12. pramēhapiḍakācikitsitam

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

અથાતઃ પ્રમેહપિડકાચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| શરાવિકાદ્યા નવ પિડકાઃ પ્રાગુક્તાઃ; તાઃ પ્રાણવતોઽલ્પાસ્ત્વઙ્માંસપ્રાપ્તા મૃદ્વ્યોઽલ્પરુજઃ ક્ષિપ્રપાકભેદિન્યશ્ચ સાધ્યાઃ ||૩||

એતાઃ શરાવિકાદ્યાઃ પ્રમેહપિડકાઃ પ્રમેહં વિનાઽપિ ભવન્તિ; ઉક્તં ચ- “વિના પ્રમેહમપ્યેતા જાયન્તે દુષ્ટમેદસઃ” (ચ. સૂ. ૧૭) ઇતિ, યદ્યપ્યેવં તથાઽપિ પ્રમેહાનન્તરકાલજાતાનાં પ્રમેહં વિનાઽપિ જાતાનાં ચૈકમિહ ચિકિત્સિતમાસાં, તુલ્યદોષદૂષ્યત્વાત્||૧-૩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

તાભિરુપદ્રુતં પ્રમેહિણમુપચરેત્ | તત્ર પૂર્વરૂપેષ્વપતર્પણં વનસ્પતિકષાયં બસ્તમૂત્રં ચોપદિશેત્; એવમકુર્વતસ્તસ્ય મધુરાહારસ્ય મૂત્રં સ્વેદઃ શ્લેષ્મા ચ મધુરીભવતિ પ્રમેહશ્ચાભિવ્યક્તો ભવતિ, તત્રોભયતઃ સંશોધનમાસેવેત; એવમકુર્વતસ્તસ્ય દોષાઃ પ્રવૃદ્ધા માંસશોણિતે પ્રદૂષ્ય શોફં જનયન્ત્યુપદ્રવાન્ વા કાંશ્ચિત્, તત્રોક્તઃ પ્રતીકારઃ સિરામોક્ષશ્ચ; એવમકુર્વતસ્તસ્ય શોફો વૃદ્ધોઽતિમાત્રં રુજો વિદાહમાપદ્યતે, તત્ર શસ્ત્રપ્રણિધાનમુક્તં વ્રણક્રિયોપસેવા ચ; એવમકુર્વતસ્તસ્ય પૂયોઽભ્યન્તરમવદાર્યોત્સઙ્ગં મહાન્તમવકાશં કૃત્વા પ્રવૃદ્ધો ભવત્યસાધ્યઃ; તસ્માદાદિત એવ પ્રમેહિણમુપક્રમેત્ ||૪||

તાભિરિત્યાદિ| “પિડકાનાં પૂર્વરૂપં પ્રમેહા” ઇતિ તન્ત્રાન્તરોક્તત્વાત્ પિડકાચિકિત્સિતેઽપિ પ્રમેહચિકિત્સિતમુક્તમ્, અથવા પ્રમેહચિકિત્સિતેનૈવ પિડકોપશમો ભવતીતિ| તત્રેત્યાદિ| અપતર્પણમુપવાસાદિ| વનસ્પતયો વટાદયઃ, બસ્તશ્છાગઃ| એવમિત્યાદિ એવમકુર્વતસ્તસ્ય હીનપ્રથમકર્મગુણસ્ય મધુરાહારસ્ય મૂત્રાદયો મધુરીભવન્તિ| ઉભયતઃ સંશોધનમિતિ વમનં વિરેચનં ચ| એવમિત્યાદિ એવમકુર્વતસ્તસ્ય હીનદ્વિતીયકર્મગુણસ્ય, તત્રોક્તઃ પ્રતીકારઃ તત્ર શોફે ઉક્તઃ, પ્રતીકારઃ સૂત્રસ્થાને દ્વિવ્રણીયે ચ, સ પુનરપતર્પણાદિરેકાદશવિધો વિરેકાન્તઃ| સિરામોક્ષશ્ચેતિ ન જલૌકાપાતનમધઃકાયસ્ય પિડકાધિષ્ઠાનસ્યાતિવિપુલત્વાત્| અત્ર શોફપ્રતિપાદનેન તદનન્તરભાવિની પ્રમેહપિડકાઽપિ પ્રતિપાદિતા| એવમિત્યાદિ|- એવમકુર્વતસ્તસ્ય હીનતૃતીયકર્મગુણસ્ય શસ્ત્રપ્રણિધાનં છેદ્યભેદ્યાદિના, વ્રણક્રિયોપસેવા ચેતિ ષષ્ટિવ્રણોપક્રમાણાં ચ યથાસ્વમુપસેવનમિત્યતીતાવેક્ષણમ્| અત્ર શોફસ્ય વિદગ્ધસ્ય યાપ્યત્વેનાસાધ્યત્વમ્| એવમિત્યાદિ|- એવમકુર્વતસ્તસ્ય હીનચતુર્થકર્મગુણસ્ય નાતિસકલોપદ્રવસ્યાનતિમહાશયોત્સઙ્ગાદૌ વ્રણસ્ય શિલાજત્વાદ્યનભ્યાસે તુ પ્રયત્નાદ્યતિશયાદ્યાપ્યત્વેનાસાધ્યવત્ત્વમ્| શિલાજત્વાદ્યભ્યાસે તુ હીનપઞ્ચકર્મગુણસ્ય અનુપક્રમ્યત્વાદસાધ્યતમત્વમ્| ઉત્સઙ્ગ ઇવ ઉત્સઙ્ગઃ, વ્રણાશયે હિ ચિરકાલપૂયાવસ્થાનેનાવદારિતમન્તઃપ્રદેશાન્તરં નિમ્નમુત્સઙ્ગતુલ્યત્વાત્ ‘ઉત્સઙ્ગ’ ઇત્યુચ્યતે, ઉત્ ઊર્ધ્વં પૂયસ્ય સઙ્ગ ઉત્સઙ્ગ, ઇત્યન્યે| તસ્માદિત્યાદિ આદિત ઇતિ લ્યબ્લોપે પઞ્ચમી; તસ્માદાદ્યં પૂર્વરૂપમેવ વીક્ષ્ય પ્રમેહિણમુપક્રમેતેત્યર્થઃ||૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

ભલ્લાતકબિલ્વામ્બુપિપ્પલીમૂલોદકીર્યાવર્ષાભૂપુનર્નવાચિત્રકશટીસ્નુહીવરુણકપુષ્કરદન્તીપથ્યા દશપલોન્મિતા યવકોલકુલત્થાંશ્ચ પ્રાસ્થિકાન્ સલિલદ્રોણે નિષ્ક્વાથ્ય ચતુર્ભાગાવશિષ્ટેઽવતાર્ય વચાત્રિવૃત્કમ્પિલ્લકભાર્ઙ્ગીનિચુલશુણ્ઠીગજપિપ્પલીવિડઙ્ગરોધ્રશિરીષાણાં ભાગૈરર્ધપલિકૈર્ધૃતપ્રસ્થં વિપાચયેન્મેહશ્વયથુકુષ્ઠગુલ્મોદરાર્શઃપ્લીહવિદ્રધિપિડકાનાં નાશનં નામ્ના ધાન્વન્તરમ્ ||૫||

ભલ્લાતકેત્યાદિ| અનાર્ષોઽયં યોગઃ, જેજ્જટાચાર્યેણ નોક્તત્વાત્; તસ્માન્ન પઠનીયઃ||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

દુર્વિરેચ્યા હિ મધુમેહિનો ભવન્તિ મેદોઽભિવ્યાપ્તશરીરત્વાત્, તસ્માત્તીક્ષ્ણમેતેષાં શોધનં કુર્વીત | પિડકાપીડિતાઃ સોપદ્રવાઃ સર્વ એવ પ્રમેહા મૂત્રાદિમાધુર્યે મધુગન્ધસામાન્યાત્ પારિભાષિકીં મધુમેહાખ્યાં લભન્તે ||૬||

દુર્વિરેચ્યા ઇત્યાદિ||૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

ન ચૈતાન્ કથઞ્ચિદપિ સ્વેદયેત્, મેદોબહુત્વાદેતેષાં વિશીર્યતે દેહઃ સ્વેદેન ||૭||

ન ચેત્યાદિ| સ્વેદનં સ્વેદાવચારણીયે પ્રમેહિણાં નિષિદ્ધમપિ મહાદોષત્વપ્રતિપાદનાય પુનરપિ નિષિદ્ધમ્||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

રસાયનીનાં ચ દૌર્બલ્યાન્નોર્ધ્વમુત્તિષ્ઠન્તિ પ્રમેહિણાં દોષાઃ, તતો મધુમેહિનામધઃકાયે પિડકાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ ||૮||

કુતઃ પુનરધોદેહે એવ પિડકાસમ્ભવ ઇત્યાહ- રસાયનીનાં ચ દૌર્બલ્યાદિત્યાદિ| રસાયનીનામિત્યત્રાદિશબ્દો લુપ્તનિર્દિષ્ટો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન રસપિત્તકફશોણિતવહાનાં ધમનીનામિત્યર્થઃ| દૌર્બલ્યાદિતિ સર્વશરીરગતસ્ય સર્વદ્રવધાતોરપાનવ્યનાભ્યામધોઽનુલોમ્યમાનત્વાદ્રસાદિવહાનામપિ ધમનીનામધ એવ બલવત્ત્વં નતૂર્ધ્વમિત્યર્થઃ; ‘રસહારિણીનાં’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

અપક્વાનાં તુ પિડકાનાં શોફવત્ પ્રતીકારઃ, પક્વાનાં વ્રણવદિતિ; તૈલં તુ વ્રણરોપણમેવાદૌ કુર્વીત, આરગ્વધાદિકષાયમુત્સાદનાર્થે, શાલસારાદિકષાયં પરિષેચને, પિપ્પલ્યાદિકષાયં પાનભોજનેષુ, પાઠાચિત્રકશાર્ઙ્ગેષ્ટાક્ષુદ્રાબૃહતીસારિવાસોમવલ્કસપ્તપર્ણારગ્વધકુટજમૂલચૂર્ણાનિ મધુમિશ્રાણિ પ્રાશ્નીયાત્ ||૯||

અપક્વાનામિત્યાદિ| વ્રણરોપણમિતિ રોપણદ્રવ્યસિદ્ધં મિશ્રકાદ્યુક્તં, રોપણાવસ્થાયાં રોપણે કર્તવ્યે આદૌ તૈલમેવ, નાન્યત્ કષાયાદિકં; સર્વેષ્વેવ મેહેષ્વતિપ્રવૃત્ત્યા વાતવૃદ્ધેઃ, તૈલસ્ય વાતદોષપ્રત્યનીકત્વાત્, તથા બદ્ધમૂત્રત્વેન પ્રમેહવ્યાધિપ્રત્યનીકત્વાચ્ચ| અન્યે તુ ‘એલાદૌ કુર્વીત’ ઇતિ પઠન્તિ, “એલાતગરકુષ્ઠ” (સૂ. ૩૮) ઇત્યાદિરેલાદિઃ| ઉત્સાદનં નિમ્નવ્રણસ્યોન્નતિકરણમ્| ઉત્સાદનોપક્રમાવસ્થાયામારગ્વધાદિનૈવોત્સાદનમ્| એવં વક્ષ્યમાણેષુ પરિષેચનાદિષ્વત્રોક્તવર્ગેણૈવ નિયમઃ| પાઠાચિત્રકેત્યાદિ| શાર્ઙ્ગેષ્ટા કાકતિક્તા ‘ભુમ્ભુરુડક’ ઇતિ લોકે| ક્ષુદ્રા લઘુકણ્ટકારિકા| સોમવલ્કઃ કટ્ફલઃ| અયં યોગઃ સામાન્યચૂર્ણયોજનપરિભાષયા યોજ્યઃ| તથાહિ- “કર્ષશ્ચૂર્ણસ્ય કલ્કસ્ય ગુટિકાનાં ચ સર્વશઃ| દ્રવશુક્ત્યાઽવલેઢવ્યઃ પાતવ્યશ્ચ ચતુર્દ્રવઃ”- ઇતિ||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

શાલસારાદિવર્ગકષાયં ચતુર્ભાગાવશિષ્ટમવતાર્ય પરિસ્રાવ્ય પુનરુપનીય સાધયેત્, સિધ્યતિ ચામલકરોધ્રપ્રિયઙ્ગુન્દન્તીકૃષ્ણાયસ્તામ્રચૂર્ણાન્યાવપેત્, એતદનુપદગ્ધં લેહીભૂતમવતાર્યાનુગુપ્તં નિદધ્યાત્, તતો યથાયોગમુપયુઞ્જીત, એષ લેહઃ સર્વમેહાનાં હન્તા ||૧૦||

શાલસારેત્યાદિ| શાલસારાદિવર્ગપલશતં ષોડશગુણે જલે ક્વથિતં પાદાવશેષં, તસ્મિન્ સિધ્યત્યામલકાદિચૂર્ણં પાદિકમિત્યેકે; અપરે ચ કુટજાવલેહાવાપપ્રમાણોહેનામલકાદીનાં ષણ્ણાં પ્રત્યેકં પલમાવાપઃ||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

ત્રિફલાચિત્રકત્રિકટુકવિડઙ્ગમુસ્તાનાં નવ ભાગાસ્તાવન્ત એવ કૃષ્ણાયશ્ચૂર્ણસ્ય, તત્સર્વમૈકધ્યં કૃત્વા યથાયોગં માત્રાં સર્પિર્મધુભ્યાં સંસૃજ્યોપયુઞ્જીત, એતન્નવાયસમ્; એતેન જાઠર્યં ન ભવતિ, સન્નોઽગ્નિરાપ્યાયતે, દુર્નામશોફપાણ્ડુકુષ્ઠરોગાવિપાકકાસશ્વાસપ્રમેહાશ્ચ ન ભવન્તિ ||૧૧||

નવાયસમાહ- ત્રિફલેત્યાદિ| કૃષ્ણાયશ્ચૂર્ણસ્ય કૃષ્ણલૌહચૂર્ણસ્ય| જાઠર્યં સ્થૌલ્યમ્||૧૧||

Adhikarana 10 (12-19) · Śloka 19

શાલસારાદિનિર્યૂહે ચતુર્થાંશાવશેષિતે | પરિસ્રુતે તતઃ શીતે મધુ માક્ષિકમાવપેત્ ||૧૨|| ફાણિતીભાવમાપન્નં ગુડં શોધિતમેવ ચ | શ્લક્ષ્ણપિષ્ટાનિ ચૂર્ણાનિ પિપ્પલ્યાદિગણસ્ય ચ ||૧૩|| ઐકધ્યમાવપેત્ કુમ્ભે સંસ્કૃતે ઘૃતભાવિતે | પિપ્પલીચૂર્ણમધુભિઃ પ્રલિપ્તેઽન્તઃશુચૌ દૃઢે ||૧૪|| શ્લક્ષ્ણાનિ તીક્ષ્ણલોહસ્ય તત્ર પત્રાણિ બુદ્ધિમાન્ | ખદિરાઙ્ગારતપ્તાનિ બહુશઃ સન્નિપાતયેત્ ||૧૫|| સુપિધાનં તુ તં કૃત્વા યવપલ્લે નિધાપયેત્ | માસાંસ્ત્રીંશ્ચતુરોવાઽપિ યાવદાલોહસઙ્ક્ષયાત્ ||૧૬|| તતો જાતરસં તં તુ પ્રાતઃ પ્રાતર્યથાબલમ્ | નિષેવેત યથાયોગમાહારં ચાસ્ય કલ્પયેત્ ||૧૭|| કાર્શ્યકૃદ્બલિનામેષ સન્નસ્યાગ્નેઃ પ્રસાધકઃ | શોફનુદ્ગુલ્મહૃત્ કુષ્ઠમેહપાણ્ડ્વામયાપહઃ ||૧૮|| પ્લીહોદરહરઃ શીઘ્રં વિષમજ્વરનાશનઃ | અભિષ્યન્દાપહરણો લોહારિષ્ટો મહાગુણઃ ||૧૯||

શાલસારાદીત્યાદિ| શાલસારાદિદ્રવ્યપલશતસ્ય જલચતુર્દ્રોણે પક્વસ્ય ચતુર્થાંશાવશેષિતો નિર્યૂહઃ ક્વાથઃ| તસ્મિન્ પૂતે શીતે પઞ્ચશતપલપ્રમાણં મધુ મદ્યં, માક્ષિકસ્યેદં માક્ષિકં, મધ્વાસવં પ્રક્ષિપેત્; ગયી તુ મધ્વેવ મન્યતે| ફાણિતીભાવમાપન્નમિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્| ગુડં શોધિતમેવ ચેતિ ગુડસ્તસ્મિન્નેવ કષાયે વિલાયિતઃ પૂતઃ શોધિત ઉચ્યતે, તાદૃશસ્ય ગુડસ્યાપિ પઞ્ચાશત્પલાનિ| પિપ્પલ્યાદિચૂર્ણસ્ય પઞ્ચવિંશતિપલાનિ, તાવન્ત્યેવ લોહપત્રાણામ્| ગયી તુ તત્ર પુરાણસ્ય મધુનઃ કષાયમધુરીભાવમાત્રં પ્રમાણં, મધુમાન એવ જીર્ણગુડઃ, પિપ્પલ્યાદિચૂર્ણમાનં તુ યાવતા નાતિવ્યક્તં કટુત્વં ભવતિ| મધુપ્રમાણપાદિકં પિપ્પલ્યાદિચૂર્ણસ્ય માનં, લૌહપત્રપ્રમાણમપિ તાવદેવેત્યન્યે| આહારં ચાસ્ય કલ્પયેદ્વિશિષ્ટદોષારબ્ધરોગજાતિપ્રત્યનીકમ્| અત્રાભિષ્યન્દશબ્દેન મૂત્રનિઃસ્યન્દોઽભિધીયતે||૧૨-૧૯||

Adhikarana 11 (20) · Śloka 20

પ્રમેહિણો યદા મૂત્રમપિચ્છિલમનાવિલમ્ | વિશદં તિક્તકટુકં તદાઽઽરોગ્યં પ્રચક્ષતે ||૨૦||

પ્રમેહિણ ઇત્યાદિ| અનાવિલં પ્રસન્નમ્| વિશદં રૂક્ષમ્| મૂત્રસ્ય કટુતિક્તત્વં પિપીલિકામક્ષિકાદીનામપસર્પણેન જ્ઞાતવ્યમ્| અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ- “પ્રમેહિણો યદા મૂત્રમનાવિદ્ધમપિચ્છિલમ્”- ઇતિ; તત્રાપિ અનાવિદ્ધં પ્રસન્નમ્||૨૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 12

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને પ્રમેહપિડકાચિકિત્સિતં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ ||૧૨||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨||