Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
അഥാതഃ പ്രമേഹചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
ദ്വൌ പ്രമേഹൌ ഭവതഃ- സഹജോऽപഥ്യനിമിത്തശ്ച |
തത്ര സഹജോ മാതൃപിതൃബീജദോഷകൃതഃ, അഹിതാഹാരജോऽപഥ്യനിമിത്തഃ |
തയോഃ പൂര്വേണോപദ്രുതഃ കൃശോ രൂക്ഷോऽല്പാശീ പിപാസുര്ഭൃശം പരിസരണശീലശ്ച ഭവതി; ഉത്തരേണ സ്ഥൂലോ ബഹ്വാശീ സ്നിഗ്ധഃ ശയ്യാസനസ്വപ്നശീലഃ പ്രായേണേതി ||൩||
View original
अथातः प्रमेहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
द्वौ प्रमेहौ भवतः- सहजोऽपथ्यनिमित्तश्च |
तत्र सहजो मातृपितृबीजदोषकृतः, अहिताहारजोऽपथ्यनिमित्तः |
तयोः पूर्वेणोपद्रुतः कृशो रूक्षोऽल्पाशी पिपासुर्भृशं परिसरणशीलश्च भवति; उत्तरेण स्थूलो बह्वाशी स्निग्धः शय्यासनस्वप्नशीलः प्रायेणेति ||३||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
തത്ര കൃശമന്നപാനപ്രതിസംസ്കൃതാഭിഃ ക്രിയാഭിശ്ചികിത്സേത, സ്ഥൂലമപതര്പണയുക്താഭിഃ ||൪||
View original
तत्र कृशमन्नपानप्रतिसंस्कृताभिः क्रियाभिश्चिकित्सेत, स्थूलमपतर्पणयुक्ताभिः ||४||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
സര്വ ഏവ ച പരിഹരേയുഃ സൌവീരകതുഷോദകശുക്തമൈരേയസുരാസവതോയപയസ്തൈലഘൃതേക്ഷുവികാരദധിപിഷ്ടാന്നാമ്ലയവാഗൂപാനകാനി ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകമാംസാനി ചേതി ||൫||
View original
सर्व एव च परिहरेयुः सौवीरकतुषोदकशुक्तमैरेयसुरासवतोयपयस्तैलघृतेक्षुविकारदधिपिष्टान्नाम्लयवागूपानकानि ग्राम्यानूपौदकमांसानि चेति ||५||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
തതഃ ശാലിഷഷ്ടികയവഗോധൂമകോദ്രവോദ്ദാലകാനനവാന് ഭുഞ്ജീത ചണകാഢകീകുലത്ഥമുദ്ഗവികല്പേന, തിക്തകഷായാഭ്യാം ച ശാകഗണാഭ്യാം നികുമ്ഭേങ്ഗുദീസര്ഷപാതസീതൈലസിദ്ധാഭ്യാം, ബദ്ധമൂത്രൈര്വാ ജാങ്ഗലൈര്മാംസൈരപഹൃതമേദോഭിരനമ്ലൈരഘൃതൈശ്ചേതി ||൬||
View original
ततः शालिषष्टिकयवगोधूमकोद्रवोद्दालकाननवान् भुञ्जीत चणकाढकीकुलत्थमुद्गविकल्पेन, तिक्तकषायाभ्यां च शाकगणाभ्यां निकुम्भेङ्गुदीसर्षपातसीतैलसिद्धाभ्यां, बद्धमूत्रैर्वा जाङ्गलैर्मांसैरपहृतमेदोभिरनम्लैरघृतैश्चेति ||६||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
തത്രാദിത ഏവ പ്രമേഹിണം സ്നിഗ്ധമന്യതമേന തൈലേന പ്രിയങ്ഗ്വാദിസിദ്ധേന വാ ഘൃതേന വാമയേത് പ്രഗാഢം വിരേചയേച്ച, വിരേചനാദനന്തരം സുരസാദികഷായേണാസ്ഥാപയേന്മഹൌഷധഭദ്രദാരുമുസ്താവാപേന മധുസൈന്ധവയുക്തേന, ദഹ്യമാനം ച ന്യഗ്രോധാദികഷായേണ നിസ്തൈലേന ||൭||
View original
तत्रादित एव प्रमेहिणं स्निग्धमन्यतमेन तैलेन प्रियङ्ग्वादिसिद्धेन वा घृतेन वामयेत् प्रगाढं विरेचयेच्च, विरेचनादनन्तरं सुरसादिकषायेणास्थापयेन्महौषधभद्रदारुमुस्तावापेन मधुसैन्धवयुक्तेन, दह्यमानं च न्यग्रोधादिकषायेण निस्तैलेन ||७||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
തതഃ ശുദ്ധദേഹമാമലകരസേന ഹരിദ്രാം മധുസംയുക്താം പായയേത്, ത്രിഫലാവിശാലാദേവദാരുമുസ്തകഷായം വാ, ശാലകമ്പില്ലകമുഷ്കകകല്കമക്ഷമാത്രം വാ മധുമധുരമാമലകരസേന ഹരിദ്രായുതം, കുടജകപിത്ഥരോഹീതകബിഭീതകസപ്തപര്ണപുഷ്പകല്കം വാ നിമ്ബാരഗ്വധസപ്തപര്ണമൂര്വാകുടജസോമവൃക്ഷപലാശാനാം വാ ത്വക്പത്രമൂലഫലപുഷ്പകഷായാണി, ഏതേ പഞ്ച യോഗാഃ സര്വമേഹാനാമപഹന്താരോ വ്യാഖ്യാതാഃ ||൮||
View original
ततः शुद्धदेहमामलकरसेन हरिद्रां मधुसंयुक्तां पाययेत्, त्रिफलाविशालादेवदारुमुस्तकषायं वा, शालकम्पिल्लकमुष्कककल्कमक्षमात्रं वा मधुमधुरमामलकरसेन हरिद्रायुतं, कुटजकपित्थरोहीतकबिभीतकसप्तपर्णपुष्पकल्कं वा निम्बारग्वधसप्तपर्णमूर्वाकुटजसोमवृक्षपलाशानां वा त्वक्पत्रमूलफलपुष्पकषायाणि, एते पञ्च योगाः सर्वमेहानामपहन्तारो व्याख्याताः ||८||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
വിശേഷശ്ചാത ഊര്ധ്വം- തത്രോദകമേഹിനം പാരിജാതകഷായം പായയേത്, ഇക്ഷുമേഹിനം വൈജയന്തീകഷായം, സുരാമേഹിനം നിമ്ബകഷായം, സികതാമേഹിനം ചിത്രകകഷായം, ശനൈര്മേഹിനം ഖദിരകഷായം, ലവണമേഹിനം പാഠാऽഗുരുഹരിദ്രാകഷായം , പിഷ്ടമേഹിനം ഹരിദ്രാദാരുഹരിദ്രാകഷായം, സാന്ദ്രമേഹിനം സപ്തപര്ണകഷായം, ശുക്രമേഹിനം ദൂര്വാശൈവലപ്ലവഹഠകരഞ്ജകസേരുകകഷായം കകുഭചന്ദനകഷായം വാ, ഫേനമേഹിനം ത്രിഫലാരഗ്വധമൃദ്വീകാകഷായം, മധുമധുരമിതി; പൈത്തികേഷു നീലമേഹിനം ശാലസാരാദികഷായമശ്വത്ഥകഷായം വാ പായയേത്, ഹരിദ്രാമേഹിനം രാജവൃക്ഷകഷായം, അമ്ലമേഹിനം ന്യഗ്രോധാദികഷായം, ക്ഷാരമേഹിനം ത്രിഫലാകഷായം, മഞ്ജിഷ്ഠാമേഹിനം മഞ്ജിഷ്ഠാചന്ദനകഷായം, ശോണിതമേഹിനം ഗുഡൂചീതിന്ദുകാസ്ഥികാശ്മര്യഖര്ജൂരകഷായം മധുമിശ്രം; അത ഊര്ധ്വമസാധ്യേഷ്വപി യോഗാന് യാപനാര്ഥം വക്ഷ്യാമഃ, തദ്യഥാ- സര്പിര്മേഹിനം കുഷ്ഠകുടജപാഠാഹിങ്ഗുകടുരോഹിണീകല്കം ഗുഡൂചീചിത്രകകഷായേണ പായയേത്, വസാമേഹിനമഗ്നിമന്ഥകഷായം ശിംശപാകഷായം വാ, ക്ഷൌദ്രമേഹിനം കദരക്രമുകകഷായം , ഹസ്തിമേഹിനം തിന്ദുകകപിത്ഥശിരീഷപലാശപാഠാമൂര്വാദുഃസ്പര്ശാകഷായം മധുമധുരം ഹസ്ത്യശ്വശൂകരഖരോഷ്ട്രാസ്ഥിക്ഷാരം ചേതി; ദഹ്യമാനമൌദകകന്ദക്വാഥസിദ്ധാം യവാഗൂം ക്ഷീരേക്ഷുരസമധുരാം പായയേത് ||൯||
View original
विशेषश्चात ऊर्ध्वं- तत्रोदकमेहिनं पारिजातकषायं पाययेत्, इक्षुमेहिनं वैजयन्तीकषायं, सुरामेहिनं निम्बकषायं, सिकतामेहिनं चित्रककषायं, शनैर्मेहिनं खदिरकषायं, लवणमेहिनं पाठाऽगुरुहरिद्राकषायं , पिष्टमेहिनं हरिद्रादारुहरिद्राकषायं, सान्द्रमेहिनं सप्तपर्णकषायं, शुक्रमेहिनं दूर्वाशैवलप्लवहठकरञ्जकसेरुककषायं ककुभचन्दनकषायं वा, फेनमेहिनं त्रिफलारग्वधमृद्वीकाकषायं, मधुमधुरमिति; पैत्तिकेषु नीलमेहिनं शालसारादिकषायमश्वत्थकषायं वा पाययेत्, हरिद्रामेहिनं राजवृक्षकषायं, अम्लमेहिनं न्यग्रोधादिकषायं, क्षारमेहिनं त्रिफलाकषायं, मञ्जिष्ठामेहिनं मञ्जिष्ठाचन्दनकषायं, शोणितमेहिनं गुडूचीतिन्दुकास्थिकाश्मर्यखर्जूरकषायं मधुमिश्रं; अत ऊर्ध्वमसाध्येष्वपि योगान् यापनार्थं वक्ष्यामः, तद्यथा- सर्पिर्मेहिनं कुष्ठकुटजपाठाहिङ्गुकटुरोहिणीकल्कं गुडूचीचित्रककषायेण पाययेत्, वसामेहिनमग्निमन्थकषायं शिंशपाकषायं वा, क्षौद्रमेहिनं कदरक्रमुककषायं , हस्तिमेहिनं तिन्दुककपित्थशिरीषपलाशपाठामूर्वादुःस्पर्शाकषायं मधुमधुरं हस्त्यश्वशूकरखरोष्ट्रास्थिक्षारं चेति; दह्यमानमौदककन्दक्वाथसिद्धां यवागूं क्षीरेक्षुरसमधुरां पाययेत् ||९||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
തതഃ പ്രിയങ്ഗ്വനന്തായൂഥികാപദ്മാത്രായന്തികാലോഹിതികാമ്ബഷ്ഠാദാഡിമത്വക്ശാലപര്ണീപദ്മതുങ്ഗകേശര- ധാതകീബകുലശാല്മലീശ്രീവേഷ്ടകമോചരസേഷ്വരിഷ്ടാനയസ്കൃതീര്ലേഹാനാസവാംശ്ച കുര്വീത; ശൃങ്ഗാടകഗിലോഡ്യബിസമൃണാലകാശകസേരുകമധുകാമ്രജമ്ബ്വസനതിനിശകകുഭകട്വങ്ഗരോധ്രഭല്ലാതക- പലാശചര്മവൃക്ഷഗിരികര്ണികാശീതശിവനിചുലദാഡിമാജകര്ണഹരിവൃക്ഷരാജാദനഗോപഘോണ്ടാവികങ്കതേഷു വാ; യവാന്നവികാരാംശ്ച സേവേത; യഥോക്തകഷായസിദ്ധാം യവാഗൂം ചാസ്മൈ പ്രയച്ഛേത്, കഷായാണി വാ പാതുമ് ||൧൦||
View original
ततः प्रियङ्ग्वनन्तायूथिकापद्मात्रायन्तिकालोहितिकाम्बष्ठादाडिमत्वक्शालपर्णीपद्मतुङ्गकेशर- धातकीबकुलशाल्मलीश्रीवेष्टकमोचरसेष्वरिष्टानयस्कृतीर्लेहानासवांश्च कुर्वीत; शृङ्गाटकगिलोड्यबिसमृणालकाशकसेरुकमधुकाम्रजम्ब्वसनतिनिशककुभकट्वङ्गरोध्रभल्लातक- पलाशचर्मवृक्षगिरिकर्णिकाशीतशिवनिचुलदाडिमाजकर्णहरिवृक्षराजादनगोपघोण्टाविकङ्कतेषु वा; यवान्नविकारांश्च सेवेत; यथोक्तकषायसिद्धां यवागूं चास्मै प्रयच्छेत्, कषायाणि वा पातुम् ||१०||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
മഹാധനമഹിതാഹാരമൌഷധദ്വേഷിണമീശ്വരം വാ പാഠാഭയാചിത്രകപ്രഗാഢമനല്പമാക്ഷികമന്യതമമാസവം പായയേത്, അങ്ഗാരശൂല്യോപദംശം വാ മാധ്വീകമഭീക്ഷ്ണം, ക്ഷൌദ്രകപിത്ഥമരിചാനുവിദ്ധാനി ചാസ്മൈ പാനഭോജനാന്യുപഹരേത്, ഉഷ്ട്രാശ്വതരഖരപുരീഷചൂര്ണാനി ചാസ്മൈ ദദ്യാദശനേഷു; ഹിങ്ഗുസൈന്ധവയുക്തൈര്യൂഷൈഃ സാര്ഷപൈശ്ച രാഗൈര്ഭോജയേത്; അവിരുദ്ധാനി ചാസ്മൈ പാനഭോജനാന്യുപഹരേദ്രസഗന്ധവന്തി ച; പ്രവൃദ്ധമേഹാസ്തു വ്യായാമനിയുദ്ധക്രീഡാഗജതുരഗരഥപദാതിചര്യാപരിക്രമണാന്യസ്ത്രോപാസ്ത്രേ വാ സേവേരന് ||൧൧||
View original
महाधनमहिताहारमौषधद्वेषिणमीश्वरं वा पाठाभयाचित्रकप्रगाढमनल्पमाक्षिकमन्यतममासवं पाययेत्, अङ्गारशूल्योपदंशं वा माध्वीकमभीक्ष्णं, क्षौद्रकपित्थमरिचानुविद्धानि चास्मै पानभोजनान्युपहरेत्, उष्ट्राश्वतरखरपुरीषचूर्णानि चास्मै दद्यादशनेषु; हिङ्गुसैन्धवयुक्तैर्यूषैः सार्षपैश्च रागैर्भोजयेत्; अविरुद्धानि चास्मै पानभोजनान्युपहरेद्रसगन्धवन्ति च; प्रवृद्धमेहास्तु व्यायामनियुद्धक्रीडागजतुरगरथपदातिचर्यापरिक्रमणान्यस्त्रोपास्त्रे वा सेवेरन् ||११||
Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13
അധനസ്ത്വബാന്ധവോ വാ പാദത്രാണാതപത്രവിരഹിതോ ഭൈക്ഷ്യാശീ ഗ്രാമൈകരാത്രവാസീ മുനിരിവ സംയതാത്മാ യോജനശതമധികം വാ ഗച്ഛേത്, മഹാധനോ വാ ശ്യാമാകനീവാരവൃത്തിരാമലകകപിത്ഥതിന്ദുകാശ്മന്തകഫലാഹാരോ മൃഗൈഃ സഹ വസേത്, തന്മൂത്രശകൃദ്ഭക്ഷഃ സതതമനുവ്രജേദ്ഗാഃ, ബ്രാഹ്മണോ വാ ശിലോഞ്ഛവൃത്തിര്ഭൂത്വാ ബ്രഹ്മരഥമുദ്ധരേത്, കൃഷേത് സതതമിതരഃ ഖനേദ്വാ കൂപം, കൃശം തു സതതം രക്ഷേത് ||൧൨||
ഭവതി ചാത്ര- അധനോ വൈദ്യസന്ദേശാദേവം കുര്വന്നതന്ദ്രിതഃ |
സംവത്സരാദന്തരാദ്വാ പ്രമേഹാത് പ്രതിമുച്യതേ ||൧൩||
View original
अधनस्त्वबान्धवो वा पादत्राणातपत्रविरहितो भैक्ष्याशी ग्रामैकरात्रवासी मुनिरिव संयतात्मा योजनशतमधिकं वा गच्छेत्, महाधनो वा श्यामाकनीवारवृत्तिरामलककपित्थतिन्दुकाश्मन्तकफलाहारो मृगैः सह वसेत्, तन्मूत्रशकृद्भक्षः सततमनुव्रजेद्गाः, ब्राह्मणो वा शिलोञ्छवृत्तिर्भूत्वा ब्रह्मरथमुद्धरेत्, कृषेत् सततमितरः खनेद्वा कूपं, कृशं तु सततं रक्षेत् ||१२||
भवति चात्र- अधनो वैद्यसन्देशादेवं कुर्वन्नतन्द्रितः |
संवत्सरादन्तराद्वा प्रमेहात् प्रतिमुच्यते ||१३||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ പ്രമേഹചികിത്സിതം നാമൈകാദശോऽധ്യായഃ ||൧൧||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने प्रमेहचिकित्सितं नामैकादशोऽध्यायः ||११||