Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
అథాతః ప్రమేహచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
ద్వౌ ప్రమేహౌ భవతః- సహజోఽపథ్యనిమిత్తశ్చ |
తత్ర సహజో మాతృపితృబీజదోషకృతః, అహితాహారజోఽపథ్యనిమిత్తః |
తయోః పూర్వేణోపద్రుతః కృశో రూక్షోఽల్పాశీ పిపాసుర్భృశం పరిసరణశీలశ్చ భవతి; ఉత్తరేణ స్థూలో బహ్వాశీ స్నిగ్ధః శయ్యాసనస్వప్నశీలః ప్రాయేణేతి ||3||
View original
अथातः प्रमेहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
द्वौ प्रमेहौ भवतः- सहजोऽपथ्यनिमित्तश्च |
तत्र सहजो मातृपितृबीजदोषकृतः, अहिताहारजोऽपथ्यनिमित्तः |
तयोः पूर्वेणोपद्रुतः कृशो रूक्षोऽल्पाशी पिपासुर्भृशं परिसरणशीलश्च भवति; उत्तरेण स्थूलो बह्वाशी स्निग्धः शय्यासनस्वप्नशीलः प्रायेणेति ||३||
ద్వావిత్యాది| అత్ర కేచిదాహుః స్త్రీణాం ప్రమేహా న భవంతీతి, తథా హి తంత్రాంతరే- “రజఃప్రసేకాన్నారీణాం మాసి మాసి విశుధ్యతి| సర్వం శరీరం దోషాశ్చ న ప్రమేహంత్యతః స్త్రియః”- ఇతి; ఏతత్తు న యుక్తం, సర్వతంత్రాప్రసిద్ధేః, ప్రత్యక్షవిరోధాచ్చ||1-3||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
తత్ర కృశమన్నపానప్రతిసంస్కృతాభిః క్రియాభిశ్చికిత్సేత, స్థూలమపతర్పణయుక్తాభిః ||4||
View original
तत्र कृशमन्नपानप्रतिसंस्कृताभिः क्रियाभिश्चिकित्सेत, स्थूलमपतर्पणयुक्ताभिः ||४||
తత్ర కృశమిత్యాది| కృశం కార్శ్యాదిలక్షణయుక్తం సహజమిత్యర్థః| స్థూలం స్థౌల్యాదిధర్మయుక్తమహితాహారవిహారజమిత్యర్థః| అత్ర, అపతర్పయతీతి అపతర్పణం లంఘనం, అపతర్పణాని వ్యాయామశోధనాని తిక్తకటుకాదికాని చ||4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
సర్వ ఏవ చ పరిహరేయుః సౌవీరకతుషోదకశుక్తమైరేయసురాసవతోయపయస్తైలఘృతేక్షువికారదధిపిష్టాన్నామ్లయవాగూపానకాని గ్రామ్యానూపౌదకమాంసాని చేతి ||5||
View original
सर्व एव च परिहरेयुः सौवीरकतुषोदकशुक्तमैरेयसुरासवतोयपयस्तैलघृतेक्षुविकारदधिपिष्टान्नाम्लयवागूपानकानि ग्राम्यानूपौदकमांसानि चेति ||५||
సౌవీరకం విరేచనాధ్యాయోక్తం, తుషోదకం తత్రోక్తమేవ కాంజికం, శుక్తం చుక్రం, సురాసవయోః ప్రత్యేకనిష్పాదితయోరేకీకృత్య పునః సంధానమ్మైరేయం, సురా పిష్టమయీ, ద్రవప్రధాన ఆసవః| ఆనూపా మహిషాదయః, ఔదకా మత్స్యాదయః||5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
తతః శాలిషష్టికయవగోధూమకోద్రవోద్దాలకాననవాన్ భుంజీత చణకాఢకీకులత్థముద్గవికల్పేన, తిక్తకషాయాభ్యాం చ శాకగణాభ్యాం నికుంభేంగుదీసర్షపాతసీతైలసిద్ధాభ్యాం, బద్ధమూత్రైర్వా జాంగలైర్మాంసైరపహృతమేదోభిరనమ్లైరఘృతైశ్చేతి ||6||
View original
ततः शालिषष्टिकयवगोधूमकोद्रवोद्दालकाननवान् भुञ्जीत चणकाढकीकुलत्थमुद्गविकल्पेन, तिक्तकषायाभ्यां च शाकगणाभ्यां निकुम्भेङ्गुदीसर्षपातसीतैलसिद्धाभ्यां, बद्धमूत्रैर्वा जाङ्गलैर्मांसैरपहृतमेदोभिरनम्लैरघृतैश्चेति ||६||
ఉద్దాలకా అరణ్యకోద్రవాః| అనవాః పురాణాః| తిక్తగణః ప్రపున్నాటపటోలాదికః, కషాయగణో వటశుంగాదికః| తేషాం శాకానాం సాధనాంగాని నికుంభాదితైలాని| నికుంభా దంతీ| బద్ధమూత్రైరేణాదిభిః| అపహృతమేదోభిరితి అవిద్యమానమేదోభిః||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
తత్రాదిత ఏవ ప్రమేహిణం స్నిగ్ధమన్యతమేన తైలేన ప్రియంగ్వాదిసిద్ధేన వా ఘృతేన వామయేత్ ప్రగాఢం విరేచయేచ్చ, విరేచనాదనంతరం సురసాదికషాయేణాస్థాపయేన్మహౌషధభద్రదారుముస్తావాపేన మధుసైంధవయుక్తేన, దహ్యమానం చ న్యగ్రోధాదికషాయేణ నిస్తైలేన ||7||
View original
तत्रादित एव प्रमेहिणं स्निग्धमन्यतमेन तैलेन प्रियङ्ग्वादिसिद्धेन वा घृतेन वामयेत् प्रगाढं विरेचयेच्च, विरेचनादनन्तरं सुरसादिकषायेणास्थापयेन्महौषधभद्रदारुमुस्तावापेन मधुसैन्धवयुक्तेन, दह्यमानं च न्यग्रोधादिकषायेण निस्तैलेन ||७||
రూక్షస్య మేహినో వమననిషేధాత్తదితరస్య మేహినో బలవతశ్చ వమనముపదిశన్నాహ- తత్రేత్యాది| తైలేనాన్యతమేనేతి నికుంభాదితైలానామనంతరనిర్దిష్టానామేకతమేన; అథవా స్నేహోపయోగికోక్తమేహహరనికుంభసర్షపాతసీపిచుమర్దాతిముక్తకస్నేహానామన్యతమేన స్నిగ్ధం| పైత్తికేషు తు మేహేషు సామాన్యస్నేహపాకపరిభాషార్థకల్పనయా ప్రియంగ్వాదిసిద్ధేన ఘృతేనోపస్నిగ్ధం వామయేత్, ప్రగాఢం విరేచయేచ్చ; కఫమేహే వామయేత్, పిత్తమేహే విరేచయేత్; ఆమాశయస్థే కఫపిత్తే వామయేత్, పక్వాశయస్థే పిత్తే విరేచయేత్| విరేచనానంతరం సప్తరాత్రాత్ పరతో వాతవిద్రధ్యాదావుక్తేన సురసాదికషాయేణ మహౌషధాదికల్కయుక్తేన మధుప్రాయేణ; మధుసైంధవాదీనాం సామాన్యపరిభాషార్థకల్పేనైవ సిద్ధే పునర్వచనం స్నేహనిషేధార్థమిత్యేకే| దహ్యమానం , చ న్యగ్రోధాదికషాయేణాస్థాపయేత్| నిస్తైలేనేతి వచనాదల్పఘృతాభ్యనుజ్ఞానం, అల్పస్నేహార్థమిత్యన్యే||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
తతః శుద్ధదేహమామలకరసేన హరిద్రాం మధుసంయుక్తాం పాయయేత్, త్రిఫలావిశాలాదేవదారుముస్తకషాయం వా, శాలకంపిల్లకముష్కకకల్కమక్షమాత్రం వా మధుమధురమామలకరసేన హరిద్రాయుతం, కుటజకపిత్థరోహీతకబిభీతకసప్తపర్ణపుష్పకల్కం వా నింబారగ్వధసప్తపర్ణమూర్వాకుటజసోమవృక్షపలాశానాం వా త్వక్పత్రమూలఫలపుష్పకషాయాణి, ఏతే పంచ యోగాః సర్వమేహానామపహంతారో వ్యాఖ్యాతాః ||8||
View original
ततः शुद्धदेहमामलकरसेन हरिद्रां मधुसंयुक्तां पाययेत्, त्रिफलाविशालादेवदारुमुस्तकषायं वा, शालकम्पिल्लकमुष्कककल्कमक्षमात्रं वा मधुमधुरमामलकरसेन हरिद्रायुतं, कुटजकपित्थरोहीतकबिभीतकसप्तपर्णपुष्पकल्कं वा निम्बारग्वधसप्तपर्णमूर्वाकुटजसोमवृक्षपलाशानां वा त्वक्पत्रमूलफलपुष्पकषायाणि, एते पञ्च योगाः सर्वमेहानामपहन्तारो व्याख्याताः ||८||
తతః శుద్ధదేహమిత్యాది| కల్పనామాహ- ఆమలకరసస్య చత్వారి పలాని, హరిద్రా కర్షప్రమాణా, తథా మధు చ కర్షప్రమాణమేవ, ఏవం విభజ్య పిబేత్| త్రిఫలేత్యాది| త్రిఫలాదీనాం ముస్తాంతానాం పలే షోడశగుణం జలం దత్త్వా చతుర్భాగావశిష్టం గ్రాహ్యం| తథా చోక్తం- “ద్రవ్యమాపోత్థితం క్వాథ్యం దత్త్వా షోడశికం జలం| పాదశేషం చ కర్తవ్యమేష క్వాథవిధిః స్మృతః”- ఇతి| కుటజకపిత్థేత్యాది కుటజాదిభిః పుష్పశబ్దః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే, అస్మిన్ యోగేఽపి మధు ఆమలకరసశ్చానువర్తతే| నింబేత్యాది నింబాదీనాం యాని త్వక్పత్రమూలఫలపుష్పాణి తైః కృతాని కషాయాణి| ఏష పంచమో యోగః| ఏతే పంచాపి సర్వమేహేషు సాధ్యేష్వసాధ్యేష్వపీత్యేకే, యాపనార్థమిత్యపరే||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
విశేషశ్చాత ఊర్ధ్వం- తత్రోదకమేహినం పారిజాతకషాయం పాయయేత్, ఇక్షుమేహినం వైజయంతీకషాయం, సురామేహినం నింబకషాయం, సికతామేహినం చిత్రకకషాయం, శనైర్మేహినం ఖదిరకషాయం, లవణమేహినం పాఠాఽగురుహరిద్రాకషాయం , పిష్టమేహినం హరిద్రాదారుహరిద్రాకషాయం, సాంద్రమేహినం సప్తపర్ణకషాయం, శుక్రమేహినం దూర్వాశైవలప్లవహఠకరంజకసేరుకకషాయం కకుభచందనకషాయం వా, ఫేనమేహినం త్రిఫలారగ్వధమృద్వీకాకషాయం, మధుమధురమితి; పైత్తికేషు నీలమేహినం శాలసారాదికషాయమశ్వత్థకషాయం వా పాయయేత్, హరిద్రామేహినం రాజవృక్షకషాయం, అమ్లమేహినం న్యగ్రోధాదికషాయం, క్షారమేహినం త్రిఫలాకషాయం, మంజిష్ఠామేహినం మంజిష్ఠాచందనకషాయం, శోణితమేహినం గుడూచీతిందుకాస్థికాశ్మర్యఖర్జూరకషాయం మధుమిశ్రం; అత ఊర్ధ్వమసాధ్యేష్వపి యోగాన్ యాపనార్థం వక్ష్యామః, తద్యథా- సర్పిర్మేహినం కుష్ఠకుటజపాఠాహింగుకటురోహిణీకల్కం గుడూచీచిత్రకకషాయేణ పాయయేత్, వసామేహినమగ్నిమంథకషాయం శింశపాకషాయం వా, క్షౌద్రమేహినం కదరక్రముకకషాయం , హస్తిమేహినం తిందుకకపిత్థశిరీషపలాశపాఠామూర్వాదుఃస్పర్శాకషాయం మధుమధురం హస్త్యశ్వశూకరఖరోష్ట్రాస్థిక్షారం చేతి; దహ్యమానమౌదకకందక్వాథసిద్ధాం యవాగూం క్షీరేక్షురసమధురాం పాయయేత్ ||9||
View original
विशेषश्चात ऊर्ध्वं- तत्रोदकमेहिनं पारिजातकषायं पाययेत्, इक्षुमेहिनं वैजयन्तीकषायं, सुरामेहिनं निम्बकषायं, सिकतामेहिनं चित्रककषायं, शनैर्मेहिनं खदिरकषायं, लवणमेहिनं पाठाऽगुरुहरिद्राकषायं , पिष्टमेहिनं हरिद्रादारुहरिद्राकषायं, सान्द्रमेहिनं सप्तपर्णकषायं, शुक्रमेहिनं दूर्वाशैवलप्लवहठकरञ्जकसेरुककषायं ककुभचन्दनकषायं वा, फेनमेहिनं त्रिफलारग्वधमृद्वीकाकषायं, मधुमधुरमिति; पैत्तिकेषु नीलमेहिनं शालसारादिकषायमश्वत्थकषायं वा पाययेत्, हरिद्रामेहिनं राजवृक्षकषायं, अम्लमेहिनं न्यग्रोधादिकषायं, क्षारमेहिनं त्रिफलाकषायं, मञ्जिष्ठामेहिनं मञ्जिष्ठाचन्दनकषायं, शोणितमेहिनं गुडूचीतिन्दुकास्थिकाश्मर्यखर्जूरकषायं मधुमिश्रं; अत ऊर्ध्वमसाध्येष्वपि योगान् यापनार्थं वक्ष्यामः, तद्यथा- सर्पिर्मेहिनं कुष्ठकुटजपाठाहिङ्गुकटुरोहिणीकल्कं गुडूचीचित्रककषायेण पाययेत्, वसामेहिनमग्निमन्थकषायं शिंशपाकषायं वा, क्षौद्रमेहिनं कदरक्रमुककषायं , हस्तिमेहिनं तिन्दुककपित्थशिरीषपलाशपाठामूर्वादुःस्पर्शाकषायं मधुमधुरं हस्त्यश्वशूकरखरोष्ट्रास्थिक्षारं चेति; दह्यमानमौदककन्दक्वाथसिद्धां यवागूं क्षीरेक्षुरसमधुरां पाययेत् ||९||
విశేష ఇత్యాది| అత ఊర్ధ్వం ‘వక్ష్యతే’ ఇతి వాక్యశేషః| తత్రేత్యాది| పారిజాతః పారిభద్రకః| ఇక్ష్విత్యాది| వైజయంతీ అరణికా| దూర్వేత్యాది శైవలం శేవాలం, ప్లవో గోపాలదమనకః, హఠో జలకుంభికా| కకుభః సుగంధిమూలో విటపీ| కఫజేషు మధుమధురమితి అంతే స్థితం దశస్వపి సంబంధంతి, ఏవం పైత్తికేష్వపి; మధునో యోగవాహిత్వాన్మేహహరత్వాచ్చ| పైత్తికేత్యాది| రాజవృక్షః కిరమాలకః| అత ఇత్యాది| కదర ఆపీతసారః ఖదిరాకారః, క్రముకః పూగఫలం| మూర్వా చౌరస్నాయుః; దుఃస్పర్శా దురాలభా| మధుమధురమితి వచనం సర్పిర్మేహాదికషాయేష్వపి ద్రష్టవ్యం| హస్త్యశ్వాదిక్షారోదకస్య శీతస్య పానం ఖరతీక్ష్ణత్వాత్| ప్రమేహిణోఽబ్ధాతౌ క్షీణే తద్విరోధిని పిత్తే వివృద్ధే దాహో భవతీతి తచ్చికిత్సితముపదిశన్నాహ- దహ్యమానమిత్యాది| ఔదకకందక్వాథేత్యాది షడంగకల్పక్వథితేన శాలూకాదిక్వాథేన సహ క్షీరేక్షురససిద్ధాం శీతాం మధుమధురాం యవాగూం పాయయేత్| తథా చోక్తం- “యదప్సు శృతశీతాసు షడంగాది ప్రయుజ్యతే| కర్షమాత్రం తతో ద్రవ్యం సాధయేత్ ప్రాస్థికేఽంభసి|| అర్ధశృతం ప్రయోక్తవ్యం పానే పేయాదిసంవిధౌ-” ఇతి| పూర్వనిషిద్ధస్య యవాగూపానస్యాపవాదః| క్షీరేక్షురసమధుమధురాయా యవాగ్వాః పానం పిత్తమేహే ఏవ, వాతశ్లేష్మమేహేషు పునర్యవాగూపానస్య ప్రతిషేధ ఏవ||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
తతః ప్రియంగ్వనంతాయూథికాపద్మాత్రాయంతికాలోహితికాంబష్ఠాదాడిమత్వక్శాలపర్ణీపద్మతుంగకేశర- ధాతకీబకులశాల్మలీశ్రీవేష్టకమోచరసేష్వరిష్టానయస్కృతీర్లేహానాసవాంశ్చ కుర్వీత; శృంగాటకగిలోడ్యబిసమృణాలకాశకసేరుకమధుకామ్రజంబ్వసనతినిశకకుభకట్వంగరోధ్రభల్లాతక- పలాశచర్మవృక్షగిరికర్ణికాశీతశివనిచులదాడిమాజకర్ణహరివృక్షరాజాదనగోపఘోంటావికంకతేషు వా; యవాన్నవికారాంశ్చ సేవేత; యథోక్తకషాయసిద్ధాం యవాగూం చాస్మై ప్రయచ్ఛేత్, కషాయాణి వా పాతుం ||10||
View original
ततः प्रियङ्ग्वनन्तायूथिकापद्मात्रायन्तिकालोहितिकाम्बष्ठादाडिमत्वक्शालपर्णीपद्मतुङ्गकेशर- धातकीबकुलशाल्मलीश्रीवेष्टकमोचरसेष्वरिष्टानयस्कृतीर्लेहानासवांश्च कुर्वीत; शृङ्गाटकगिलोड्यबिसमृणालकाशकसेरुकमधुकाम्रजम्ब्वसनतिनिशककुभकट्वङ्गरोध्रभल्लातक- पलाशचर्मवृक्षगिरिकर्णिकाशीतशिवनिचुलदाडिमाजकर्णहरिवृक्षराजादनगोपघोण्टाविकङ्कतेषु वा; यवान्नविकारांश्च सेवेत; यथोक्तकषायसिद्धां यवागूं चास्मै प्रयच्छेत्, कषायाणि वा पातुम् ||१०||
తత్ర సర్వేషాం మేహానాం ప్రథమం సామాన్యాన్ తతో వైశేషికాంశ్చ యోగానభిధాయ పునరప్యరిష్టాదీన్ సామాన్యేనైవ నిర్దిశన్నాహ- తత ఇత్యాది| అనంతా ఉత్పలసారివా, పద్మా భార్గీ, త్రాయంతికా మదయంతికా; లోహితికా మంజిష్ఠా, రామతరుణీత్యన్యే; అంబష్ఠా మాచికా, ‘సాంకురడ’ ఇతి లోకే; శాలపర్ణీత్యత్ర కేచిత్ తాలపర్ణీతి పఠంతి, తాలపర్ణీ ముషలీ; తుంగః పున్నాగః, కేశరం నాగకేశరం, శ్రీవేష్టకో నవనీతధూపః సరలనిర్యాసః, మోచరసః శాల్మలీనిర్యాసః| తత్రారిష్టాదయః పూర్వేణైవ విధానేన విధేయాః| శృంగాటకేత్యాది శృంగాటకం జలమధ్యే త్రికంటకం, గిలోడ్యః కందః ప్రావృడూజాతః శణపత్రాకారో వల్లీయుక్తశ్చర్మణ్వతీనదీభవ(వః)శ్వేతవర్తులపాషాణసదృశః ‘గుగిలోట’ ఇతి లోకే, బిసం పద్మమూలం, తస్య స్థూలప్రరోహో మృణాలం, అసనో బీజకః, తినిశః స్యందనః, కట్వంగోఽరలుకః, చర్మవృక్షః ‘చర్మలోహ’ ఇతి ప్రసిద్ధో లకుచద్రుమాకారో మహావృక్షః, గిరికర్ణికా శ్వేతస్యందః, శీతశివః శతపుష్పాభేదః, నిచులో జలవేతసః, అజకర్ణః సర్జః పూర్వదేశే ప్రసిద్ధ ఏవ, హరివృక్ష ఇంద్రవృక్షః, ధవాకార ఇత్యేకే, ‘కుటజ’ ఇత్యన్యే పఠంతి, ‘హరిద్రావృక్ష’ ఇత్యపరే పఠంతి, తత్ర హరిద్రా ప్రసిద్ధా, వృక్షః కుటజః; రాజాదనః క్షీరికా, గోపఘోంటా ఘోటాబదరీ, వికంకతః కంటకికా| ఏతేషు వా పూర్వకల్పేనారిష్టాదయః కర్తవ్యాః| యవేత్యాది గృంజయవౌదనధానాదయః| యథోక్తేత్యాది| అనంతరోక్తప్రియంగ్వాదిశృంగాటకాదివర్గైః కృతామితి||10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
మహాధనమహితాహారమౌషధద్వేషిణమీశ్వరం వా పాఠాభయాచిత్రకప్రగాఢమనల్పమాక్షికమన్యతమమాసవం పాయయేత్, అంగారశూల్యోపదంశం వా మాధ్వీకమభీక్ష్ణం, క్షౌద్రకపిత్థమరిచానువిద్ధాని చాస్మై పానభోజనాన్యుపహరేత్, ఉష్ట్రాశ్వతరఖరపురీషచూర్ణాని చాస్మై దద్యాదశనేషు; హింగుసైంధవయుక్తైర్యూషైః సార్షపైశ్చ రాగైర్భోజయేత్; అవిరుద్ధాని చాస్మై పానభోజనాన్యుపహరేద్రసగంధవంతి చ; ప్రవృద్ధమేహాస్తు వ్యాయామనియుద్ధక్రీడాగజతురగరథపదాతిచర్యాపరిక్రమణాన్యస్త్రోపాస్త్రే వా సేవేరన్ ||11||
View original
महाधनमहिताहारमौषधद्वेषिणमीश्वरं वा पाठाभयाचित्रकप्रगाढमनल्पमाक्षिकमन्यतममासवं पाययेत्, अङ्गारशूल्योपदंशं वा माध्वीकमभीक्ष्णं, क्षौद्रकपित्थमरिचानुविद्धानि चास्मै पानभोजनान्युपहरेत्, उष्ट्राश्वतरखरपुरीषचूर्णानि चास्मै दद्यादशनेषु; हिङ्गुसैन्धवयुक्तैर्यूषैः सार्षपैश्च रागैर्भोजयेत्; अविरुद्धानि चास्मै पानभोजनान्युपहरेद्रसगन्धवन्ति च; प्रवृद्धमेहास्तु व्यायामनियुद्धक्रीडागजतुरगरथपदातिचर्यापरिक्रमणान्यस्त्रोपास्त्रे वा सेवेरन् ||११||
మహాధనో లేలావృక్వణిక్ప్రభృతికాః, ఈష్ట ఇత్యేవంశీల ఈశ్వర ఈశితా రాజా| అత్ర గుడస్థానే మాక్షికం| అనల్పం ప్రభూతం, తత్తు కషాయసమం; పాఠాభయాచిత్రకాణాభుక్తానాం కషాయం కర్షత్రయం దేయమితి ప్రగాఢార్థః; అన్యే తు, అన్యతమమాసవం పూర్వోక్తం ప్రియంగ్వాద్యాసవం| అంగారశూల్యోపదంశమితి భటిత్రోపదంశం; మాధ్వీకం మధుయోనిమద్యం చిరసంస్థితం చ; అభీక్ష్ణమత్యర్థం| జేజ్జటాచార్యస్తు ద్రాక్షాసవమాహ, తన్నేచ్ఛతి, గయీ| క్షౌద్రేత్యాది| ఉష్ట్రాదిపురీషచూర్ణావచారితాని చాన్నాని దద్యాత్| సర్షపకల్కరంజితా లేహాః, రాజికాస్థానే రాగేషు సర్షపాః; అన్యే తు పఠంతి- ‘సార్షపైస్తు శాకైర్భోజయేత్’ ఇతి| అన్యాని పానభోజనాన్యవిరుద్ధాని ప్రమేహిణస్తాని రసవంతి గంధవంతి చ ప్రదద్యాత్| నిర్దిష్టః కృశస్య ప్రాయశో విధిరన్నపానప్రతిసంస్కృతః, అతః పరం స్థూలస్యాపకర్షణవిధానమాహ- ప్రవృద్ధమేహా ఇత్యాది| వ్యాయామోఽంగానాం వివిధప్రకార ఆయామః, తథా చోక్తం,- “తులాభ్రమగుణాకర్షధనురాకర్షణాదిభిః| ఆయామో వివిధోఽంగానాం వ్యాయామ ఇతి కీర్తితః”- ఇతి; నియుద్ధం బాహుయుద్ధం, ధనుర్వేదేఽన్యథా నియుద్ధం వ్యాఖ్యాతం, తచ్చ విస్తరభయాన్న లిఖితం; క్రీడా లోకప్రసిద్ధైర్హస్తపాదప్రక్షేపైర్నర్మపూర్వకం క్రీడనం; గజానామారోహణం హస్తిశిక్షాయామతివిస్తృతం సాంగ్రామికమాభ్యాసికం చ గజచర్యా; తత్ర తురగచర్యా విక్రమవాంఛితోపశల్యసంహితాసు హయారోహణం; రథచర్యాం పదాతిచర్యాం చ జమదగ్నిరాహ; “సర్వదిగ్భాగభాగేషు హస్త్యశ్వరథపత్తిషు| శస్త్రాస్త్రైర్యస్తు సంయోగః సా చర్యేతి ప్రకీర్త్యతే” ఇతి; పరిక్రమణం చంక్రమణం గతాగతమిత్యర్థః, సర్వతో భ్రమణమిత్యన్యే; అస్త్రం శాస్త్రితం ధనుః; ఉపాస్త్రం శాస్త్రనియమవర్జితం ధనురేవ||11||
Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13
అధనస్త్వబాంధవో వా పాదత్రాణాతపత్రవిరహితో భైక్ష్యాశీ గ్రామైకరాత్రవాసీ మునిరివ సంయతాత్మా యోజనశతమధికం వా గచ్ఛేత్, మహాధనో వా శ్యామాకనీవారవృత్తిరామలకకపిత్థతిందుకాశ్మంతకఫలాహారో మృగైః సహ వసేత్, తన్మూత్రశకృద్భక్షః సతతమనువ్రజేద్గాః, బ్రాహ్మణో వా శిలోంఛవృత్తిర్భూత్వా బ్రహ్మరథముద్ధరేత్, కృషేత్ సతతమితరః ఖనేద్వా కూపం, కృశం తు సతతం రక్షేత్ ||12||
భవతి చాత్ర- అధనో వైద్యసందేశాదేవం కుర్వన్నతంద్రితః |
సంవత్సరాదంతరాద్వా ప్రమేహాత్ ప్రతిముచ్యతే ||13||
View original
अधनस्त्वबान्धवो वा पादत्राणातपत्रविरहितो भैक्ष्याशी ग्रामैकरात्रवासी मुनिरिव संयतात्मा योजनशतमधिकं वा गच्छेत्, महाधनो वा श्यामाकनीवारवृत्तिरामलककपित्थतिन्दुकाश्मन्तकफलाहारो मृगैः सह वसेत्, तन्मूत्रशकृद्भक्षः सततमनुव्रजेद्गाः, ब्राह्मणो वा शिलोञ्छवृत्तिर्भूत्वा ब्रह्मरथमुद्धरेत्, कृषेत् सततमितरः खनेद्वा कूपं, कृशं तु सततं रक्षेत् ||१२||
भवति चात्र- अधनो वैद्यसन्देशादेवं कुर्वन्नतन्द्रितः |
संवत्सरादन्तराद्वा प्रमेहात् प्रतिमुच्यते ||१३||
అధికమితి శతద్వయం త్రయం వా| నీవార ఉలికాధాన్యం, తద్వివిధం- ఏకం ధాన్యసదృశవిటపం ధాన్యక్షేత్రజం, ద్వితీయం మహాదలకాండం తత్తు సలిలజం; తత్ర సలిలజం సలిలవృద్ధిమాత్రస్తంబప్రరోహం రక్తశూకం, తదేవ ప్రసాధి(రి)కేతి తంత్రాంతరే పఠ్యతే| తన్మూత్రశకృద్భక్ష ఇత్యత్ర తాసాం గవామేవ మూత్రశకృతీ గ్రాహ్యే| భూమిపతితస్యోత్సృష్టస్య కణశః శస్యగ్రహణం శిలః, కణశో ధాన్యగ్రహణమిత్యర్థః; భూమిష్ఠమాత్రస్య శస్యస్య గ్రహణముంఛః| బ్రహ్మరథం ధర్మపత్న్యా సహ బ్రాహ్మణాధిష్ఠితం శకటముద్ధరేత్, అథవా బ్రహ్మ ఏవ రథో బ్రహ్మరథస్తముద్ధరేత్, ధారయేద్వేదమిత్యర్థః; పాపరోగప్రాయః ప్రమేహో వేదాధ్యయనాన్నాశముపైతి| ఇతరః శూద్రః| అధన ఇత్యాది యావన్మృగైః సహ సంవసేదిత్యయం విధిః క్షత్రియస్య; తన్మూత్రశకృద్భక్షః సతతమనువ్రజేద్గా ఇతి వైశ్యస్యాయం విధిః||12-13||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే ప్రమేహచికిత్సితం నామైకాదశోఽధ్యాయః ||11||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने प्रमेहचिकित्सितं नामैकादशोऽध्यायः ||११||
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం చికిత్సాస్థానే ఏకాదశోఽధ్యాయః||11||