Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ਅਥਾਤਃ ਪ੍ਰਮੇਹਪਿਡਕਾਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
ਸ਼ਰਾਵਿਕਾਦ੍ਯਾ ਨਵ ਪਿਡਕਾਃ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਾਃ; ਤਾਃ ਪ੍ਰਾਣਵਤੋਲ੍ਪਾਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਮਦ੍ਵ੍ਯੋਲ੍ਪਰੁਜਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਪਾਕਭੇਦਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸਾਧ੍ਯਾਃ ||੩||
View original
अथातः प्रमेहपिडकाचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
शराविकाद्या नव पिडकाः प्रागुक्ताः; ताः प्राणवतोऽल्पास्त्वङ्मांसप्राप्ता मृद्व्योऽल्परुजः क्षिप्रपाकभेदिन्यश्च साध्याः ||३||
ਏਤਾਃ ਸ਼ਰਾਵਿਕਾਦ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਮੇਹਪਿਡਕਾਃ ਪ੍ਰਮੇਹਂ ਵਿਨਾਪਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਉਕ੍ਤਂ ਚ- “ਵਿਨਾ ਪ੍ਰਮੇਹਮਪ੍ਯੇਤਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਦੁਸ੍ਟਮੇਦਸਃ” (ਚ. ਸੂ. ੧੭) ਇਤਿ, ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੇਵਂ ਤਥਾਪਿ ਪ੍ਰਮੇਹਾਨਨ੍ਤਰਕਾਲਜਾਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਮੇਹਂ ਵਿਨਾਪਿ ਜਾਤਾਨਾਂ ਚੈਕਮਿਹ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਸਾਂ, ਤੁਲ੍ਯਦੋਸਦੂਸ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍||੧-੩||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ਤਾਭਿਰੁਪਦ੍ਰੁਤਂ ਪ੍ਰਮੇਹਿਣਮੁਪਚਰੇਤ੍ |
ਤਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇਸ੍ਵਪਤਰ੍ਪਣਂ ਵਨਸ੍ਪਤਿਕਸਾਯਂ ਬਸ੍ਤਮੂਤ੍ਰਂ ਚੋਪਦਿਸ਼ੇਤ੍; ਏਵਮਕੁਰ੍ਵਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਧੁਰਾਹਾਰਸ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰਂ ਸ੍ਵੇਦਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਚ ਮਧੁਰੀਭਵਤਿ ਪ੍ਰਮੇਹਸ਼੍ਚਾਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ, ਤਤ੍ਰੋਭਯਤਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਾਸੇਵੇਤ; ਏਵਮਕੁਰ੍ਵਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾ ਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯ ਸ਼ੋਫਂ ਜਨਯਨ੍ਤ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ ਵਾ ਕਾਂਸ਼੍ਚਿਤ੍, ਤਤ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ ਸਿਰਾਮੋਕ੍ਸਸ਼੍ਚ; ਏਵਮਕੁਰ੍ਵਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੋਫੋ ਵਦ੍ਧੋਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਰੁਜੋ ਵਿਦਾਹਮਾਪਦ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਣਿਧਾਨਮੁਕ੍ਤਂ ਵ੍ਰਣਕ੍ਰਿਯੋਪਸੇਵਾ ਚ; ਏਵਮਕੁਰ੍ਵਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪੂਯੋਭ੍ਯਨ੍ਤਰਮਵਦਾਰ੍ਯੋਤ੍ਸਙ੍ਗਂ ਮਹਾਨ੍ਤਮਵਕਾਸ਼ਂ ਕਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੋ ਭਵਤ੍ਯਸਾਧ੍ਯਃ; ਤਸ੍ਮਾਦਾਦਿਤ ਏਵ ਪ੍ਰਮੇਹਿਣਮੁਪਕ੍ਰਮੇਤ੍ ||੪||
View original
ताभिरुपद्रुतं प्रमेहिणमुपचरेत् |
तत्र पूर्वरूपेष्वपतर्पणं वनस्पतिकषायं बस्तमूत्रं चोपदिशेत्; एवमकुर्वतस्तस्य मधुराहारस्य मूत्रं स्वेदः श्लेष्मा च मधुरीभवति प्रमेहश्चाभिव्यक्तो भवति, तत्रोभयतः संशोधनमासेवेत; एवमकुर्वतस्तस्य दोषाः प्रवृद्धा मांसशोणिते प्रदूष्य शोफं जनयन्त्युपद्रवान् वा कांश्चित्, तत्रोक्तः प्रतीकारः सिरामोक्षश्च; एवमकुर्वतस्तस्य शोफो वृद्धोऽतिमात्रं रुजो विदाहमापद्यते, तत्र शस्त्रप्रणिधानमुक्तं व्रणक्रियोपसेवा च; एवमकुर्वतस्तस्य पूयोऽभ्यन्तरमवदार्योत्सङ्गं महान्तमवकाशं कृत्वा प्रवृद्धो भवत्यसाध्यः; तस्मादादित एव प्रमेहिणमुपक्रमेत् ||४||
ਤਾਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| “ਪਿਡਕਾਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਪ੍ਰਮੇਹਾ” ਇਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਿਡਕਾਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇਪਿ ਪ੍ਰਮੇਹਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਥਵਾ ਪ੍ਰਮੇਹਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇਨੈਵ ਪਿਡਕੋਪਸ਼ਮੋ ਭਵਤੀਤਿ| ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪਤਰ੍ਪਣਮੁਪਵਾਸਾਦਿ| ਵਨਸ੍ਪਤਯੋ ਵਟਾਦਯਃ, ਬਸ੍ਤਸ਼੍ਛਾਗਃ| ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਏਵਮਕੁਰ੍ਵਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਹੀਨਪ੍ਰਥਮਕਰ੍ਮਗੁਣਸ੍ਯ ਮਧੁਰਾਹਾਰਸ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰਾਦਯੋ ਮਧੁਰੀਭਵਨ੍ਤਿ| ਉਭਯਤਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਿਤਿ ਵਮਨਂ ਵਿਰੇਚਨਂ ਚ| ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਏਵਮਕੁਰ੍ਵਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਹੀਨਦ੍ਵਿਤੀਯਕਰ੍ਮਗੁਣਸ੍ਯ, ਤਤ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੋਫੇ ਉਕ੍ਤਃ, ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਵਿਵ੍ਰਣੀਯੇ ਚ, ਸ ਪੁਨਰਪਤਰ੍ਪਣਾਦਿਰੇਕਾਦਸ਼ਵਿਧੋ ਵਿਰੇਕਾਨ੍ਤਃ| ਸਿਰਾਮੋਕ੍ਸਸ਼੍ਚੇਤਿ ਨ ਜਲੌਕਾਪਾਤਨਮਧਃਕਾਯਸ੍ਯ ਪਿਡਕਾਧਿਸ੍ਠਾਨਸ੍ਯਾਤਿਵਿਪੁਲਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਸ਼ੋਫਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨੇਨ ਤਦਨਨ੍ਤਰਭਾਵਿਨੀ ਪ੍ਰਮੇਹਪਿਡਕਾਪਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਾ| ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਏਵਮਕੁਰ੍ਵਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਹੀਨਤਤੀਯਕਰ੍ਮਗੁਣਸ੍ਯ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਣਿਧਾਨਂ ਛੇਦ੍ਯਭੇਦ੍ਯਾਦਿਨਾ, ਵ੍ਰਣਕ੍ਰਿਯੋਪਸੇਵਾ ਚੇਤਿ ਸਸ੍ਟਿਵ੍ਰਣੋਪਕ੍ਰਮਾਣਾਂ ਚ ਯਥਾਸ੍ਵਮੁਪਸੇਵਨਮਿਤ੍ਯਤੀਤਾਵੇਕ੍ਸਣਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਸ਼ੋਫਸ੍ਯ ਵਿਦਗ੍ਧਸ੍ਯ ਯਾਪ੍ਯਤ੍ਵੇਨਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਏਵਮਕੁਰ੍ਵਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਹੀਨਚਤੁਰ੍ਥਕਰ੍ਮਗੁਣਸ੍ਯ ਨਾਤਿਸਕਲੋਪਦ੍ਰਵਸ੍ਯਾਨਤਿਮਹਾਸ਼ਯੋਤ੍ਸਙ੍ਗਾਦੌ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਸ਼ਿਲਾਜਤ੍ਵਾਦ੍ਯਨਭ੍ਯਾਸੇ ਤੁ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਾਦ੍ਯਤਿਸ਼ਯਾਦ੍ਯਾਪ੍ਯਤ੍ਵੇਨਾਸਾਧ੍ਯਵਤ੍ਤ੍ਵਮ੍| ਸ਼ਿਲਾਜਤ੍ਵਾਦ੍ਯਭ੍ਯਾਸੇ ਤੁ ਹੀਨਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਗੁਣਸ੍ਯ ਅਨੁਪਕ੍ਰਮ੍ਯਤ੍ਵਾਦਸਾਧ੍ਯਤਮਤ੍ਵਮ੍| ਉਤ੍ਸਙ੍ਗ ਇਵ ਉਤ੍ਸਙ੍ਗਃ, ਵ੍ਰਣਾਸ਼ਯੇ ਹਿ ਚਿਰਕਾਲਪੂਯਾਵਸ੍ਥਾਨੇਨਾਵਦਾਰਿਤਮਨ੍ਤਃਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਂ ਨਿਮ੍ਨਮੁਤ੍ਸਙ੍ਗਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ‘ਉਤ੍ਸਙ੍ਗ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਉਤ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪੂਯਸ੍ਯ ਸਙ੍ਗ ਉਤ੍ਸਙ੍ਗ, ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਤਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ ਆਦਿਤ ਇਤਿ ਲ੍ਯਬ੍ਲੋਪੇ ਪਞ੍ਚਮੀ; ਤਸ੍ਮਾਦਾਦ੍ਯਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮੇਵ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮੇਹਿਣਮੁਪਕ੍ਰਮੇਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ਭਲ੍ਲਾਤਕਬਿਲ੍ਵਾਮ੍ਬੁਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲੋਦਕੀਰ੍ਯਾਵਰ੍ਸਾਭੂਪੁਨਰ੍ਨਵਾਚਿਤ੍ਰਕਸ਼ਟੀਸ੍ਨੁਹੀਵਰੁਣਕਪੁਸ੍ਕਰਦਨ੍ਤੀਪਥ੍ਯਾ ਦਸ਼ਪਲੋਨ੍ਮਿਤਾ ਯਵਕੋਲਕੁਲਤ੍ਥਾਂਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਸ੍ਥਿਕਾਨ੍ ਸਲਿਲਦ੍ਰੋਣੇ ਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟੇਵਤਾਰ੍ਯ ਵਚਾਤ੍ਰਿਵਤ੍ਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਕਭਾਰ੍ਙ੍ਗੀਨਿਚੁਲਸ਼ੁਣ੍ਠੀਗਜਪਿਪ੍ਪਲੀਵਿਡਙ੍ਗਰੋਧ੍ਰਸ਼ਿਰੀਸਾਣਾਂ ਭਾਗੈਰਰ੍ਧਪਲਿਕੈਰ੍ਧਤਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਵਿਪਾਚਯੇਨ੍ਮੇਹਸ਼੍ਵਯਥੁਕੁਸ੍ਠਗੁਲ੍ਮੋਦਰਾਰ੍ਸ਼ਃਪ੍ਲੀਹਵਿਦ੍ਰਧਿਪਿਡਕਾਨਾਂ ਨਾਸ਼ਨਂ ਨਾਮ੍ਨਾ ਧਾਨ੍ਵਨ੍ਤਰਮ੍ ||੫||
View original
भल्लातकबिल्वाम्बुपिप्पलीमूलोदकीर्यावर्षाभूपुनर्नवाचित्रकशटीस्नुहीवरुणकपुष्करदन्तीपथ्या दशपलोन्मिता यवकोलकुलत्थांश्च प्रास्थिकान् सलिलद्रोणे निष्क्वाथ्य चतुर्भागावशिष्टेऽवतार्य वचात्रिवृत्कम्पिल्लकभार्ङ्गीनिचुलशुण्ठीगजपिप्पलीविडङ्गरोध्रशिरीषाणां भागैरर्धपलिकैर्धृतप्रस्थं विपाचयेन्मेहश्वयथुकुष्ठगुल्मोदरार्शःप्लीहविद्रधिपिडकानां नाशनं नाम्ना धान्वन्तरम् ||५||
ਭਲ੍ਲਾਤਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਾਰ੍ਸੋਯਂ ਯੋਗਃ, ਜੇਜ੍ਜਟਾਚਾਰ੍ਯੇਣ ਨੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਪਠਨੀਯਃ||੫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ਦੁਰ੍ਵਿਰੇਚ੍ਯਾ ਹਿ ਮਧੁਮੇਹਿਨੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਮੇਦੋਭਿਵ੍ਯਾਪ੍ਤਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮੇਤੇਸਾਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ |
ਪਿਡਕਾਪੀਡਿਤਾਃ ਸੋਪਦ੍ਰਵਾਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਪ੍ਰਮੇਹਾ ਮੂਤ੍ਰਾਦਿਮਾਧੁਰ੍ਯੇ ਮਧੁਗਨ੍ਧਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਰਿਭਾਸਿਕੀਂ ਮਧੁਮੇਹਾਖ੍ਯਾਂ ਲਭਨ੍ਤੇ ||੬||
View original
दुर्विरेच्या हि मधुमेहिनो भवन्ति मेदोऽभिव्याप्तशरीरत्वात्, तस्मात्तीक्ष्णमेतेषां शोधनं कुर्वीत |
पिडकापीडिताः सोपद्रवाः सर्व एव प्रमेहा मूत्रादिमाधुर्ये मधुगन्धसामान्यात् पारिभाषिकीं मधुमेहाख्यां लभन्ते ||६||
ਦੁਰ੍ਵਿਰੇਚ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ਨ ਚੈਤਾਨ੍ ਕਥਞ੍ਚਿਦਪਿ ਸ੍ਵੇਦਯੇਤ੍, ਮੇਦੋਬਹੁਤ੍ਵਾਦੇਤੇਸਾਂ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇ ਦੇਹਃ ਸ੍ਵੇਦੇਨ ||੭||
View original
न चैतान् कथञ्चिदपि स्वेदयेत्, मेदोबहुत्वादेतेषां विशीर्यते देहः स्वेदेन ||७||
ਨ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਸ੍ਵੇਦਾਵਚਾਰਣੀਯੇ ਪ੍ਰਮੇਹਿਣਾਂ ਨਿਸਿਦ੍ਧਮਪਿ ਮਹਾਦੋਸਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਯ ਪੁਨਰਪਿ ਨਿਸਿਦ੍ਧਮ੍||੭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ਰਸਾਯਨੀਨਾਂ ਚ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਨ੍ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਮੇਹਿਣਾਂ ਦੋਸਾਃ, ਤਤੋ ਮਧੁਮੇਹਿਨਾਮਧਃਕਾਯੇ ਪਿਡਕਾਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ||੮||
View original
रसायनीनां च दौर्बल्यान्नोर्ध्वमुत्तिष्ठन्ति प्रमेहिणां दोषाः, ततो मधुमेहिनामधःकाये पिडकाः प्रादुर्भवन्ति ||८||
ਕੁਤਃ ਪੁਨਰਧੋਦੇਹੇ ਏਵ ਪਿਡਕਾਸਮ੍ਭਵ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਰਸਾਯਨੀਨਾਂ ਚ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਸਾਯਨੀਨਾਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੁਪ੍ਤਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ, ਤੇਨ ਰਸਪਿਤ੍ਤਕਫਸ਼ੋਣਿਤਵਹਾਨਾਂ ਧਮਨੀਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਗਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਦ੍ਰਵਧਾਤੋਰਪਾਨਵ੍ਯਨਾਭ੍ਯਾਮਧੋਨੁਲੋਮ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵਾਦ੍ਰਸਾਦਿਵਹਾਨਾਮਪਿ ਧਮਨੀਨਾਮਧ ਏਵ ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨਤੂਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ‘ਰਸਹਾਰਿਣੀਨਾਂ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ||੮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ਅਪਕ੍ਵਾਨਾਂ ਤੁ ਪਿਡਕਾਨਾਂ ਸ਼ੋਫਵਤ੍ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ, ਪਕ੍ਵਾਨਾਂ ਵ੍ਰਣਵਦਿਤਿ; ਤੈਲਂ ਤੁ ਵ੍ਰਣਰੋਪਣਮੇਵਾਦੌ ਕੁਰ੍ਵੀਤ, ਆਰਗ੍ਵਧਾਦਿਕਸਾਯਮੁਤ੍ਸਾਦਨਾਰ੍ਥੇ, ਸ਼ਾਲਸਾਰਾਦਿਕਸਾਯਂ ਪਰਿਸੇਚਨੇ, ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਕਸਾਯਂ ਪਾਨਭੋਜਨੇਸੁ, ਪਾਠਾਚਿਤ੍ਰਕਸ਼ਾਰ੍ਙ੍ਗੇਸ੍ਟਾਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਬਹਤੀਸਾਰਿਵਾਸੋਮਵਲ੍ਕਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਾਰਗ੍ਵਧਕੁਟਜਮੂਲਚੂਰ੍ਣਾਨਿ ਮਧੁਮਿਸ਼੍ਰਾਣਿ ਪ੍ਰਾਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍ ||੯||
View original
अपक्वानां तु पिडकानां शोफवत् प्रतीकारः, पक्वानां व्रणवदिति; तैलं तु व्रणरोपणमेवादौ कुर्वीत, आरग्वधादिकषायमुत्सादनार्थे, शालसारादिकषायं परिषेचने, पिप्पल्यादिकषायं पानभोजनेषु, पाठाचित्रकशार्ङ्गेष्टाक्षुद्राबृहतीसारिवासोमवल्कसप्तपर्णारग्वधकुटजमूलचूर्णानि मधुमिश्राणि प्राश्नीयात् ||९||
ਅਪਕ੍ਵਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਰਣਰੋਪਣਮਿਤਿ ਰੋਪਣਦ੍ਰਵ੍ਯਸਿਦ੍ਧਂ ਮਿਸ਼੍ਰਕਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਰੋਪਣਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਰੋਪਣੇ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇ ਆਦੌ ਤੈਲਮੇਵ, ਨਾਨ੍ਯਤ੍ ਕਸਾਯਾਦਿਕਂ; ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵੇਵ ਮੇਹੇਸ੍ਵਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਾ ਵਾਤਵਦ੍ਧੇਃ, ਤੈਲਸ੍ਯ ਵਾਤਦੋਸਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਥਾ ਬਦ੍ਧਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਮੇਹਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਏਲਾਦੌ ਕੁਰ੍ਵੀਤ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, “ਏਲਾਤਗਰਕੁਸ੍ਠ” (ਸੂ. ੩੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿਰੇਲਾਦਿਃ| ਉਤ੍ਸਾਦਨਂ ਨਿਮ੍ਨਵ੍ਰਣਸ੍ਯੋਨ੍ਨਤਿਕਰਣਮ੍| ਉਤ੍ਸਾਦਨੋਪਕ੍ਰਮਾਵਸ੍ਥਾਯਾਮਾਰਗ੍ਵਧਾਦਿਨੈਵੋਤ੍ਸਾਦਨਮ੍| ਏਵਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇਸੁ ਪਰਿਸੇਚਨਾਦਿਸ੍ਵਤ੍ਰੋਕ੍ਤਵਰ੍ਗੇਣੈਵ ਨਿਯਮਃ| ਪਾਠਾਚਿਤ੍ਰਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਾਰ੍ਙ੍ਗੇਸ੍ਟਾ ਕਾਕਤਿਕ੍ਤਾ ‘ਭੁਮ੍ਭੁਰੁਡਕ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾ ਲਘੁਕਣ੍ਟਕਾਰਿਕਾ| ਸੋਮਵਲ੍ਕਃ ਕਟ੍ਫਲਃ| ਅਯਂ ਯੋਗਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਚੂਰ੍ਣਯੋਜਨਪਰਿਭਾਸਯਾ ਯੋਜ੍ਯਃ| ਤਥਾਹਿ- “ਕਰ੍ਸਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਕਲ੍ਕਸ੍ਯ ਗੁਟਿਕਾਨਾਂ ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ| ਦ੍ਰਵਸ਼ੁਕ੍ਤ੍ਯਾਵਲੇਢਵ੍ਯਃ ਪਾਤਵ੍ਯਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਰਵਃ”- ਇਤਿ||੯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ਸ਼ਾਲਸਾਰਾਦਿਵਰ੍ਗਕਸਾਯਂ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਮਵਤਾਰ੍ਯ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯ ਪੁਨਰੁਪਨੀਯ ਸਾਧਯੇਤ੍, ਸਿਧ੍ਯਤਿ ਚਾਮਲਕਰੋਧ੍ਰਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਨ੍ਦਨ੍ਤੀਕਸ੍ਣਾਯਸ੍ਤਾਮ੍ਰਚੂਰ੍ਣਾਨ੍ਯਾਵਪੇਤ੍, ਏਤਦਨੁਪਦਗ੍ਧਂ ਲੇਹੀਭੂਤਮਵਤਾਰ੍ਯਾਨੁਗੁਪ੍ਤਂ ਨਿਦਧ੍ਯਾਤ੍, ਤਤੋ ਯਥਾਯੋਗਮੁਪਯੁਞ੍ਜੀਤ, ਏਸ ਲੇਹਃ ਸਰ੍ਵਮੇਹਾਨਾਂ ਹਨ੍ਤਾ ||੧੦||
View original
शालसारादिवर्गकषायं चतुर्भागावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य पुनरुपनीय साधयेत्, सिध्यति चामलकरोध्रप्रियङ्गुन्दन्तीकृष्णायस्ताम्रचूर्णान्यावपेत्, एतदनुपदग्धं लेहीभूतमवतार्यानुगुप्तं निदध्यात्, ततो यथायोगमुपयुञ्जीत, एष लेहः सर्वमेहानां हन्ता ||१०||
ਸ਼ਾਲਸਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਾਲਸਾਰਾਦਿਵਰ੍ਗਪਲਸ਼ਤਂ ਸੋਡਸ਼ਗੁਣੇ ਜਲੇ ਕ੍ਵਥਿਤਂ ਪਾਦਾਵਸ਼ੇਸਂ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਿਧ੍ਯਤ੍ਯਾਮਲਕਾਦਿਚੂਰ੍ਣਂ ਪਾਦਿਕਮਿਤ੍ਯੇਕੇ; ਅਪਰੇ ਚ ਕੁਟਜਾਵਲੇਹਾਵਾਪਪ੍ਰਮਾਣੋਹੇਨਾਮਲਕਾਦੀਨਾਂ ਸਣ੍ਣਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਪਲਮਾਵਾਪਃ||੧੦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
ਤ੍ਰਿਫਲਾਚਿਤ੍ਰਕਤ੍ਰਿਕਟੁਕਵਿਡਙ੍ਗਮੁਸ੍ਤਾਨਾਂ ਨਵ ਭਾਗਾਸ੍ਤਾਵਨ੍ਤ ਏਵ ਕਸ੍ਣਾਯਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ, ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਮੈਕਧ੍ਯਂ ਕਤ੍ਵਾ ਯਥਾਯੋਗਂ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਧੁਭ੍ਯਾਂ ਸਂਸਜ੍ਯੋਪਯੁਞ੍ਜੀਤ, ਏਤਨ੍ਨਵਾਯਸਮ੍; ਏਤੇਨ ਜਾਠਰ੍ਯਂ ਨ ਭਵਤਿ, ਸਨ੍ਨੋਗ੍ਨਿਰਾਪ੍ਯਾਯਤੇ, ਦੁਰ੍ਨਾਮਸ਼ੋਫਪਾਣ੍ਡੁਕੁਸ੍ਠਰੋਗਾਵਿਪਾਕਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਮੇਹਾਸ਼੍ਚ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ||੧੧||
View original
त्रिफलाचित्रकत्रिकटुकविडङ्गमुस्तानां नव भागास्तावन्त एव कृष्णायश्चूर्णस्य, तत्सर्वमैकध्यं कृत्वा यथायोगं मात्रां सर्पिर्मधुभ्यां संसृज्योपयुञ्जीत, एतन्नवायसम्; एतेन जाठर्यं न भवति, सन्नोऽग्निराप्यायते, दुर्नामशोफपाण्डुकुष्ठरोगाविपाककासश्वासप्रमेहाश्च न भवन्ति ||११||
ਨਵਾਯਸਮਾਹ- ਤ੍ਰਿਫਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਸ੍ਣਾਯਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਕਸ੍ਣਲੌਹਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ| ਜਾਠਰ੍ਯਂ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮ੍||੧੧||
Adhikarana 10 (12-19) · Śloka 19
ਸ਼ਾਲਸਾਰਾਦਿਨਿਰ੍ਯੂਹੇ ਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ਾਵਸ਼ੇਸਿਤੇ |
ਪਰਿਸ੍ਰੁਤੇ ਤਤਃ ਸ਼ੀਤੇ ਮਧੁ ਮਾਕ੍ਸਿਕਮਾਵਪੇਤ੍ ||੧੨||
ਫਾਣਿਤੀਭਾਵਮਾਪਨ੍ਨਂ ਗੁਡਂ ਸ਼ੋਧਿਤਮੇਵ ਚ |
ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਪਿਸ੍ਟਾਨਿ ਚੂਰ੍ਣਾਨਿ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਗਣਸ੍ਯ ਚ ||੧੩||
ਐਕਧ੍ਯਮਾਵਪੇਤ੍ ਕੁਮ੍ਭੇ ਸਂਸ੍ਕਤੇ ਘਤਭਾਵਿਤੇ |
ਪਿਪ੍ਪਲੀਚੂਰ੍ਣਮਧੁਭਿਃ ਪ੍ਰਲਿਪ੍ਤੇਨ੍ਤਃਸ਼ੁਚੌ ਦਢੇ ||੧੪||
ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਾਨਿ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਲੋਹਸ੍ਯ ਤਤ੍ਰ ਪਤ੍ਰਾਣਿ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ |
ਖਦਿਰਾਙ੍ਗਾਰਤਪ੍ਤਾਨਿ ਬਹੁਸ਼ਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਯੇਤ੍ ||੧੫||
ਸੁਪਿਧਾਨਂ ਤੁ ਤਂ ਕਤ੍ਵਾ ਯਵਪਲ੍ਲੇ ਨਿਧਾਪਯੇਤ੍ |
ਮਾਸਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਂਸ਼੍ਚਤੁਰੋਵਾਪਿ ਯਾਵਦਾਲੋਹਸਙ੍ਕ੍ਸਯਾਤ੍ ||੧੬||
ਤਤੋ ਜਾਤਰਸਂ ਤਂ ਤੁ ਪ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਯਥਾਬਲਮ੍ |
ਨਿਸੇਵੇਤ ਯਥਾਯੋਗਮਾਹਾਰਂ ਚਾਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ ||੧੭||
ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਕਦ੍ਬਲਿਨਾਮੇਸ ਸਨ੍ਨਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਃ ਪ੍ਰਸਾਧਕਃ |
ਸ਼ੋਫਨੁਦ੍ਗੁਲ੍ਮਹਤ੍ ਕੁਸ੍ਠਮੇਹਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਮਯਾਪਹਃ ||੧੮||
ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਹਰਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਨਾਸ਼ਨਃ |
ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਾਪਹਰਣੋ ਲੋਹਾਰਿਸ੍ਟੋ ਮਹਾਗੁਣਃ ||੧੯||
View original
शालसारादिनिर्यूहे चतुर्थांशावशेषिते |
परिस्रुते ततः शीते मधु माक्षिकमावपेत् ||१२||
फाणितीभावमापन्नं गुडं शोधितमेव च |
श्लक्ष्णपिष्टानि चूर्णानि पिप्पल्यादिगणस्य च ||१३||
ऐकध्यमावपेत् कुम्भे संस्कृते घृतभाविते |
पिप्पलीचूर्णमधुभिः प्रलिप्तेऽन्तःशुचौ दृढे ||१४||
श्लक्ष्णानि तीक्ष्णलोहस्य तत्र पत्राणि बुद्धिमान् |
खदिराङ्गारतप्तानि बहुशः सन्निपातयेत् ||१५||
सुपिधानं तु तं कृत्वा यवपल्ले निधापयेत् |
मासांस्त्रींश्चतुरोवाऽपि यावदालोहसङ्क्षयात् ||१६||
ततो जातरसं तं तु प्रातः प्रातर्यथाबलम् |
निषेवेत यथायोगमाहारं चास्य कल्पयेत् ||१७||
कार्श्यकृद्बलिनामेष सन्नस्याग्नेः प्रसाधकः |
शोफनुद्गुल्महृत् कुष्ठमेहपाण्ड्वामयापहः ||१८||
प्लीहोदरहरः शीघ्रं विषमज्वरनाशनः |
अभिष्यन्दापहरणो लोहारिष्टो महागुणः ||१९||
ਸ਼ਾਲਸਾਰਾਦੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਾਲਸਾਰਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਪਲਸ਼ਤਸ੍ਯ ਜਲਚਤੁਰ੍ਦ੍ਰੋਣੇ ਪਕ੍ਵਸ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ਾਵਸ਼ੇਸਿਤੋ ਨਿਰ੍ਯੂਹਃ ਕ੍ਵਾਥਃ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪੂਤੇ ਸ਼ੀਤੇ ਪਞ੍ਚਸ਼ਤਪਲਪ੍ਰਮਾਣਂ ਮਧੁ ਮਦ੍ਯਂ, ਮਾਕ੍ਸਿਕਸ੍ਯੇਦਂ ਮਾਕ੍ਸਿਕਂ, ਮਧ੍ਵਾਸਵਂ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪੇਤ੍; ਗਯੀ ਤੁ ਮਧ੍ਵੇਵ ਮਨ੍ਯਤੇ| ਫਾਣਿਤੀਭਾਵਮਾਪਨ੍ਨਮਿਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਗੁਡਂ ਸ਼ੋਧਿਤਮੇਵ ਚੇਤਿ ਗੁਡਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਕਸਾਯੇ ਵਿਲਾਯਿਤਃ ਪੂਤਃ ਸ਼ੋਧਿਤ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਤਾਦਸ਼ਸ੍ਯ ਗੁਡਸ੍ਯਾਪਿ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਪਲਾਨਿ| ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਪਲਾਨਿ, ਤਾਵਨ੍ਤ੍ਯੇਵ ਲੋਹਪਤ੍ਰਾਣਾਮ੍| ਗਯੀ ਤੁ ਤਤ੍ਰ ਪੁਰਾਣਸ੍ਯ ਮਧੁਨਃ ਕਸਾਯਮਧੁਰੀਭਾਵਮਾਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਮਾਣਂ, ਮਧੁਮਾਨ ਏਵ ਜੀਰ੍ਣਗੁਡਃ, ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਚੂਰ੍ਣਮਾਨਂ ਤੁ ਯਾਵਤਾ ਨਾਤਿਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਕਟੁਤ੍ਵਂ ਭਵਤਿ| ਮਧੁਪ੍ਰਮਾਣਪਾਦਿਕਂ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਮਾਨਂ, ਲੌਹਪਤ੍ਰਪ੍ਰਮਾਣਮਪਿ ਤਾਵਦੇਵੇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਆਹਾਰਂ ਚਾਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਯੇਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਦੋਸਾਰਬ੍ਧਰੋਗਜਾਤਿਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਮ੍| ਅਤ੍ਰਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮੂਤ੍ਰਨਿਃਸ੍ਯਨ੍ਦੋਭਿਧੀਯਤੇ||੧੨-੧੯||
Adhikarana 11 (20) · Śloka 20
ਪ੍ਰਮੇਹਿਣੋ ਯਦਾ ਮੂਤ੍ਰਮਪਿਚ੍ਛਿਲਮਨਾਵਿਲਮ੍ |
ਵਿਸ਼ਦਂ ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਂ ਤਦਾਰੋਗ੍ਯਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ ||੨੦||
View original
प्रमेहिणो यदा मूत्रमपिच्छिलमनाविलम् |
विशदं तिक्तकटुकं तदाऽऽरोग्यं प्रचक्षते ||२०||
ਪ੍ਰਮੇਹਿਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਾਵਿਲਂ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਮ੍| ਵਿਸ਼ਦਂ ਰੂਕ੍ਸਮ੍| ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਪਿਪੀਲਿਕਾਮਕ੍ਸਿਕਾਦੀਨਾਮਪਸਰ੍ਪਣੇਨ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਵਂ ਪਠਨ੍ਤਿ- “ਪ੍ਰਮੇਹਿਣੋ ਯਦਾ ਮੂਤ੍ਰਮਨਾਵਿਦ੍ਧਮਪਿਚ੍ਛਿਲਮ੍”- ਇਤਿ; ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਅਨਾਵਿਦ੍ਧਂ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਮ੍||੨੦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਪ੍ਰਮੇਹਪਿਡਕਾਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੧੨||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने प्रमेहपिडकाचिकित्सितं नाम द्वादशोऽध्यायः ||१२||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੨||