthatindukāśmantakaphalāhārō mr̥gaiḥ saha vasēt, tanmūtraśakr̥dbhakṣaḥ satatamanuvrajēdgāḥ, brāhmaṇō vā śilōñchavr̥ttirbhūtvā brahmarathamuddharēt, kr̥ṣēt satatamitaraḥ khanēdvā kūpaṁ, kr̥śaṁ tu satataṁ rakṣēt ||12||
bhavati cātra- adhanō vaidyasandēśādēvaṁ kurvannatandritaḥ |
saṁvatsarādantarādvā pramēhāt pratimucyatē ||13||
View original
अधनस्त्वबान्धवो वा पादत्राणातपत्रविरहितो भैक्ष्याशी ग्रामैकरात्रवासी मुनिरिव संयतात्मा योजनशतमधिकं वा गच्छेत्, महाधनो वा श्यामाकनीवारवृत्तिरामलककपित्थतिन्दुकाश्मन्तकफलाहारो मृगैः सह वसेत्, तन्मूत्रशकृद्भक्षः सततमनुव्रजेद्गाः, ब्राह्मणो वा शिलोञ्छवृत्तिर्भूत्वा ब्रह्मरथमुद्धरेत्, कृषेत् सततमितरः खनेद्वा कूपं, कृशं तु सततं रक्षेत् ||१२||
भवति चात्र- अधनो वैद्यसन्देशादेवं कुर्वन्नतन्द्रितः |
संवत्सरादन्तराद्वा प्रमेहात् प्रतिमुच्यते ||१३||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
iti suśrutasaṁhitāyāṁ cikitsāsthānē pramēhacikitsitaṁ nāmaikādaśō'dhyāyaḥ ||11||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने प्रमेहचिकित्सितं नामैकादशोऽध्यायः ||११||