Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
അഥാതഃ പ്രമേഹചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
ദ്വൌ പ്രമേഹൌ ഭവതഃ- സഹജോऽപഥ്യനിമിത്തശ്ച |
തത്ര സഹജോ മാതൃപിതൃബീജദോഷകൃതഃ, അഹിതാഹാരജോऽപഥ്യനിമിത്തഃ |
തയോഃ പൂര്വേണോപദ്രുതഃ കൃശോ രൂക്ഷോऽല്പാശീ പിപാസുര്ഭൃശം പരിസരണശീലശ്ച ഭവതി; ഉത്തരേണ സ്ഥൂലോ ബഹ്വാശീ സ്നിഗ്ധഃ ശയ്യാസനസ്വപ്നശീലഃ പ്രായേണേതി ||൩||
View original
अथातः प्रमेहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
द्वौ प्रमेहौ भवतः- सहजोऽपथ्यनिमित्तश्च |
तत्र सहजो मातृपितृबीजदोषकृतः, अहिताहारजोऽपथ्यनिमित्तः |
तयोः पूर्वेणोपद्रुतः कृशो रूक्षोऽल्पाशी पिपासुर्भृशं परिसरणशीलश्च भवति; उत्तरेण स्थूलो बह्वाशी स्निग्धः शय्यासनस्वप्नशीलः प्रायेणेति ||३||
ദ്വാവിത്യാദി| അത്ര കേചിദാഹുഃ സ്ത്രീണാം പ്രമേഹാ ന ഭവന്തീതി, തഥാ ഹി തന്ത്രാന്തരേ- “രജഃപ്രസേകാന്നാരീണാം മാസി മാസി വിശുധ്യതി| സര്വം ശരീരം ദോഷാശ്ച ന പ്രമേഹന്ത്യതഃ സ്ത്രിയഃ”- ഇതി; ഏതത്തു ന യുക്തം, സര്വതന്ത്രാപ്രസിദ്ധേഃ, പ്രത്യക്ഷവിരോധാച്ച||൧-൩||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
തത്ര കൃശമന്നപാനപ്രതിസംസ്കൃതാഭിഃ ക്രിയാഭിശ്ചികിത്സേത, സ്ഥൂലമപതര്പണയുക്താഭിഃ ||൪||
View original
तत्र कृशमन्नपानप्रतिसंस्कृताभिः क्रियाभिश्चिकित्सेत, स्थूलमपतर्पणयुक्ताभिः ||४||
തത്ര കൃശമിത്യാദി| കൃശം കാര്ശ്യാദിലക്ഷണയുക്തം സഹജമിത്യര്ഥഃ| സ്ഥൂലം സ്ഥൌല്യാദിധര്മയുക്തമഹിതാഹാരവിഹാരജമിത്യര്ഥഃ| അത്ര, അപതര്പയതീതി അപതര്പണം ലങ്ഘനം, അപതര്പണാനി വ്യായാമശോധനാനി തിക്തകടുകാദികാനി ച||൪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
സര്വ ഏവ ച പരിഹരേയുഃ സൌവീരകതുഷോദകശുക്തമൈരേയസുരാസവതോയപയസ്തൈലഘൃതേക്ഷുവികാരദധിപിഷ്ടാന്നാമ്ലയവാഗൂപാനകാനി ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകമാംസാനി ചേതി ||൫||
View original
सर्व एव च परिहरेयुः सौवीरकतुषोदकशुक्तमैरेयसुरासवतोयपयस्तैलघृतेक्षुविकारदधिपिष्टान्नाम्लयवागूपानकानि ग्राम्यानूपौदकमांसानि चेति ||५||
സൌവീരകം വിരേചനാധ്യായോക്തം, തുഷോദകം തത്രോക്തമേവ കാഞ്ജികം, ശുക്തം ചുക്രം, സുരാസവയോഃ പ്രത്യേകനിഷ്പാദിതയോരേകീകൃത്യ പുനഃ സന്ധാനമ്മൈരേയം, സുരാ പിഷ്ടമയീ, ദ്രവപ്രധാന ആസവഃ| ആനൂപാ മഹിഷാദയഃ, ഔദകാ മത്സ്യാദയഃ||൫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
തതഃ ശാലിഷഷ്ടികയവഗോധൂമകോദ്രവോദ്ദാലകാനനവാന് ഭുഞ്ജീത ചണകാഢകീകുലത്ഥമുദ്ഗവികല്പേന, തിക്തകഷായാഭ്യാം ച ശാകഗണാഭ്യാം നികുമ്ഭേങ്ഗുദീസര്ഷപാതസീതൈലസിദ്ധാഭ്യാം, ബദ്ധമൂത്രൈര്വാ ജാങ്ഗലൈര്മാംസൈരപഹൃതമേദോഭിരനമ്ലൈരഘൃതൈശ്ചേതി ||൬||
View original
ततः शालिषष्टिकयवगोधूमकोद्रवोद्दालकाननवान् भुञ्जीत चणकाढकीकुलत्थमुद्गविकल्पेन, तिक्तकषायाभ्यां च शाकगणाभ्यां निकुम्भेङ्गुदीसर्षपातसीतैलसिद्धाभ्यां, बद्धमूत्रैर्वा जाङ्गलैर्मांसैरपहृतमेदोभिरनम्लैरघृतैश्चेति ||६||
ഉദ്ദാലകാ അരണ്യകോദ്രവാഃ| അനവാഃ പുരാണാഃ| തിക്തഗണഃ പ്രപുന്നാടപടോലാദികഃ, കഷായഗണോ വടശുങ്ഗാദികഃ| തേഷാം ശാകാനാം സാധനാങ്ഗാനി നികുമ്ഭാദിതൈലാനി| നികുമ്ഭാ ദന്തീ| ബദ്ധമൂത്രൈരേണാദിഭിഃ| അപഹൃതമേദോഭിരിതി അവിദ്യമാനമേദോഭിഃ||൬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
തത്രാദിത ഏവ പ്രമേഹിണം സ്നിഗ്ധമന്യതമേന തൈലേന പ്രിയങ്ഗ്വാദിസിദ്ധേന വാ ഘൃതേന വാമയേത് പ്രഗാഢം വിരേചയേച്ച, വിരേചനാദനന്തരം സുരസാദികഷായേണാസ്ഥാപയേന്മഹൌഷധഭദ്രദാരുമുസ്താവാപേന മധുസൈന്ധവയുക്തേന, ദഹ്യമാനം ച ന്യഗ്രോധാദികഷായേണ നിസ്തൈലേന ||൭||
View original
तत्रादित एव प्रमेहिणं स्निग्धमन्यतमेन तैलेन प्रियङ्ग्वादिसिद्धेन वा घृतेन वामयेत् प्रगाढं विरेचयेच्च, विरेचनादनन्तरं सुरसादिकषायेणास्थापयेन्महौषधभद्रदारुमुस्तावापेन मधुसैन्धवयुक्तेन, दह्यमानं च न्यग्रोधादिकषायेण निस्तैलेन ||७||
രൂക്ഷസ്യ മേഹിനോ വമനനിഷേധാത്തദിതരസ്യ മേഹിനോ ബലവതശ്ച വമനമുപദിശന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| തൈലേനാന്യതമേനേതി നികുമ്ഭാദിതൈലാനാമനന്തരനിര്ദിഷ്ടാനാമേകതമേന; അഥവാ സ്നേഹോപയോഗികോക്തമേഹഹരനികുമ്ഭസര്ഷപാതസീപിചുമര്ദാതിമുക്തകസ്നേഹാനാമന്യതമേന സ്നിഗ്ധമ്| പൈത്തികേഷു തു മേഹേഷു സാമാന്യസ്നേഹപാകപരിഭാഷാര്ഥകല്പനയാ പ്രിയങ്ഗ്വാദിസിദ്ധേന ഘൃതേനോപസ്നിഗ്ധം വാമയേത്, പ്രഗാഢം വിരേചയേച്ച; കഫമേഹേ വാമയേത്, പിത്തമേഹേ വിരേചയേത്; ആമാശയസ്ഥേ കഫപിത്തേ വാമയേത്, പക്വാശയസ്ഥേ പിത്തേ വിരേചയേത്| വിരേചനാനന്തരം സപ്തരാത്രാത് പരതോ വാതവിദ്രധ്യാദാവുക്തേന സുരസാദികഷായേണ മഹൌഷധാദികല്കയുക്തേന മധുപ്രായേണ; മധുസൈന്ധവാദീനാം സാമാന്യപരിഭാഷാര്ഥകല്പേനൈവ സിദ്ധേ പുനര്വചനം സ്നേഹനിഷേധാര്ഥമിത്യേകേ| ദഹ്യമാനം , ച ന്യഗ്രോധാദികഷായേണാസ്ഥാപയേത്| നിസ്തൈലേനേതി വചനാദല്പഘൃതാഭ്യനുജ്ഞാനമ്, അല്പസ്നേഹാര്ഥമിത്യന്യേ||൭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
തതഃ ശുദ്ധദേഹമാമലകരസേന ഹരിദ്രാം മധുസംയുക്താം പായയേത്, ത്രിഫലാവിശാലാദേവദാരുമുസ്തകഷായം വാ, ശാലകമ്പില്ലകമുഷ്കകകല്കമക്ഷമാത്രം വാ മധുമധുരമാമലകരസേന ഹരിദ്രായുതം, കുടജകപിത്ഥരോഹീതകബിഭീതകസപ്തപര്ണപുഷ്പകല്കം വാ നിമ്ബാരഗ്വധസപ്തപര്ണമൂര്വാകുടജസോമവൃക്ഷപലാശാനാം വാ ത്വക്പത്രമൂലഫലപുഷ്പകഷായാണി, ഏതേ പഞ്ച യോഗാഃ സര്വമേഹാനാമപഹന്താരോ വ്യാഖ്യാതാഃ ||൮||
View original
ततः शुद्धदेहमामलकरसेन हरिद्रां मधुसंयुक्तां पाययेत्, त्रिफलाविशालादेवदारुमुस्तकषायं वा, शालकम्पिल्लकमुष्कककल्कमक्षमात्रं वा मधुमधुरमामलकरसेन हरिद्रायुतं, कुटजकपित्थरोहीतकबिभीतकसप्तपर्णपुष्पकल्कं वा निम्बारग्वधसप्तपर्णमूर्वाकुटजसोमवृक्षपलाशानां वा त्वक्पत्रमूलफलपुष्पकषायाणि, एते पञ्च योगाः सर्वमेहानामपहन्तारो व्याख्याताः ||८||
തതഃ ശുദ്ധദേഹമിത്യാദി| കല്പനാമാഹ- ആമലകരസസ്യ ചത്വാരി പലാനി, ഹരിദ്രാ കര്ഷപ്രമാണാ, തഥാ മധു ച കര്ഷപ്രമാണമേവ, ഏവം വിഭജ്യ പിബേത്| ത്രിഫലേത്യാദി| ത്രിഫലാദീനാം മുസ്താന്താനാം പലേ ഷോഡശഗുണം ജലം ദത്ത്വാ ചതുര്ഭാഗാവശിഷ്ടം ഗ്രാഹ്യമ്| തഥാ ചോക്തം- “ദ്രവ്യമാപോത്ഥിതം ക്വാഥ്യം ദത്ത്വാ ഷോഡശികം ജലമ്| പാദശേഷം ച കര്തവ്യമേഷ ക്വാഥവിധിഃ സ്മൃതഃ”- ഇതി| കുടജകപിത്ഥേത്യാദി കുടജാദിഭിഃ പുഷ്പശബ്ദഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ, അസ്മിന് യോഗേऽപി മധു ആമലകരസശ്ചാനുവര്തതേ| നിമ്ബേത്യാദി നിമ്ബാദീനാം യാനി ത്വക്പത്രമൂലഫലപുഷ്പാണി തൈഃ കൃതാനി കഷായാണി| ഏഷ പഞ്ചമോ യോഗഃ| ഏതേ പഞ്ചാപി സര്വമേഹേഷു സാധ്യേഷ്വസാധ്യേഷ്വപീത്യേകേ, യാപനാര്ഥമിത്യപരേ||൮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
വിശേഷശ്ചാത ഊര്ധ്വം- തത്രോദകമേഹിനം പാരിജാതകഷായം പായയേത്, ഇക്ഷുമേഹിനം വൈജയന്തീകഷായം, സുരാമേഹിനം നിമ്ബകഷായം, സികതാമേഹിനം ചിത്രകകഷായം, ശനൈര്മേഹിനം ഖദിരകഷായം, ലവണമേഹിനം പാഠാऽഗുരുഹരിദ്രാകഷായം , പിഷ്ടമേഹിനം ഹരിദ്രാദാരുഹരിദ്രാകഷായം, സാന്ദ്രമേഹിനം സപ്തപര്ണകഷായം, ശുക്രമേഹിനം ദൂര്വാശൈവലപ്ലവഹഠകരഞ്ജകസേരുകകഷായം കകുഭചന്ദനകഷായം വാ, ഫേനമേഹിനം ത്രിഫലാരഗ്വധമൃദ്വീകാകഷായം, മധുമധുരമിതി; പൈത്തികേഷു നീലമേഹിനം ശാലസാരാദികഷായമശ്വത്ഥകഷായം വാ പായയേത്, ഹരിദ്രാമേഹിനം രാജവൃക്ഷകഷായം, അമ്ലമേഹിനം ന്യഗ്രോധാദികഷായം, ക്ഷാരമേഹിനം ത്രിഫലാകഷായം, മഞ്ജിഷ്ഠാമേഹിനം മഞ്ജിഷ്ഠാചന്ദനകഷായം, ശോണിതമേഹിനം ഗുഡൂചീതിന്ദുകാസ്ഥികാശ്മര്യഖര്ജൂരകഷായം മധുമിശ്രം; അത ഊര്ധ്വമസാധ്യേഷ്വപി യോഗാന് യാപനാര്ഥം വക്ഷ്യാമഃ, തദ്യഥാ- സര്പിര്മേഹിനം കുഷ്ഠകുടജപാഠാഹിങ്ഗുകടുരോഹിണീകല്കം ഗുഡൂചീചിത്രകകഷായേണ പായയേത്, വസാമേഹിനമഗ്നിമന്ഥകഷായം ശിംശപാകഷായം വാ, ക്ഷൌദ്രമേഹിനം കദരക്രമുകകഷായം , ഹസ്തിമേഹിനം തിന്ദുകകപിത്ഥശിരീഷപലാശപാഠാമൂര്വാദുഃസ്പര്ശാകഷായം മധുമധുരം ഹസ്ത്യശ്വശൂകരഖരോഷ്ട്രാസ്ഥിക്ഷാരം ചേതി; ദഹ്യമാനമൌദകകന്ദക്വാഥസിദ്ധാം യവാഗൂം ക്ഷീരേക്ഷുരസമധുരാം പായയേത് ||൯||
View original
विशेषश्चात ऊर्ध्वं- तत्रोदकमेहिनं पारिजातकषायं पाययेत्, इक्षुमेहिनं वैजयन्तीकषायं, सुरामेहिनं निम्बकषायं, सिकतामेहिनं चित्रककषायं, शनैर्मेहिनं खदिरकषायं, लवणमेहिनं पाठाऽगुरुहरिद्राकषायं , पिष्टमेहिनं हरिद्रादारुहरिद्राकषायं, सान्द्रमेहिनं सप्तपर्णकषायं, शुक्रमेहिनं दूर्वाशैवलप्लवहठकरञ्जकसेरुककषायं ककुभचन्दनकषायं वा, फेनमेहिनं त्रिफलारग्वधमृद्वीकाकषायं, मधुमधुरमिति; पैत्तिकेषु नीलमेहिनं शालसारादिकषायमश्वत्थकषायं वा पाययेत्, हरिद्रामेहिनं राजवृक्षकषायं, अम्लमेहिनं न्यग्रोधादिकषायं, क्षारमेहिनं त्रिफलाकषायं, मञ्जिष्ठामेहिनं मञ्जिष्ठाचन्दनकषायं, शोणितमेहिनं गुडूचीतिन्दुकास्थिकाश्मर्यखर्जूरकषायं मधुमिश्रं; अत ऊर्ध्वमसाध्येष्वपि योगान् यापनार्थं वक्ष्यामः, तद्यथा- सर्पिर्मेहिनं कुष्ठकुटजपाठाहिङ्गुकटुरोहिणीकल्कं गुडूचीचित्रककषायेण पाययेत्, वसामेहिनमग्निमन्थकषायं शिंशपाकषायं वा, क्षौद्रमेहिनं कदरक्रमुककषायं , हस्तिमेहिनं तिन्दुककपित्थशिरीषपलाशपाठामूर्वादुःस्पर्शाकषायं मधुमधुरं हस्त्यश्वशूकरखरोष्ट्रास्थिक्षारं चेति; दह्यमानमौदककन्दक्वाथसिद्धां यवागूं क्षीरेक्षुरसमधुरां पाययेत् ||९||
വിശേഷ ഇത്യാദി| അത ഊര്ധ്വം ‘വക്ഷ്യതേ’ ഇതി വാക്യശേഷഃ| തത്രേത്യാദി| പാരിജാതഃ പാരിഭദ്രകഃ| ഇക്ഷ്വിത്യാദി| വൈജയന്തീ അരണികാ| ദൂര്വേത്യാദി ശൈവലം ശേവാലം, പ്ലവോ ഗോപാലദമനകഃ, ഹഠോ ജലകുമ്ഭികാ| കകുഭഃ സുഗന്ധിമൂലോ വിടപീ| കഫജേഷു മധുമധുരമിതി അന്തേ സ്ഥിതം ദശസ്വപി സമ്ബന്ധന്തി, ഏവം പൈത്തികേഷ്വപി; മധുനോ യോഗവാഹിത്വാന്മേഹഹരത്വാച്ച| പൈത്തികേത്യാദി| രാജവൃക്ഷഃ കിരമാലകഃ| അത ഇത്യാദി| കദര ആപീതസാരഃ ഖദിരാകാരഃ, ക്രമുകഃ പൂഗഫലമ്| മൂര്വാ ചൌരസ്നായുഃ; ദുഃസ്പര്ശാ ദുരാലഭാ| മധുമധുരമിതി വചനം സര്പിര്മേഹാദികഷായേഷ്വപി ദ്രഷ്ടവ്യമ്| ഹസ്ത്യശ്വാദിക്ഷാരോദകസ്യ ശീതസ്യ പാനം ഖരതീക്ഷ്ണത്വാത്| പ്രമേഹിണോऽബ്ധാതൌ ക്ഷീണേ തദ്വിരോധിനി പിത്തേ വിവൃദ്ധേ ദാഹോ ഭവതീതി തച്ചികിത്സിതമുപദിശന്നാഹ- ദഹ്യമാനമിത്യാദി| ഔദകകന്ദക്വാഥേത്യാദി ഷഡങ്ഗകല്പക്വഥിതേന ശാലൂകാദിക്വാഥേന സഹ ക്ഷീരേക്ഷുരസസിദ്ധാം ശീതാം മധുമധുരാം യവാഗൂം പായയേത്| തഥാ ചോക്തമ്- “യദപ്സു ശൃതശീതാസു ഷഡങ്ഗാദി പ്രയുജ്യതേ| കര്ഷമാത്രം തതോ ദ്രവ്യം സാധയേത് പ്രാസ്ഥികേऽമ്ഭസി|| അര്ധശൃതം പ്രയോക്തവ്യം പാനേ പേയാദിസംവിധൌ-” ഇതി| പൂര്വനിഷിദ്ധസ്യ യവാഗൂപാനസ്യാപവാദഃ| ക്ഷീരേക്ഷുരസമധുമധുരായാ യവാഗ്വാഃ പാനം പിത്തമേഹേ ഏവ, വാതശ്ലേഷ്മമേഹേഷു പുനര്യവാഗൂപാനസ്യ പ്രതിഷേധ ഏവ||൯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
തതഃ പ്രിയങ്ഗ്വനന്തായൂഥികാപദ്മാത്രായന്തികാലോഹിതികാമ്ബഷ്ഠാദാഡിമത്വക്ശാലപര്ണീപദ്മതുങ്ഗകേശര- ധാതകീബകുലശാല്മലീശ്രീവേഷ്ടകമോചരസേഷ്വരിഷ്ടാനയസ്കൃതീര്ലേഹാനാസവാംശ്ച കുര്വീത; ശൃങ്ഗാടകഗിലോഡ്യബിസമൃണാലകാശകസേരുകമധുകാമ്രജമ്ബ്വസനതിനിശകകുഭകട്വങ്ഗരോധ്രഭല്ലാതക- പലാശചര്മവൃക്ഷഗിരികര്ണികാശീതശിവനിചുലദാഡിമാജകര്ണഹരിവൃക്ഷരാജാദനഗോപഘോണ്ടാവികങ്കതേഷു വാ; യവാന്നവികാരാംശ്ച സേവേത; യഥോക്തകഷായസിദ്ധാം യവാഗൂം ചാസ്മൈ പ്രയച്ഛേത്, കഷായാണി വാ പാതുമ് ||൧൦||
View original
ततः प्रियङ्ग्वनन्तायूथिकापद्मात्रायन्तिकालोहितिकाम्बष्ठादाडिमत्वक्शालपर्णीपद्मतुङ्गकेशर- धातकीबकुलशाल्मलीश्रीवेष्टकमोचरसेष्वरिष्टानयस्कृतीर्लेहानासवांश्च कुर्वीत; शृङ्गाटकगिलोड्यबिसमृणालकाशकसेरुकमधुकाम्रजम्ब्वसनतिनिशककुभकट्वङ्गरोध्रभल्लातक- पलाशचर्मवृक्षगिरिकर्णिकाशीतशिवनिचुलदाडिमाजकर्णहरिवृक्षराजादनगोपघोण्टाविकङ्कतेषु वा; यवान्नविकारांश्च सेवेत; यथोक्तकषायसिद्धां यवागूं चास्मै प्रयच्छेत्, कषायाणि वा पातुम् ||१०||
തത്ര സര്വേഷാം മേഹാനാം പ്രഥമം സാമാന്യാന് തതോ വൈശേഷികാംശ്ച യോഗാനഭിധായ പുനരപ്യരിഷ്ടാദീന് സാമാന്യേനൈവ നിര്ദിശന്നാഹ- തത ഇത്യാദി| അനന്താ ഉത്പലസാരിവാ, പദ്മാ ഭാര്ഗീ, ത്രായന്തികാ മദയന്തികാ; ലോഹിതികാ മഞ്ജിഷ്ഠാ, രാമതരുണീത്യന്യേ; അമ്ബഷ്ഠാ മാചികാ, ‘സാങ്കുരഡ’ ഇതി ലോകേ; ശാലപര്ണീത്യത്ര കേചിത് താലപര്ണീതി പഠന്തി, താലപര്ണീ മുഷലീ; തുങ്ഗഃ പുന്നാഗഃ, കേശരം നാഗകേശരം, ശ്രീവേഷ്ടകോ നവനീതധൂപഃ സരലനിര്യാസഃ, മോചരസഃ ശാല്മലീനിര്യാസഃ| തത്രാരിഷ്ടാദയഃ പൂര്വേണൈവ വിധാനേന വിധേയാഃ| ശൃങ്ഗാടകേത്യാദി ശൃങ്ഗാടകം ജലമധ്യേ ത്രികണ്ടകം, ഗിലോഡ്യഃ കന്ദഃ പ്രാവൃഡൂജാതഃ ശണപത്രാകാരോ വല്ലീയുക്തശ്ചര്മണ്വതീനദീഭവ(വഃ)ശ്വേതവര്തുലപാഷാണസദൃശഃ ‘ഗുഗിലോട’ ഇതി ലോകേ, ബിസം പദ്മമൂലം, തസ്യ സ്ഥൂലപ്രരോഹോ മൃണാലം, അസനോ ബീജകഃ, തിനിശഃ സ്യന്ദനഃ, കട്വങ്ഗോऽരലുകഃ, ചര്മവൃക്ഷഃ ‘ചര്മലോഹ’ ഇതി പ്രസിദ്ധോ ലകുചദ്രുമാകാരോ മഹാവൃക്ഷഃ, ഗിരികര്ണികാ ശ്വേതസ്യന്ദഃ, ശീതശിവഃ ശതപുഷ്പാഭേദഃ, നിചുലോ ജലവേതസഃ, അജകര്ണഃ സര്ജഃ പൂര്വദേശേ പ്രസിദ്ധ ഏവ, ഹരിവൃക്ഷ ഇന്ദ്രവൃക്ഷഃ, ധവാകാര ഇത്യേകേ, ‘കുടജ’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി, ‘ഹരിദ്രാവൃക്ഷ’ ഇത്യപരേ പഠന്തി, തത്ര ഹരിദ്രാ പ്രസിദ്ധാ, വൃക്ഷഃ കുടജഃ; രാജാദനഃ ക്ഷീരികാ, ഗോപഘോണ്ടാ ഘോടാബദരീ, വികങ്കതഃ കണ്ടകികാ| ഏതേഷു വാ പൂര്വകല്പേനാരിഷ്ടാദയഃ കര്തവ്യാഃ| യവേത്യാദി ഗൃഞ്ജയവൌദനധാനാദയഃ| യഥോക്തേത്യാദി| അനന്തരോക്തപ്രിയങ്ഗ്വാദിശൃങ്ഗാടകാദിവര്ഗൈഃ കൃതാമിതി||൧൦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
മഹാധനമഹിതാഹാരമൌഷധദ്വേഷിണമീശ്വരം വാ പാഠാഭയാചിത്രകപ്രഗാഢമനല്പമാക്ഷികമന്യതമമാസവം പായയേത്, അങ്ഗാരശൂല്യോപദംശം വാ മാധ്വീകമഭീക്ഷ്ണം, ക്ഷൌദ്രകപിത്ഥമരിചാനുവിദ്ധാനി ചാസ്മൈ പാനഭോജനാന്യുപഹരേത്, ഉഷ്ട്രാശ്വതരഖരപുരീഷചൂര്ണാനി ചാസ്മൈ ദദ്യാദശനേഷു; ഹിങ്ഗുസൈന്ധവയുക്തൈര്യൂഷൈഃ സാര്ഷപൈശ്ച രാഗൈര്ഭോജയേത്; അവിരുദ്ധാനി ചാസ്മൈ പാനഭോജനാന്യുപഹരേദ്രസഗന്ധവന്തി ച; പ്രവൃദ്ധമേഹാസ്തു വ്യായാമനിയുദ്ധക്രീഡാഗജതുരഗരഥപദാതിചര്യാപരിക്രമണാന്യസ്ത്രോപാസ്ത്രേ വാ സേവേരന് ||൧൧||
View original
महाधनमहिताहारमौषधद्वेषिणमीश्वरं वा पाठाभयाचित्रकप्रगाढमनल्पमाक्षिकमन्यतममासवं पाययेत्, अङ्गारशूल्योपदंशं वा माध्वीकमभीक्ष्णं, क्षौद्रकपित्थमरिचानुविद्धानि चास्मै पानभोजनान्युपहरेत्, उष्ट्राश्वतरखरपुरीषचूर्णानि चास्मै दद्यादशनेषु; हिङ्गुसैन्धवयुक्तैर्यूषैः सार्षपैश्च रागैर्भोजयेत्; अविरुद्धानि चास्मै पानभोजनान्युपहरेद्रसगन्धवन्ति च; प्रवृद्धमेहास्तु व्यायामनियुद्धक्रीडागजतुरगरथपदातिचर्यापरिक्रमणान्यस्त्रोपास्त्रे वा सेवेरन् ||११||
മഹാധനോ ലേലാവൃക്വണിക്പ്രഭൃതികാഃ, ഈഷ്ട ഇത്യേവംശീല ഈശ്വര ഈശിതാ രാജാ| അത്ര ഗുഡസ്ഥാനേ മാക്ഷികമ്| അനല്പം പ്രഭൂതം, തത്തു കഷായസമം; പാഠാഭയാചിത്രകാണാഭുക്താനാം കഷായം കര്ഷത്രയം ദേയമിതി പ്രഗാഢാര്ഥഃ; അന്യേ തു, അന്യതമമാസവം പൂര്വോക്തം പ്രിയങ്ഗ്വാദ്യാസവമ്| അങ്ഗാരശൂല്യോപദംശമിതി ഭടിത്രോപദംശം; മാധ്വീകം മധുയോനിമദ്യം ചിരസംസ്ഥിതം ച; അഭീക്ഷ്ണമത്യര്ഥമ്| ജേജ്ജടാചാര്യസ്തു ദ്രാക്ഷാസവമാഹ, തന്നേച്ഛതി, ഗയീ| ക്ഷൌദ്രേത്യാദി| ഉഷ്ട്രാദിപുരീഷചൂര്ണാവചാരിതാനി ചാന്നാനി ദദ്യാത്| സര്ഷപകല്കരഞ്ജിതാ ലേഹാഃ, രാജികാസ്ഥാനേ രാഗേഷു സര്ഷപാഃ; അന്യേ തു പഠന്തി- ‘സാര്ഷപൈസ്തു ശാകൈര്ഭോജയേത്’ ഇതി| അന്യാനി പാനഭോജനാന്യവിരുദ്ധാനി പ്രമേഹിണസ്താനി രസവന്തി ഗന്ധവന്തി ച പ്രദദ്യാത്| നിര്ദിഷ്ടഃ കൃശസ്യ പ്രായശോ വിധിരന്നപാനപ്രതിസംസ്കൃതഃ, അതഃ പരം സ്ഥൂലസ്യാപകര്ഷണവിധാനമാഹ- പ്രവൃദ്ധമേഹാ ഇത്യാദി| വ്യായാമോऽങ്ഗാനാം വിവിധപ്രകാര ആയാമഃ, തഥാ ചോക്തമ്,- “തുലാഭ്രമഗുണാകര്ഷധനുരാകര്ഷണാദിഭിഃ| ആയാമോ വിവിധോऽങ്ഗാനാം വ്യായാമ ഇതി കീര്തിതഃ”- ഇതി; നിയുദ്ധം ബാഹുയുദ്ധം, ധനുര്വേദേऽന്യഥാ നിയുദ്ധം വ്യാഖ്യാതം, തച്ച വിസ്തരഭയാന്ന ലിഖിതം; ക്രീഡാ ലോകപ്രസിദ്ധൈര്ഹസ്തപാദപ്രക്ഷേപൈര്നര്മപൂര്വകം ക്രീഡനം; ഗജാനാമാരോഹണം ഹസ്തിശിക്ഷായാമതിവിസ്തൃതം സാങ്ഗ്രാമികമാഭ്യാസികം ച ഗജചര്യാ; തത്ര തുരഗചര്യാ വിക്രമവാഞ്ഛിതോപശല്യസംഹിതാസു ഹയാരോഹണം; രഥചര്യാം പദാതിചര്യാം ച ജമദഗ്നിരാഹ; “സര്വദിഗ്ഭാഗഭാഗേഷു ഹസ്ത്യശ്വരഥപത്തിഷു| ശസ്ത്രാസ്ത്രൈര്യസ്തു സംയോഗഃ സാ ചര്യേതി പ്രകീര്ത്യതേ” ഇതി; പരിക്രമണം ചങ്ക്രമണം ഗതാഗതമിത്യര്ഥഃ, സര്വതോ ഭ്രമണമിത്യന്യേ; അസ്ത്രം ശാസ്ത്രിതം ധനുഃ; ഉപാസ്ത്രം ശാസ്ത്രനിയമവര്ജിതം ധനുരേവ||൧൧||
Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13
അധനസ്ത്വബാന്ധവോ വാ പാദത്രാണാതപത്രവിരഹിതോ ഭൈക്ഷ്യാശീ ഗ്രാമൈകരാത്രവാസീ മുനിരിവ സംയതാത്മാ യോജനശതമധികം വാ ഗച്ഛേത്, മഹാധനോ വാ ശ്യാമാകനീവാരവൃത്തിരാമലകകപിത്ഥതിന്ദുകാശ്മന്തകഫലാഹാരോ മൃഗൈഃ സഹ വസേത്, തന്മൂത്രശകൃദ്ഭക്ഷഃ സതതമനുവ്രജേദ്ഗാഃ, ബ്രാഹ്മണോ വാ ശിലോഞ്ഛവൃത്തിര്ഭൂത്വാ ബ്രഹ്മരഥമുദ്ധരേത്, കൃഷേത് സതതമിതരഃ ഖനേദ്വാ കൂപം, കൃശം തു സതതം രക്ഷേത് ||൧൨||
ഭവതി ചാത്ര- അധനോ വൈദ്യസന്ദേശാദേവം കുര്വന്നതന്ദ്രിതഃ |
സംവത്സരാദന്തരാദ്വാ പ്രമേഹാത് പ്രതിമുച്യതേ ||൧൩||
View original
अधनस्त्वबान्धवो वा पादत्राणातपत्रविरहितो भैक्ष्याशी ग्रामैकरात्रवासी मुनिरिव संयतात्मा योजनशतमधिकं वा गच्छेत्, महाधनो वा श्यामाकनीवारवृत्तिरामलककपित्थतिन्दुकाश्मन्तकफलाहारो मृगैः सह वसेत्, तन्मूत्रशकृद्भक्षः सततमनुव्रजेद्गाः, ब्राह्मणो वा शिलोञ्छवृत्तिर्भूत्वा ब्रह्मरथमुद्धरेत्, कृषेत् सततमितरः खनेद्वा कूपं, कृशं तु सततं रक्षेत् ||१२||
भवति चात्र- अधनो वैद्यसन्देशादेवं कुर्वन्नतन्द्रितः |
संवत्सरादन्तराद्वा प्रमेहात् प्रतिमुच्यते ||१३||
അധികമിതി ശതദ്വയം ത്രയം വാ| നീവാര ഉലികാധാന്യം, തദ്വിവിധമ്- ഏകം ധാന്യസദൃശവിടപം ധാന്യക്ഷേത്രജം, ദ്വിതീയം മഹാദലകാണ്ഡം തത്തു സലിലജം; തത്ര സലിലജം സലിലവൃദ്ധിമാത്രസ്തമ്ബപ്രരോഹം രക്തശൂകം, തദേവ പ്രസാധി(രി)കേതി തന്ത്രാന്തരേ പഠ്യതേ| തന്മൂത്രശകൃദ്ഭക്ഷ ഇത്യത്ര താസാം ഗവാമേവ മൂത്രശകൃതീ ഗ്രാഹ്യേ| ഭൂമിപതിതസ്യോത്സൃഷ്ടസ്യ കണശഃ ശസ്യഗ്രഹണം ശിലഃ, കണശോ ധാന്യഗ്രഹണമിത്യര്ഥഃ; ഭൂമിഷ്ഠമാത്രസ്യ ശസ്യസ്യ ഗ്രഹണമുഞ്ഛഃ| ബ്രഹ്മരഥം ധര്മപത്ന്യാ സഹ ബ്രാഹ്മണാധിഷ്ഠിതം ശകടമുദ്ധരേത്, അഥവാ ബ്രഹ്മ ഏവ രഥോ ബ്രഹ്മരഥസ്തമുദ്ധരേത്, ധാരയേദ്വേദമിത്യര്ഥഃ; പാപരോഗപ്രായഃ പ്രമേഹോ വേദാധ്യയനാന്നാശമുപൈതി| ഇതരഃ ശൂദ്രഃ| അധന ഇത്യാദി യാവന്മൃഗൈഃ സഹ സംവസേദിത്യയം വിധിഃ ക്ഷത്രിയസ്യ; തന്മൂത്രശകൃദ്ഭക്ഷഃ സതതമനുവ്രജേദ്ഗാ ഇതി വൈശ്യസ്യായം വിധിഃ||൧൨-൧൩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ പ്രമേഹചികിത്സിതം നാമൈകാദശോऽധ്യായഃ ||൧൧||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने प्रमेहचिकित्सितं नामैकादशोऽध्यायः ||११||
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ ഏകാദശോऽധ്യായഃ||൧൧||