Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
అథాతః ప్రమేహచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
ద్వౌ ప్రమేహౌ భవతః- సహజోఽపథ్యనిమిత్తశ్చ |
తత్ర సహజో మాతృపితృబీజదోషకృతః, అహితాహారజోఽపథ్యనిమిత్తః |
తయోః పూర్వేణోపద్రుతః కృశో రూక్షోఽల్పాశీ పిపాసుర్భృశం పరిసరణశీలశ్చ భవతి; ఉత్తరేణ స్థూలో బహ్వాశీ స్నిగ్ధః శయ్యాసనస్వప్నశీలః ప్రాయేణేతి ||3||
View original
अथातः प्रमेहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
द्वौ प्रमेहौ भवतः- सहजोऽपथ्यनिमित्तश्च |
तत्र सहजो मातृपितृबीजदोषकृतः, अहिताहारजोऽपथ्यनिमित्तः |
तयोः पूर्वेणोपद्रुतः कृशो रूक्षोऽल्पाशी पिपासुर्भृशं परिसरणशीलश्च भवति; उत्तरेण स्थूलो बह्वाशी स्निग्धः शय्यासनस्वप्नशीलः प्रायेणेति ||३||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
తత్ర కృశమన్నపానప్రతిసంస్కృతాభిః క్రియాభిశ్చికిత్సేత, స్థూలమపతర్పణయుక్తాభిః ||4||
View original
तत्र कृशमन्नपानप्रतिसंस्कृताभिः क्रियाभिश्चिकित्सेत, स्थूलमपतर्पणयुक्ताभिः ||४||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
సర్వ ఏవ చ పరిహరేయుః సౌవీరకతుషోదకశుక్తమైరేయసురాసవతోయపయస్తైలఘృతేక్షువికారదధిపిష్టాన్నామ్లయవాగూపానకాని గ్రామ్యానూపౌదకమాంసాని చేతి ||5||
View original
सर्व एव च परिहरेयुः सौवीरकतुषोदकशुक्तमैरेयसुरासवतोयपयस्तैलघृतेक्षुविकारदधिपिष्टान्नाम्लयवागूपानकानि ग्राम्यानूपौदकमांसानि चेति ||५||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
తతః శాలిషష్టికయవగోధూమకోద్రవోద్దాలకాననవాన్ భుంజీత చణకాఢకీకులత్థముద్గవికల్పేన, తిక్తకషాయాభ్యాం చ శాకగణాభ్యాం నికుంభేంగుదీసర్షపాతసీతైలసిద్ధాభ్యాం, బద్ధమూత్రైర్వా జాంగలైర్మాంసైరపహృతమేదోభిరనమ్లైరఘృతైశ్చేతి ||6||
View original
ततः शालिषष्टिकयवगोधूमकोद्रवोद्दालकाननवान् भुञ्जीत चणकाढकीकुलत्थमुद्गविकल्पेन, तिक्तकषायाभ्यां च शाकगणाभ्यां निकुम्भेङ्गुदीसर्षपातसीतैलसिद्धाभ्यां, बद्धमूत्रैर्वा जाङ्गलैर्मांसैरपहृतमेदोभिरनम्लैरघृतैश्चेति ||६||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
తత్రాదిత ఏవ ప్రమేహిణం స్నిగ్ధమన్యతమేన తైలేన ప్రియంగ్వాదిసిద్ధేన వా ఘృతేన వామయేత్ ప్రగాఢం విరేచయేచ్చ, విరేచనాదనంతరం సురసాదికషాయేణాస్థాపయేన్మహౌషధభద్రదారుముస్తావాపేన మధుసైంధవయుక్తేన, దహ్యమానం చ న్యగ్రోధాదికషాయేణ నిస్తైలేన ||7||
View original
तत्रादित एव प्रमेहिणं स्निग्धमन्यतमेन तैलेन प्रियङ्ग्वादिसिद्धेन वा घृतेन वामयेत् प्रगाढं विरेचयेच्च, विरेचनादनन्तरं सुरसादिकषायेणास्थापयेन्महौषधभद्रदारुमुस्तावापेन मधुसैन्धवयुक्तेन, दह्यमानं च न्यग्रोधादिकषायेण निस्तैलेन ||७||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
తతః శుద్ధదేహమామలకరసేన హరిద్రాం మధుసంయుక్తాం పాయయేత్, త్రిఫలావిశాలాదేవదారుముస్తకషాయం వా, శాలకంపిల్లకముష్కకకల్కమక్షమాత్రం వా మధుమధురమామలకరసేన హరిద్రాయుతం, కుటజకపిత్థరోహీతకబిభీతకసప్తపర్ణపుష్పకల్కం వా నింబారగ్వధసప్తపర్ణమూర్వాకుటజసోమవృక్షపలాశానాం వా త్వక్పత్రమూలఫలపుష్పకషాయాణి, ఏతే పంచ యోగాః సర్వమేహానామపహంతారో వ్యాఖ్యాతాః ||8||
View original
ततः शुद्धदेहमामलकरसेन हरिद्रां मधुसंयुक्तां पाययेत्, त्रिफलाविशालादेवदारुमुस्तकषायं वा, शालकम्पिल्लकमुष्कककल्कमक्षमात्रं वा मधुमधुरमामलकरसेन हरिद्रायुतं, कुटजकपित्थरोहीतकबिभीतकसप्तपर्णपुष्पकल्कं वा निम्बारग्वधसप्तपर्णमूर्वाकुटजसोमवृक्षपलाशानां वा त्वक्पत्रमूलफलपुष्पकषायाणि, एते पञ्च योगाः सर्वमेहानामपहन्तारो व्याख्याताः ||८||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
విశేషశ్చాత ఊర్ధ్వం- తత్రోదకమేహినం పారిజాతకషాయం పాయయేత్, ఇక్షుమేహినం వైజయంతీకషాయం, సురామేహినం నింబకషాయం, సికతామేహినం చిత్రకకషాయం, శనైర్మేహినం ఖదిరకషాయం, లవణమేహినం పాఠాఽగురుహరిద్రాకషాయం , పిష్టమేహినం హరిద్రాదారుహరిద్రాకషాయం, సాంద్రమేహినం సప్తపర్ణకషాయం, శుక్రమేహినం దూర్వాశైవలప్లవహఠకరంజకసేరుకకషాయం కకుభచందనకషాయం వా, ఫేనమేహినం త్రిఫలారగ్వధమృద్వీకాకషాయం, మధుమధురమితి; పైత్తికేషు నీలమేహినం శాలసారాదికషాయమశ్వత్థకషాయం వా పాయయేత్, హరిద్రామేహినం రాజవృక్షకషాయం, అమ్లమేహినం న్యగ్రోధాదికషాయం, క్షారమేహినం త్రిఫలాకషాయం, మంజిష్ఠామేహినం మంజిష్ఠాచందనకషాయం, శోణితమేహినం గుడూచీతిందుకాస్థికాశ్మర్యఖర్జూరకషాయం మధుమిశ్రం; అత ఊర్ధ్వమసాధ్యేష్వపి యోగాన్ యాపనార్థం వక్ష్యామః, తద్యథా- సర్పిర్మేహినం కుష్ఠకుటజపాఠాహింగుకటురోహిణీకల్కం గుడూచీచిత్రకకషాయేణ పాయయేత్, వసామేహినమగ్నిమంథకషాయం శింశపాకషాయం వా, క్షౌద్రమేహినం కదరక్రముకకషాయం , హస్తిమేహినం తిందుకకపిత్థశిరీషపలాశపాఠామూర్వాదుఃస్పర్శాకషాయం మధుమధురం హస్త్యశ్వశూకరఖరోష్ట్రాస్థిక్షారం చేతి; దహ్యమానమౌదకకందక్వాథసిద్ధాం యవాగూం క్షీరేక్షురసమధురాం పాయయేత్ ||9||
View original
विशेषश्चात ऊर्ध्वं- तत्रोदकमेहिनं पारिजातकषायं पाययेत्, इक्षुमेहिनं वैजयन्तीकषायं, सुरामेहिनं निम्बकषायं, सिकतामेहिनं चित्रककषायं, शनैर्मेहिनं खदिरकषायं, लवणमेहिनं पाठाऽगुरुहरिद्राकषायं , पिष्टमेहिनं हरिद्रादारुहरिद्राकषायं, सान्द्रमेहिनं सप्तपर्णकषायं, शुक्रमेहिनं दूर्वाशैवलप्लवहठकरञ्जकसेरुककषायं ककुभचन्दनकषायं वा, फेनमेहिनं त्रिफलारग्वधमृद्वीकाकषायं, मधुमधुरमिति; पैत्तिकेषु नीलमेहिनं शालसारादिकषायमश्वत्थकषायं वा पाययेत्, हरिद्रामेहिनं राजवृक्षकषायं, अम्लमेहिनं न्यग्रोधादिकषायं, क्षारमेहिनं त्रिफलाकषायं, मञ्जिष्ठामेहिनं मञ्जिष्ठाचन्दनकषायं, शोणितमेहिनं गुडूचीतिन्दुकास्थिकाश्मर्यखर्जूरकषायं मधुमिश्रं; अत ऊर्ध्वमसाध्येष्वपि योगान् यापनार्थं वक्ष्यामः, तद्यथा- सर्पिर्मेहिनं कुष्ठकुटजपाठाहिङ्गुकटुरोहिणीकल्कं गुडूचीचित्रककषायेण पाययेत्, वसामेहिनमग्निमन्थकषायं शिंशपाकषायं वा, क्षौद्रमेहिनं कदरक्रमुककषायं , हस्तिमेहिनं तिन्दुककपित्थशिरीषपलाशपाठामूर्वादुःस्पर्शाकषायं मधुमधुरं हस्त्यश्वशूकरखरोष्ट्रास्थिक्षारं चेति; दह्यमानमौदककन्दक्वाथसिद्धां यवागूं क्षीरेक्षुरसमधुरां पाययेत् ||९||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
తతః ప్రియంగ్వనంతాయూథికాపద్మాత్రాయంతికాలోహితికాంబష్ఠాదాడిమత్వక్శాలపర్ణీపద్మతుంగకేశర- ధాతకీబకులశాల్మలీశ్రీవేష్టకమోచరసేష్వరిష్టానయస్కృతీర్లేహానాసవాంశ్చ కుర్వీత; శృంగాటకగిలోడ్యబిసమృణాలకాశకసేరుకమధుకామ్రజంబ్వసనతినిశకకుభకట్వంగరోధ్రభల్లాతక- పలాశచర్మవృక్షగిరికర్ణికాశీతశివనిచులదాడిమాజకర్ణహరివృక్షరాజాదనగోపఘోంటావికంకతేషు వా; యవాన్నవికారాంశ్చ సేవేత; యథోక్తకషాయసిద్ధాం యవాగూం చాస్మై ప్రయచ్ఛేత్, కషాయాణి వా పాతుం ||10||
View original
ततः प्रियङ्ग्वनन्तायूथिकापद्मात्रायन्तिकालोहितिकाम्बष्ठादाडिमत्वक्शालपर्णीपद्मतुङ्गकेशर- धातकीबकुलशाल्मलीश्रीवेष्टकमोचरसेष्वरिष्टानयस्कृतीर्लेहानासवांश्च कुर्वीत; शृङ्गाटकगिलोड्यबिसमृणालकाशकसेरुकमधुकाम्रजम्ब्वसनतिनिशककुभकट्वङ्गरोध्रभल्लातक- पलाशचर्मवृक्षगिरिकर्णिकाशीतशिवनिचुलदाडिमाजकर्णहरिवृक्षराजादनगोपघोण्टाविकङ्कतेषु वा; यवान्नविकारांश्च सेवेत; यथोक्तकषायसिद्धां यवागूं चास्मै प्रयच्छेत्, कषायाणि वा पातुम् ||१०||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
మహాధనమహితాహారమౌషధద్వేషిణమీశ్వరం వా పాఠాభయాచిత్రకప్రగాఢమనల్పమాక్షికమన్యతమమాసవం పాయయేత్, అంగారశూల్యోపదంశం వా మాధ్వీకమభీక్ష్ణం, క్షౌద్రకపిత్థమరిచానువిద్ధాని చాస్మై పానభోజనాన్యుపహరేత్, ఉష్ట్రాశ్వతరఖరపురీషచూర్ణాని చాస్మై దద్యాదశనేషు; హింగుసైంధవయుక్తైర్యూషైః సార్షపైశ్చ రాగైర్భోజయేత్; అవిరుద్ధాని చాస్మై పానభోజనాన్యుపహరేద్రసగంధవంతి చ; ప్రవృద్ధమేహాస్తు వ్యాయామనియుద్ధక్రీడాగజతురగరథపదాతిచర్యాపరిక్రమణాన్యస్త్రోపాస్త్రే వా సేవేరన్ ||11||
View original
महाधनमहिताहारमौषधद्वेषिणमीश्वरं वा पाठाभयाचित्रकप्रगाढमनल्पमाक्षिकमन्यतममासवं पाययेत्, अङ्गारशूल्योपदंशं वा माध्वीकमभीक्ष्णं, क्षौद्रकपित्थमरिचानुविद्धानि चास्मै पानभोजनान्युपहरेत्, उष्ट्राश्वतरखरपुरीषचूर्णानि चास्मै दद्यादशनेषु; हिङ्गुसैन्धवयुक्तैर्यूषैः सार्षपैश्च रागैर्भोजयेत्; अविरुद्धानि चास्मै पानभोजनान्युपहरेद्रसगन्धवन्ति च; प्रवृद्धमेहास्तु व्यायामनियुद्धक्रीडागजतुरगरथपदातिचर्यापरिक्रमणान्यस्त्रोपास्त्रे वा सेवेरन् ||११||
Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13
అధనస్త్వబాంధవో వా పాదత్రాణాతపత్రవిరహితో భైక్ష్యాశీ గ్రామైకరాత్రవాసీ మునిరివ సంయతాత్మా యోజనశతమధికం వా గచ్ఛేత్, మహాధనో వా శ్యామాకనీవారవృత్తిరామలకకపిత్థతిందుకాశ్మంతకఫలాహారో మృగైః సహ వసేత్, తన్మూత్రశకృద్భక్షః సతతమనువ్రజేద్గాః, బ్రాహ్మణో వా శిలోంఛవృత్తిర్భూత్వా బ్రహ్మరథముద్ధరేత్, కృషేత్ సతతమితరః ఖనేద్వా కూపం, కృశం తు సతతం రక్షేత్ ||12||
భవతి చాత్ర- అధనో వైద్యసందేశాదేవం కుర్వన్నతంద్రితః |
సంవత్సరాదంతరాద్వా ప్రమేహాత్ ప్రతిముచ్యతే ||13||
View original
अधनस्त्वबान्धवो वा पादत्राणातपत्रविरहितो भैक्ष्याशी ग्रामैकरात्रवासी मुनिरिव संयतात्मा योजनशतमधिकं वा गच्छेत्, महाधनो वा श्यामाकनीवारवृत्तिरामलककपित्थतिन्दुकाश्मन्तकफलाहारो मृगैः सह वसेत्, तन्मूत्रशकृद्भक्षः सततमनुव्रजेद्गाः, ब्राह्मणो वा शिलोञ्छवृत्तिर्भूत्वा ब्रह्मरथमुद्धरेत्, कृषेत् सततमितरः खनेद्वा कूपं, कृशं तु सततं रक्षेत् ||१२||
भवति चात्र- अधनो वैद्यसन्देशादेवं कुर्वन्नतन्द्रितः |
संवत्सरादन्तराद्वा प्रमेहात् प्रतिमुच्यते ||१३||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే ప్రమేహచికిత్సితం నామైకాదశోఽధ్యాయః ||11||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने प्रमेहचिकित्सितं नामैकादशोऽध्यायः ||११||