Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
અથાતઃ પ્રમેહપિડકાચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| શરાવિકાદ્યા નવ પિડકાઃ પ્રાગુક્તાઃ; તાઃ પ્રાણવતોઽલ્પાસ્ત્વઙ્માંસપ્રાપ્તા મૃદ્વ્યોઽલ્પરુજઃ ક્ષિપ્રપાકભેદિન્યશ્ચ સાધ્યાઃ ||૩||
अथातः प्रमेहपिडकाचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| शराविकाद्या नव पिडकाः प्रागुक्ताः; ताः प्राणवतोऽल्पास्त्वङ्मांसप्राप्ता मृद्व्योऽल्परुजः क्षिप्रपाकभेदिन्यश्च साध्याः ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
તાભિરુપદ્રુતં પ્રમેહિણમુપચરેત્ | તત્ર પૂર્વરૂપેષ્વપતર્પણં વનસ્પતિકષાયં બસ્તમૂત્રં ચોપદિશેત્; એવમકુર્વતસ્તસ્ય મધુરાહારસ્ય મૂત્રં સ્વેદઃ શ્લેષ્મા ચ મધુરીભવતિ પ્રમેહશ્ચાભિવ્યક્તો ભવતિ, તત્રોભયતઃ સંશોધનમાસેવેત; એવમકુર્વતસ્તસ્ય દોષાઃ પ્રવૃદ્ધા માંસશોણિતે પ્રદૂષ્ય શોફં જનયન્ત્યુપદ્રવાન્ વા કાંશ્ચિત્, તત્રોક્તઃ પ્રતીકારઃ સિરામોક્ષશ્ચ; એવમકુર્વતસ્તસ્ય શોફો વૃદ્ધોઽતિમાત્રં રુજો વિદાહમાપદ્યતે, તત્ર શસ્ત્રપ્રણિધાનમુક્તં વ્રણક્રિયોપસેવા ચ; એવમકુર્વતસ્તસ્ય પૂયોઽભ્યન્તરમવદાર્યોત્સઙ્ગં મહાન્તમવકાશં કૃત્વા પ્રવૃદ્ધો ભવત્યસાધ્યઃ; તસ્માદાદિત એવ પ્રમેહિણમુપક્રમેત્ ||૪||
ताभिरुपद्रुतं प्रमेहिणमुपचरेत् | तत्र पूर्वरूपेष्वपतर्पणं वनस्पतिकषायं बस्तमूत्रं चोपदिशेत्; एवमकुर्वतस्तस्य मधुराहारस्य मूत्रं स्वेदः श्लेष्मा च मधुरीभवति प्रमेहश्चाभिव्यक्तो भवति, तत्रोभयतः संशोधनमासेवेत; एवमकुर्वतस्तस्य दोषाः प्रवृद्धा मांसशोणिते प्रदूष्य शोफं जनयन्त्युपद्रवान् वा कांश्चित्, तत्रोक्तः प्रतीकारः सिरामोक्षश्च; एवमकुर्वतस्तस्य शोफो वृद्धोऽतिमात्रं रुजो विदाहमापद्यते, तत्र शस्त्रप्रणिधानमुक्तं व्रणक्रियोपसेवा च; एवमकुर्वतस्तस्य पूयोऽभ्यन्तरमवदार्योत्सङ्गं महान्तमवकाशं कृत्वा प्रवृद्धो भवत्यसाध्यः; तस्मादादित एव प्रमेहिणमुपक्रमेत् ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ભલ્લાતકબિલ્વામ્બુપિપ્પલીમૂલોદકીર્યાવર્ષાભૂપુનર્નવાચિત્રકશટીસ્નુહીવરુણકપુષ્કરદન્તીપથ્યા દશપલોન્મિતા યવકોલકુલત્થાંશ્ચ પ્રાસ્થિકાન્ સલિલદ્રોણે નિષ્ક્વાથ્ય ચતુર્ભાગાવશિષ્ટેઽવતાર્ય વચાત્રિવૃત્કમ્પિલ્લકભાર્ઙ્ગીનિચુલશુણ્ઠીગજપિપ્પલીવિડઙ્ગરોધ્રશિરીષાણાં ભાગૈરર્ધપલિકૈર્ધૃતપ્રસ્થં વિપાચયેન્મેહશ્વયથુકુષ્ઠગુલ્મોદરાર્શઃપ્લીહવિદ્રધિપિડકાનાં નાશનં નામ્ના ધાન્વન્તરમ્ ||૫||
भल्लातकबिल्वाम्बुपिप्पलीमूलोदकीर्यावर्षाभूपुनर्नवाचित्रकशटीस्नुहीवरुणकपुष्करदन्तीपथ्या दशपलोन्मिता यवकोलकुलत्थांश्च प्रास्थिकान् सलिलद्रोणे निष्क्वाथ्य चतुर्भागावशिष्टेऽवतार्य वचात्रिवृत्कम्पिल्लकभार्ङ्गीनिचुलशुण्ठीगजपिप्पलीविडङ्गरोध्रशिरीषाणां भागैरर्धपलिकैर्धृतप्रस्थं विपाचयेन्मेहश्वयथुकुष्ठगुल्मोदरार्शःप्लीहविद्रधिपिडकानां नाशनं नाम्ना धान्वन्तरम् ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
દુર્વિરેચ્યા હિ મધુમેહિનો ભવન્તિ મેદોઽભિવ્યાપ્તશરીરત્વાત્, તસ્માત્તીક્ષ્ણમેતેષાં શોધનં કુર્વીત | પિડકાપીડિતાઃ સોપદ્રવાઃ સર્વ એવ પ્રમેહા મૂત્રાદિમાધુર્યે મધુગન્ધસામાન્યાત્ પારિભાષિકીં મધુમેહાખ્યાં લભન્તે ||૬||
दुर्विरेच्या हि मधुमेहिनो भवन्ति मेदोऽभिव्याप्तशरीरत्वात्, तस्मात्तीक्ष्णमेतेषां शोधनं कुर्वीत | पिडकापीडिताः सोपद्रवाः सर्व एव प्रमेहा मूत्रादिमाधुर्ये मधुगन्धसामान्यात् पारिभाषिकीं मधुमेहाख्यां लभन्ते ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ન ચૈતાન્ કથઞ્ચિદપિ સ્વેદયેત્, મેદોબહુત્વાદેતેષાં વિશીર્યતે દેહઃ સ્વેદેન ||૭||
न चैतान् कथञ्चिदपि स्वेदयेत्, मेदोबहुत्वादेतेषां विशीर्यते देहः स्वेदेन ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
રસાયનીનાં ચ દૌર્બલ્યાન્નોર્ધ્વમુત્તિષ્ઠન્તિ પ્રમેહિણાં દોષાઃ, તતો મધુમેહિનામધઃકાયે પિડકાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ ||૮||
रसायनीनां च दौर्बल्यान्नोर्ध्वमुत्तिष्ठन्ति प्रमेहिणां दोषाः, ततो मधुमेहिनामधःकाये पिडकाः प्रादुर्भवन्ति ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
અપક્વાનાં તુ પિડકાનાં શોફવત્ પ્રતીકારઃ, પક્વાનાં વ્રણવદિતિ; તૈલં તુ વ્રણરોપણમેવાદૌ કુર્વીત, આરગ્વધાદિકષાયમુત્સાદનાર્થે, શાલસારાદિકષાયં પરિષેચને, પિપ્પલ્યાદિકષાયં પાનભોજનેષુ, પાઠાચિત્રકશાર્ઙ્ગેષ્ટાક્ષુદ્રાબૃહતીસારિવાસોમવલ્કસપ્તપર્ણારગ્વધકુટજમૂલચૂર્ણાનિ મધુમિશ્રાણિ પ્રાશ્નીયાત્ ||૯||
अपक्वानां तु पिडकानां शोफवत् प्रतीकारः, पक्वानां व्रणवदिति; तैलं तु व्रणरोपणमेवादौ कुर्वीत, आरग्वधादिकषायमुत्सादनार्थे, शालसारादिकषायं परिषेचने, पिप्पल्यादिकषायं पानभोजनेषु, पाठाचित्रकशार्ङ्गेष्टाक्षुद्राबृहतीसारिवासोमवल्कसप्तपर्णारग्वधकुटजमूलचूर्णानि मधुमिश्राणि प्राश्नीयात् ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
શાલસારાદિવર્ગકષાયં ચતુર્ભાગાવશિષ્ટમવતાર્ય પરિસ્રાવ્ય પુનરુપનીય સાધયેત્, સિધ્યતિ ચામલકરોધ્રપ્રિયઙ્ગુન્દન્તીકૃષ્ણાયસ્તામ્રચૂર્ણાન્યાવપેત્, એતદનુપદગ્ધં લેહીભૂતમવતાર્યાનુગુપ્તં નિદધ્યાત્, તતો યથાયોગમુપયુઞ્જીત, એષ લેહઃ સર્વમેહાનાં હન્તા ||૧૦||
शालसारादिवर्गकषायं चतुर्भागावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य पुनरुपनीय साधयेत्, सिध्यति चामलकरोध्रप्रियङ्गुन्दन्तीकृष्णायस्ताम्रचूर्णान्यावपेत्, एतदनुपदग्धं लेहीभूतमवतार्यानुगुप्तं निदध्यात्, ततो यथायोगमुपयुञ्जीत, एष लेहः सर्वमेहानां हन्ता ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
ત્રિફલાચિત્રકત્રિકટુકવિડઙ્ગમુસ્તાનાં નવ ભાગાસ્તાવન્ત એવ કૃષ્ણાયશ્ચૂર્ણસ્ય, તત્સર્વમૈકધ્યં કૃત્વા યથાયોગં માત્રાં સર્પિર્મધુભ્યાં સંસૃજ્યોપયુઞ્જીત, એતન્નવાયસમ્; એતેન જાઠર્યં ન ભવતિ, સન્નોઽગ્નિરાપ્યાયતે, દુર્નામશોફપાણ્ડુકુષ્ઠરોગાવિપાકકાસશ્વાસપ્રમેહાશ્ચ ન ભવન્તિ ||૧૧||
त्रिफलाचित्रकत्रिकटुकविडङ्गमुस्तानां नव भागास्तावन्त एव कृष्णायश्चूर्णस्य, तत्सर्वमैकध्यं कृत्वा यथायोगं मात्रां सर्पिर्मधुभ्यां संसृज्योपयुञ्जीत, एतन्नवायसम्; एतेन जाठर्यं न भवति, सन्नोऽग्निराप्यायते, दुर्नामशोफपाण्डुकुष्ठरोगाविपाककासश्वासप्रमेहाश्च न भवन्ति ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (12-19) · Śloka 19
શાલસારાદિનિર્યૂહે ચતુર્થાંશાવશેષિતે | પરિસ્રુતે તતઃ શીતે મધુ માક્ષિકમાવપેત્ ||૧૨|| ફાણિતીભાવમાપન્નં ગુડં શોધિતમેવ ચ | શ્લક્ષ્ણપિષ્ટાનિ ચૂર્ણાનિ પિપ્પલ્યાદિગણસ્ય ચ ||૧૩|| ઐકધ્યમાવપેત્ કુમ્ભે સંસ્કૃતે ઘૃતભાવિતે | પિપ્પલીચૂર્ણમધુભિઃ પ્રલિપ્તેઽન્તઃશુચૌ દૃઢે ||૧૪|| શ્લક્ષ્ણાનિ તીક્ષ્ણલોહસ્ય તત્ર પત્રાણિ બુદ્ધિમાન્ | ખદિરાઙ્ગારતપ્તાનિ બહુશઃ સન્નિપાતયેત્ ||૧૫|| સુપિધાનં તુ તં કૃત્વા યવપલ્લે નિધાપયેત્ | માસાંસ્ત્રીંશ્ચતુરોવાઽપિ યાવદાલોહસઙ્ક્ષયાત્ ||૧૬|| તતો જાતરસં તં તુ પ્રાતઃ પ્રાતર્યથાબલમ્ | નિષેવેત યથાયોગમાહારં ચાસ્ય કલ્પયેત્ ||૧૭|| કાર્શ્યકૃદ્બલિનામેષ સન્નસ્યાગ્નેઃ પ્રસાધકઃ | શોફનુદ્ગુલ્મહૃત્ કુષ્ઠમેહપાણ્ડ્વામયાપહઃ ||૧૮|| પ્લીહોદરહરઃ શીઘ્રં વિષમજ્વરનાશનઃ | અભિષ્યન્દાપહરણો લોહારિષ્ટો મહાગુણઃ ||૧૯||
शालसारादिनिर्यूहे चतुर्थांशावशेषिते | परिस्रुते ततः शीते मधु माक्षिकमावपेत् ||१२|| फाणितीभावमापन्नं गुडं शोधितमेव च | श्लक्ष्णपिष्टानि चूर्णानि पिप्पल्यादिगणस्य च ||१३|| ऐकध्यमावपेत् कुम्भे संस्कृते घृतभाविते | पिप्पलीचूर्णमधुभिः प्रलिप्तेऽन्तःशुचौ दृढे ||१४|| श्लक्ष्णानि तीक्ष्णलोहस्य तत्र पत्राणि बुद्धिमान् | खदिराङ्गारतप्तानि बहुशः सन्निपातयेत् ||१५|| सुपिधानं तु तं कृत्वा यवपल्ले निधापयेत् | मासांस्त्रींश्चतुरोवाऽपि यावदालोहसङ्क्षयात् ||१६|| ततो जातरसं तं तु प्रातः प्रातर्यथाबलम् | निषेवेत यथायोगमाहारं चास्य कल्पयेत् ||१७|| कार्श्यकृद्बलिनामेष सन्नस्याग्नेः प्रसाधकः | शोफनुद्गुल्महृत् कुष्ठमेहपाण्ड्वामयापहः ||१८|| प्लीहोदरहरः शीघ्रं विषमज्वरनाशनः | अभिष्यन्दापहरणो लोहारिष्टो महागुणः ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (20) · Śloka 20
પ્રમેહિણો યદા મૂત્રમપિચ્છિલમનાવિલમ્ | વિશદં તિક્તકટુકં તદાઽઽરોગ્યં પ્રચક્ષતે ||૨૦||
प्रमेहिणो यदा मूत्रमपिच्छिलमनाविलम् | विशदं तिक्तकटुकं तदाऽऽरोग्यं प्रचक्षते ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને પ્રમેહપિડકાચિકિત્સિતં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ ||૧૨||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने प्रमेहपिडकाचिकित्सितं नाम द्वादशोऽध्यायः ||१२||
🔊 Audio coming soon