Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ਅਥਾਤਃ ਪ੍ਰਮੇਹਪਿਡਕਾਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨|| ਸ਼ਰਾਵਿਕਾਦ੍ਯਾ ਨਵ ਪਿਡਕਾਃ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਾਃ; ਤਾਃ ਪ੍ਰਾਣਵਤੋਲ੍ਪਾਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਮਦ੍ਵ੍ਯੋਲ੍ਪਰੁਜਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਪਾਕਭੇਦਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸਾਧ੍ਯਾਃ ||੩||
अथातः प्रमेहपिडकाचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| शराविकाद्या नव पिडकाः प्रागुक्ताः; ताः प्राणवतोऽल्पास्त्वङ्मांसप्राप्ता मृद्व्योऽल्परुजः क्षिप्रपाकभेदिन्यश्च साध्याः ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ਤਾਭਿਰੁਪਦ੍ਰੁਤਂ ਪ੍ਰਮੇਹਿਣਮੁਪਚਰੇਤ੍ | ਤਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇਸ੍ਵਪਤਰ੍ਪਣਂ ਵਨਸ੍ਪਤਿਕਸਾਯਂ ਬਸ੍ਤਮੂਤ੍ਰਂ ਚੋਪਦਿਸ਼ੇਤ੍; ਏਵਮਕੁਰ੍ਵਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਧੁਰਾਹਾਰਸ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰਂ ਸ੍ਵੇਦਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਚ ਮਧੁਰੀਭਵਤਿ ਪ੍ਰਮੇਹਸ਼੍ਚਾਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ, ਤਤ੍ਰੋਭਯਤਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਾਸੇਵੇਤ; ਏਵਮਕੁਰ੍ਵਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾ ਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯ ਸ਼ੋਫਂ ਜਨਯਨ੍ਤ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ ਵਾ ਕਾਂਸ਼੍ਚਿਤ੍, ਤਤ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ ਸਿਰਾਮੋਕ੍ਸਸ਼੍ਚ; ਏਵਮਕੁਰ੍ਵਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੋਫੋ ਵਦ੍ਧੋਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਰੁਜੋ ਵਿਦਾਹਮਾਪਦ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਣਿਧਾਨਮੁਕ੍ਤਂ ਵ੍ਰਣਕ੍ਰਿਯੋਪਸੇਵਾ ਚ; ਏਵਮਕੁਰ੍ਵਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪੂਯੋਭ੍ਯਨ੍ਤਰਮਵਦਾਰ੍ਯੋਤ੍ਸਙ੍ਗਂ ਮਹਾਨ੍ਤਮਵਕਾਸ਼ਂ ਕਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੋ ਭਵਤ੍ਯਸਾਧ੍ਯਃ; ਤਸ੍ਮਾਦਾਦਿਤ ਏਵ ਪ੍ਰਮੇਹਿਣਮੁਪਕ੍ਰਮੇਤ੍ ||੪||
ताभिरुपद्रुतं प्रमेहिणमुपचरेत् | तत्र पूर्वरूपेष्वपतर्पणं वनस्पतिकषायं बस्तमूत्रं चोपदिशेत्; एवमकुर्वतस्तस्य मधुराहारस्य मूत्रं स्वेदः श्लेष्मा च मधुरीभवति प्रमेहश्चाभिव्यक्तो भवति, तत्रोभयतः संशोधनमासेवेत; एवमकुर्वतस्तस्य दोषाः प्रवृद्धा मांसशोणिते प्रदूष्य शोफं जनयन्त्युपद्रवान् वा कांश्चित्, तत्रोक्तः प्रतीकारः सिरामोक्षश्च; एवमकुर्वतस्तस्य शोफो वृद्धोऽतिमात्रं रुजो विदाहमापद्यते, तत्र शस्त्रप्रणिधानमुक्तं व्रणक्रियोपसेवा च; एवमकुर्वतस्तस्य पूयोऽभ्यन्तरमवदार्योत्सङ्गं महान्तमवकाशं कृत्वा प्रवृद्धो भवत्यसाध्यः; तस्मादादित एव प्रमेहिणमुपक्रमेत् ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ਭਲ੍ਲਾਤਕਬਿਲ੍ਵਾਮ੍ਬੁਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲੋਦਕੀਰ੍ਯਾਵਰ੍ਸਾਭੂਪੁਨਰ੍ਨਵਾਚਿਤ੍ਰਕਸ਼ਟੀਸ੍ਨੁਹੀਵਰੁਣਕਪੁਸ੍ਕਰਦਨ੍ਤੀਪਥ੍ਯਾ ਦਸ਼ਪਲੋਨ੍ਮਿਤਾ ਯਵਕੋਲਕੁਲਤ੍ਥਾਂਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਸ੍ਥਿਕਾਨ੍ ਸਲਿਲਦ੍ਰੋਣੇ ਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟੇਵਤਾਰ੍ਯ ਵਚਾਤ੍ਰਿਵਤ੍ਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਕਭਾਰ੍ਙ੍ਗੀਨਿਚੁਲਸ਼ੁਣ੍ਠੀਗਜਪਿਪ੍ਪਲੀਵਿਡਙ੍ਗਰੋਧ੍ਰਸ਼ਿਰੀਸਾਣਾਂ ਭਾਗੈਰਰ੍ਧਪਲਿਕੈਰ੍ਧਤਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਵਿਪਾਚਯੇਨ੍ਮੇਹਸ਼੍ਵਯਥੁਕੁਸ੍ਠਗੁਲ੍ਮੋਦਰਾਰ੍ਸ਼ਃਪ੍ਲੀਹਵਿਦ੍ਰਧਿਪਿਡਕਾਨਾਂ ਨਾਸ਼ਨਂ ਨਾਮ੍ਨਾ ਧਾਨ੍ਵਨ੍ਤਰਮ੍ ||੫||
भल्लातकबिल्वाम्बुपिप्पलीमूलोदकीर्यावर्षाभूपुनर्नवाचित्रकशटीस्नुहीवरुणकपुष्करदन्तीपथ्या दशपलोन्मिता यवकोलकुलत्थांश्च प्रास्थिकान् सलिलद्रोणे निष्क्वाथ्य चतुर्भागावशिष्टेऽवतार्य वचात्रिवृत्कम्पिल्लकभार्ङ्गीनिचुलशुण्ठीगजपिप्पलीविडङ्गरोध्रशिरीषाणां भागैरर्धपलिकैर्धृतप्रस्थं विपाचयेन्मेहश्वयथुकुष्ठगुल्मोदरार्शःप्लीहविद्रधिपिडकानां नाशनं नाम्ना धान्वन्तरम् ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ਦੁਰ੍ਵਿਰੇਚ੍ਯਾ ਹਿ ਮਧੁਮੇਹਿਨੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਮੇਦੋਭਿਵ੍ਯਾਪ੍ਤਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮੇਤੇਸਾਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ | ਪਿਡਕਾਪੀਡਿਤਾਃ ਸੋਪਦ੍ਰਵਾਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਪ੍ਰਮੇਹਾ ਮੂਤ੍ਰਾਦਿਮਾਧੁਰ੍ਯੇ ਮਧੁਗਨ੍ਧਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਰਿਭਾਸਿਕੀਂ ਮਧੁਮੇਹਾਖ੍ਯਾਂ ਲਭਨ੍ਤੇ ||੬||
दुर्विरेच्या हि मधुमेहिनो भवन्ति मेदोऽभिव्याप्तशरीरत्वात्, तस्मात्तीक्ष्णमेतेषां शोधनं कुर्वीत | पिडकापीडिताः सोपद्रवाः सर्व एव प्रमेहा मूत्रादिमाधुर्ये मधुगन्धसामान्यात् पारिभाषिकीं मधुमेहाख्यां लभन्ते ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ਨ ਚੈਤਾਨ੍ ਕਥਞ੍ਚਿਦਪਿ ਸ੍ਵੇਦਯੇਤ੍, ਮੇਦੋਬਹੁਤ੍ਵਾਦੇਤੇਸਾਂ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇ ਦੇਹਃ ਸ੍ਵੇਦੇਨ ||੭||
न चैतान् कथञ्चिदपि स्वेदयेत्, मेदोबहुत्वादेतेषां विशीर्यते देहः स्वेदेन ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ਰਸਾਯਨੀਨਾਂ ਚ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਨ੍ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਮੇਹਿਣਾਂ ਦੋਸਾਃ, ਤਤੋ ਮਧੁਮੇਹਿਨਾਮਧਃਕਾਯੇ ਪਿਡਕਾਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ||੮||
रसायनीनां च दौर्बल्यान्नोर्ध्वमुत्तिष्ठन्ति प्रमेहिणां दोषाः, ततो मधुमेहिनामधःकाये पिडकाः प्रादुर्भवन्ति ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ਅਪਕ੍ਵਾਨਾਂ ਤੁ ਪਿਡਕਾਨਾਂ ਸ਼ੋਫਵਤ੍ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ, ਪਕ੍ਵਾਨਾਂ ਵ੍ਰਣਵਦਿਤਿ; ਤੈਲਂ ਤੁ ਵ੍ਰਣਰੋਪਣਮੇਵਾਦੌ ਕੁਰ੍ਵੀਤ, ਆਰਗ੍ਵਧਾਦਿਕਸਾਯਮੁਤ੍ਸਾਦਨਾਰ੍ਥੇ, ਸ਼ਾਲਸਾਰਾਦਿਕਸਾਯਂ ਪਰਿਸੇਚਨੇ, ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਕਸਾਯਂ ਪਾਨਭੋਜਨੇਸੁ, ਪਾਠਾਚਿਤ੍ਰਕਸ਼ਾਰ੍ਙ੍ਗੇਸ੍ਟਾਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਬਹਤੀਸਾਰਿਵਾਸੋਮਵਲ੍ਕਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਾਰਗ੍ਵਧਕੁਟਜਮੂਲਚੂਰ੍ਣਾਨਿ ਮਧੁਮਿਸ਼੍ਰਾਣਿ ਪ੍ਰਾਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍ ||੯||
अपक्वानां तु पिडकानां शोफवत् प्रतीकारः, पक्वानां व्रणवदिति; तैलं तु व्रणरोपणमेवादौ कुर्वीत, आरग्वधादिकषायमुत्सादनार्थे, शालसारादिकषायं परिषेचने, पिप्पल्यादिकषायं पानभोजनेषु, पाठाचित्रकशार्ङ्गेष्टाक्षुद्राबृहतीसारिवासोमवल्कसप्तपर्णारग्वधकुटजमूलचूर्णानि मधुमिश्राणि प्राश्नीयात् ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ਸ਼ਾਲਸਾਰਾਦਿਵਰ੍ਗਕਸਾਯਂ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਮਵਤਾਰ੍ਯ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯ ਪੁਨਰੁਪਨੀਯ ਸਾਧਯੇਤ੍, ਸਿਧ੍ਯਤਿ ਚਾਮਲਕਰੋਧ੍ਰਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਨ੍ਦਨ੍ਤੀਕਸ੍ਣਾਯਸ੍ਤਾਮ੍ਰਚੂਰ੍ਣਾਨ੍ਯਾਵਪੇਤ੍, ਏਤਦਨੁਪਦਗ੍ਧਂ ਲੇਹੀਭੂਤਮਵਤਾਰ੍ਯਾਨੁਗੁਪ੍ਤਂ ਨਿਦਧ੍ਯਾਤ੍, ਤਤੋ ਯਥਾਯੋਗਮੁਪਯੁਞ੍ਜੀਤ, ਏਸ ਲੇਹਃ ਸਰ੍ਵਮੇਹਾਨਾਂ ਹਨ੍ਤਾ ||੧੦||
शालसारादिवर्गकषायं चतुर्भागावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य पुनरुपनीय साधयेत्, सिध्यति चामलकरोध्रप्रियङ्गुन्दन्तीकृष्णायस्ताम्रचूर्णान्यावपेत्, एतदनुपदग्धं लेहीभूतमवतार्यानुगुप्तं निदध्यात्, ततो यथायोगमुपयुञ्जीत, एष लेहः सर्वमेहानां हन्ता ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
ਤ੍ਰਿਫਲਾਚਿਤ੍ਰਕਤ੍ਰਿਕਟੁਕਵਿਡਙ੍ਗਮੁਸ੍ਤਾਨਾਂ ਨਵ ਭਾਗਾਸ੍ਤਾਵਨ੍ਤ ਏਵ ਕਸ੍ਣਾਯਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ, ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਮੈਕਧ੍ਯਂ ਕਤ੍ਵਾ ਯਥਾਯੋਗਂ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਧੁਭ੍ਯਾਂ ਸਂਸਜ੍ਯੋਪਯੁਞ੍ਜੀਤ, ਏਤਨ੍ਨਵਾਯਸਮ੍; ਏਤੇਨ ਜਾਠਰ੍ਯਂ ਨ ਭਵਤਿ, ਸਨ੍ਨੋਗ੍ਨਿਰਾਪ੍ਯਾਯਤੇ, ਦੁਰ੍ਨਾਮਸ਼ੋਫਪਾਣ੍ਡੁਕੁਸ੍ਠਰੋਗਾਵਿਪਾਕਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਮੇਹਾਸ਼੍ਚ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ||੧੧||
त्रिफलाचित्रकत्रिकटुकविडङ्गमुस्तानां नव भागास्तावन्त एव कृष्णायश्चूर्णस्य, तत्सर्वमैकध्यं कृत्वा यथायोगं मात्रां सर्पिर्मधुभ्यां संसृज्योपयुञ्जीत, एतन्नवायसम्; एतेन जाठर्यं न भवति, सन्नोऽग्निराप्यायते, दुर्नामशोफपाण्डुकुष्ठरोगाविपाककासश्वासप्रमेहाश्च न भवन्ति ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (12-19) · Śloka 19
ਸ਼ਾਲਸਾਰਾਦਿਨਿਰ੍ਯੂਹੇ ਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ਾਵਸ਼ੇਸਿਤੇ | ਪਰਿਸ੍ਰੁਤੇ ਤਤਃ ਸ਼ੀਤੇ ਮਧੁ ਮਾਕ੍ਸਿਕਮਾਵਪੇਤ੍ ||੧੨|| ਫਾਣਿਤੀਭਾਵਮਾਪਨ੍ਨਂ ਗੁਡਂ ਸ਼ੋਧਿਤਮੇਵ ਚ | ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਪਿਸ੍ਟਾਨਿ ਚੂਰ੍ਣਾਨਿ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਗਣਸ੍ਯ ਚ ||੧੩|| ਐਕਧ੍ਯਮਾਵਪੇਤ੍ ਕੁਮ੍ਭੇ ਸਂਸ੍ਕਤੇ ਘਤਭਾਵਿਤੇ | ਪਿਪ੍ਪਲੀਚੂਰ੍ਣਮਧੁਭਿਃ ਪ੍ਰਲਿਪ੍ਤੇਨ੍ਤਃਸ਼ੁਚੌ ਦਢੇ ||੧੪|| ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਾਨਿ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਲੋਹਸ੍ਯ ਤਤ੍ਰ ਪਤ੍ਰਾਣਿ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ | ਖਦਿਰਾਙ੍ਗਾਰਤਪ੍ਤਾਨਿ ਬਹੁਸ਼ਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਯੇਤ੍ ||੧੫|| ਸੁਪਿਧਾਨਂ ਤੁ ਤਂ ਕਤ੍ਵਾ ਯਵਪਲ੍ਲੇ ਨਿਧਾਪਯੇਤ੍ | ਮਾਸਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਂਸ਼੍ਚਤੁਰੋਵਾਪਿ ਯਾਵਦਾਲੋਹਸਙ੍ਕ੍ਸਯਾਤ੍ ||੧੬|| ਤਤੋ ਜਾਤਰਸਂ ਤਂ ਤੁ ਪ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਯਥਾਬਲਮ੍ | ਨਿਸੇਵੇਤ ਯਥਾਯੋਗਮਾਹਾਰਂ ਚਾਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ ||੧੭|| ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਕਦ੍ਬਲਿਨਾਮੇਸ ਸਨ੍ਨਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਃ ਪ੍ਰਸਾਧਕਃ | ਸ਼ੋਫਨੁਦ੍ਗੁਲ੍ਮਹਤ੍ ਕੁਸ੍ਠਮੇਹਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਮਯਾਪਹਃ ||੧੮|| ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਹਰਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਨਾਸ਼ਨਃ | ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਾਪਹਰਣੋ ਲੋਹਾਰਿਸ੍ਟੋ ਮਹਾਗੁਣਃ ||੧੯||
शालसारादिनिर्यूहे चतुर्थांशावशेषिते | परिस्रुते ततः शीते मधु माक्षिकमावपेत् ||१२|| फाणितीभावमापन्नं गुडं शोधितमेव च | श्लक्ष्णपिष्टानि चूर्णानि पिप्पल्यादिगणस्य च ||१३|| ऐकध्यमावपेत् कुम्भे संस्कृते घृतभाविते | पिप्पलीचूर्णमधुभिः प्रलिप्तेऽन्तःशुचौ दृढे ||१४|| श्लक्ष्णानि तीक्ष्णलोहस्य तत्र पत्राणि बुद्धिमान् | खदिराङ्गारतप्तानि बहुशः सन्निपातयेत् ||१५|| सुपिधानं तु तं कृत्वा यवपल्ले निधापयेत् | मासांस्त्रींश्चतुरोवाऽपि यावदालोहसङ्क्षयात् ||१६|| ततो जातरसं तं तु प्रातः प्रातर्यथाबलम् | निषेवेत यथायोगमाहारं चास्य कल्पयेत् ||१७|| कार्श्यकृद्बलिनामेष सन्नस्याग्नेः प्रसाधकः | शोफनुद्गुल्महृत् कुष्ठमेहपाण्ड्वामयापहः ||१८|| प्लीहोदरहरः शीघ्रं विषमज्वरनाशनः | अभिष्यन्दापहरणो लोहारिष्टो महागुणः ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (20) · Śloka 20
ਪ੍ਰਮੇਹਿਣੋ ਯਦਾ ਮੂਤ੍ਰਮਪਿਚ੍ਛਿਲਮਨਾਵਿਲਮ੍ | ਵਿਸ਼ਦਂ ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਂ ਤਦਾਰੋਗ੍ਯਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ ||੨੦||
प्रमेहिणो यदा मूत्रमपिच्छिलमनाविलम् | विशदं तिक्तकटुकं तदाऽऽरोग्यं प्रचक्षते ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਪ੍ਰਮੇਹਪਿਡਕਾਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੧੨||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने प्रमेहपिडकाचिकित्सितं नाम द्वादशोऽध्यायः ||१२||
🔊 Audio coming soon