Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
అథాతః ప్రమేహపిడకాచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
శరావికాద్యా నవ పిడకాః ప్రాగుక్తాః; తాః ప్రాణవతోఽల్పాస్త్వఙ్మాంసప్రాప్తా మృద్వ్యోఽల్పరుజః క్షిప్రపాకభేదిన్యశ్చ సాధ్యాః ||3||
View original
अथातः प्रमेहपिडकाचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
शराविकाद्या नव पिडकाः प्रागुक्ताः; ताः प्राणवतोऽल्पास्त्वङ्मांसप्राप्ता मृद्व्योऽल्परुजः क्षिप्रपाकभेदिन्यश्च साध्याः ||३||
ఏతాః శరావికాద్యాః ప్రమేహపిడకాః ప్రమేహం వినాఽపి భవంతి; ఉక్తం చ- “వినా ప్రమేహమప్యేతా జాయంతే దుష్టమేదసః” (చ. సూ. 17) ఇతి, యద్యప్యేవం తథాఽపి ప్రమేహానంతరకాలజాతానాం ప్రమేహం వినాఽపి జాతానాం చైకమిహ చికిత్సితమాసాం, తుల్యదోషదూష్యత్వాత్||1-3||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
తాభిరుపద్రుతం ప్రమేహిణముపచరేత్ |
తత్ర పూర్వరూపేష్వపతర్పణం వనస్పతికషాయం బస్తమూత్రం చోపదిశేత్; ఏవమకుర్వతస్తస్య మధురాహారస్య మూత్రం స్వేదః శ్లేష్మా చ మధురీభవతి ప్రమేహశ్చాభివ్యక్తో భవతి, తత్రోభయతః సంశోధనమాసేవేత; ఏవమకుర్వతస్తస్య దోషాః ప్రవృద్ధా మాంసశోణితే ప్రదూష్య శోఫం జనయంత్యుపద్రవాన్ వా కాంశ్చిత్, తత్రోక్తః ప్రతీకారః సిరామోక్షశ్చ; ఏవమకుర్వతస్తస్య శోఫో వృద్ధోఽతిమాత్రం రుజో విదాహమాపద్యతే, తత్ర శస్త్రప్రణిధానముక్తం వ్రణక్రియోపసేవా చ; ఏవమకుర్వతస్తస్య పూయోఽభ్యంతరమవదార్యోత్సంగం మహాంతమవకాశం కృత్వా ప్రవృద్ధో భవత్యసాధ్యః; తస్మాదాదిత ఏవ ప్రమేహిణముపక్రమేత్ ||4||
View original
ताभिरुपद्रुतं प्रमेहिणमुपचरेत् |
तत्र पूर्वरूपेष्वपतर्पणं वनस्पतिकषायं बस्तमूत्रं चोपदिशेत्; एवमकुर्वतस्तस्य मधुराहारस्य मूत्रं स्वेदः श्लेष्मा च मधुरीभवति प्रमेहश्चाभिव्यक्तो भवति, तत्रोभयतः संशोधनमासेवेत; एवमकुर्वतस्तस्य दोषाः प्रवृद्धा मांसशोणिते प्रदूष्य शोफं जनयन्त्युपद्रवान् वा कांश्चित्, तत्रोक्तः प्रतीकारः सिरामोक्षश्च; एवमकुर्वतस्तस्य शोफो वृद्धोऽतिमात्रं रुजो विदाहमापद्यते, तत्र शस्त्रप्रणिधानमुक्तं व्रणक्रियोपसेवा च; एवमकुर्वतस्तस्य पूयोऽभ्यन्तरमवदार्योत्सङ्गं महान्तमवकाशं कृत्वा प्रवृद्धो भवत्यसाध्यः; तस्मादादित एव प्रमेहिणमुपक्रमेत् ||४||
తాభిరిత్యాది| “పిడకానాం పూర్వరూపం ప్రమేహా” ఇతి తంత్రాంతరోక్తత్వాత్ పిడకాచికిత్సితేఽపి ప్రమేహచికిత్సితముక్తం, అథవా ప్రమేహచికిత్సితేనైవ పిడకోపశమో భవతీతి| తత్రేత్యాది| అపతర్పణముపవాసాది| వనస్పతయో వటాదయః, బస్తశ్ఛాగః| ఏవమిత్యాది ఏవమకుర్వతస్తస్య హీనప్రథమకర్మగుణస్య మధురాహారస్య మూత్రాదయో మధురీభవంతి| ఉభయతః సంశోధనమితి వమనం విరేచనం చ| ఏవమిత్యాది ఏవమకుర్వతస్తస్య హీనద్వితీయకర్మగుణస్య, తత్రోక్తః ప్రతీకారః తత్ర శోఫే ఉక్తః, ప్రతీకారః సూత్రస్థానే ద్వివ్రణీయే చ, స పునరపతర్పణాదిరేకాదశవిధో విరేకాంతః| సిరామోక్షశ్చేతి న జలౌకాపాతనమధఃకాయస్య పిడకాధిష్ఠానస్యాతివిపులత్వాత్| అత్ర శోఫప్రతిపాదనేన తదనంతరభావినీ ప్రమేహపిడకాఽపి ప్రతిపాదితా| ఏవమిత్యాది|- ఏవమకుర్వతస్తస్య హీనతృతీయకర్మగుణస్య శస్త్రప్రణిధానం ఛేద్యభేద్యాదినా, వ్రణక్రియోపసేవా చేతి షష్టివ్రణోపక్రమాణాం చ యథాస్వముపసేవనమిత్యతీతావేక్షణం| అత్ర శోఫస్య విదగ్ధస్య యాప్యత్వేనాసాధ్యత్వం| ఏవమిత్యాది|- ఏవమకుర్వతస్తస్య హీనచతుర్థకర్మగుణస్య నాతిసకలోపద్రవస్యానతిమహాశయోత్సంగాదౌ వ్రణస్య శిలాజత్వాద్యనభ్యాసే తు ప్రయత్నాద్యతిశయాద్యాప్యత్వేనాసాధ్యవత్త్వం| శిలాజత్వాద్యభ్యాసే తు హీనపంచకర్మగుణస్య అనుపక్రమ్యత్వాదసాధ్యతమత్వం| ఉత్సంగ ఇవ ఉత్సంగః, వ్రణాశయే హి చిరకాలపూయావస్థానేనావదారితమంతఃప్రదేశాంతరం నిమ్నముత్సంగతుల్యత్వాత్ ‘ఉత్సంగ’ ఇత్యుచ్యతే, ఉత్ ఊర్ధ్వం పూయస్య సంగ ఉత్సంగ, ఇత్యన్యే| తస్మాదిత్యాది ఆదిత ఇతి ల్యబ్లోపే పంచమీ; తస్మాదాద్యం పూర్వరూపమేవ వీక్ష్య ప్రమేహిణముపక్రమేతేత్యర్థః||4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
భల్లాతకబిల్వాంబుపిప్పలీమూలోదకీర్యావర్షాభూపునర్నవాచిత్రకశటీస్నుహీవరుణకపుష్కరదంతీపథ్యా దశపలోన్మితా యవకోలకులత్థాంశ్చ ప్రాస్థికాన్ సలిలద్రోణే నిష్క్వాథ్య చతుర్భాగావశిష్టేఽవతార్య వచాత్రివృత్కంపిల్లకభారంగీనిచులశుంఠీగజపిప్పలీవిడంగరోధ్రశిరీషాణాం భాగైరర్ధపలికైర్ధృతప్రస్థం విపాచయేన్మేహశ్వయథుకుష్ఠగుల్మోదరార్శఃప్లీహవిద్రధిపిడకానాం నాశనం నామ్నా ధాన్వంతరం ||5||
View original
भल्लातकबिल्वाम्बुपिप्पलीमूलोदकीर्यावर्षाभूपुनर्नवाचित्रकशटीस्नुहीवरुणकपुष्करदन्तीपथ्या दशपलोन्मिता यवकोलकुलत्थांश्च प्रास्थिकान् सलिलद्रोणे निष्क्वाथ्य चतुर्भागावशिष्टेऽवतार्य वचात्रिवृत्कम्पिल्लकभार्ङ्गीनिचुलशुण्ठीगजपिप्पलीविडङ्गरोध्रशिरीषाणां भागैरर्धपलिकैर्धृतप्रस्थं विपाचयेन्मेहश्वयथुकुष्ठगुल्मोदरार्शःप्लीहविद्रधिपिडकानां नाशनं नाम्ना धान्वन्तरम् ||५||
భల్లాతకేత్యాది| అనార్షోఽయం యోగః, జేజ్జటాచార్యేణ నోక్తత్వాత్; తస్మాన్న పఠనీయః||5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
దుర్విరేచ్యా హి మధుమేహినో భవంతి మేదోఽభివ్యాప్తశరీరత్వాత్, తస్మాత్తీక్ష్ణమేతేషాం శోధనం కుర్వీత |
పిడకాపీడితాః సోపద్రవాః సర్వ ఏవ ప్రమేహా మూత్రాదిమాధుర్యే మధుగంధసామాన్యాత్ పారిభాషికీం మధుమేహాఖ్యాం లభంతే ||6||
View original
दुर्विरेच्या हि मधुमेहिनो भवन्ति मेदोऽभिव्याप्तशरीरत्वात्, तस्मात्तीक्ष्णमेतेषां शोधनं कुर्वीत |
पिडकापीडिताः सोपद्रवाः सर्व एव प्रमेहा मूत्रादिमाधुर्ये मधुगन्धसामान्यात् पारिभाषिकीं मधुमेहाख्यां लभन्ते ||६||
దుర్విరేచ్యా ఇత్యాది||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
న చైతాన్ కథంచిదపి స్వేదయేత్, మేదోబహుత్వాదేతేషాం విశీర్యతే దేహః స్వేదేన ||7||
View original
न चैतान् कथञ्चिदपि स्वेदयेत्, मेदोबहुत्वादेतेषां विशीर्यते देहः स्वेदेन ||७||
న చేత్యాది| స్వేదనం స్వేదావచారణీయే ప్రమేహిణాం నిషిద్ధమపి మహాదోషత్వప్రతిపాదనాయ పునరపి నిషిద్ధం||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
రసాయనీనాం చ దౌర్బల్యాన్నోర్ధ్వముత్తిష్ఠంతి ప్రమేహిణాం దోషాః, తతో మధుమేహినామధఃకాయే పిడకాః ప్రాదుర్భవంతి ||8||
View original
रसायनीनां च दौर्बल्यान्नोर्ध्वमुत्तिष्ठन्ति प्रमेहिणां दोषाः, ततो मधुमेहिनामधःकाये पिडकाः प्रादुर्भवन्ति ||८||
కుతః పునరధోదేహే ఏవ పిడకాసంభవ ఇత్యాహ- రసాయనీనాం చ దౌర్బల్యాదిత్యాది| రసాయనీనామిత్యత్రాదిశబ్దో లుప్తనిర్దిష్టో ద్రష్టవ్యః, తేన రసపిత్తకఫశోణితవహానాం ధమనీనామిత్యర్థః| దౌర్బల్యాదితి సర్వశరీరగతస్య సర్వద్రవధాతోరపానవ్యనాభ్యామధోఽనులోమ్యమానత్వాద్రసాదివహానామపి ధమనీనామధ ఏవ బలవత్త్వం నతూర్ధ్వమిత్యర్థః; ‘రసహారిణీనాం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
అపక్వానాం తు పిడకానాం శోఫవత్ ప్రతీకారః, పక్వానాం వ్రణవదితి; తైలం తు వ్రణరోపణమేవాదౌ కుర్వీత, ఆరగ్వధాదికషాయముత్సాదనార్థే, శాలసారాదికషాయం పరిషేచనే, పిప్పల్యాదికషాయం పానభోజనేషు, పాఠాచిత్రకశారంగేష్టాక్షుద్రాబృహతీసారివాసోమవల్కసప్తపర్ణారగ్వధకుటజమూలచూర్ణాని మధుమిశ్రాణి ప్రాశ్నీయాత్ ||9||
View original
अपक्वानां तु पिडकानां शोफवत् प्रतीकारः, पक्वानां व्रणवदिति; तैलं तु व्रणरोपणमेवादौ कुर्वीत, आरग्वधादिकषायमुत्सादनार्थे, शालसारादिकषायं परिषेचने, पिप्पल्यादिकषायं पानभोजनेषु, पाठाचित्रकशार्ङ्गेष्टाक्षुद्राबृहतीसारिवासोमवल्कसप्तपर्णारग्वधकुटजमूलचूर्णानि मधुमिश्राणि प्राश्नीयात् ||९||
అపక్వానామిత్యాది| వ్రణరోపణమితి రోపణద్రవ్యసిద్ధం మిశ్రకాద్యుక్తం, రోపణావస్థాయాం రోపణే కర్తవ్యే ఆదౌ తైలమేవ, నాన్యత్ కషాయాదికం; సర్వేష్వేవ మేహేష్వతిప్రవృత్త్యా వాతవృద్ధేః, తైలస్య వాతదోషప్రత్యనీకత్వాత్, తథా బద్ధమూత్రత్వేన ప్రమేహవ్యాధిప్రత్యనీకత్వాచ్చ| అన్యే తు ‘ఏలాదౌ కుర్వీత’ ఇతి పఠంతి, “ఏలాతగరకుష్ఠ” (సూ. 38) ఇత్యాదిరేలాదిః| ఉత్సాదనం నిమ్నవ్రణస్యోన్నతికరణం| ఉత్సాదనోపక్రమావస్థాయామారగ్వధాదినైవోత్సాదనం| ఏవం వక్ష్యమాణేషు పరిషేచనాదిష్వత్రోక్తవర్గేణైవ నియమః| పాఠాచిత్రకేత్యాది| శారంగేష్టా కాకతిక్తా ‘భుంభురుడక’ ఇతి లోకే| క్షుద్రా లఘుకంటకారికా| సోమవల్కః కట్ఫలః| అయం యోగః సామాన్యచూర్ణయోజనపరిభాషయా యోజ్యః| తథాహి- “కర్షశ్చూర్ణస్య కల్కస్య గుటికానాం చ సర్వశః| ద్రవశుక్త్యాఽవలేఢవ్యః పాతవ్యశ్చ చతుర్ద్రవః”- ఇతి||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
శాలసారాదివర్గకషాయం చతుర్భాగావశిష్టమవతార్య పరిస్రావ్య పునరుపనీయ సాధయేత్, సిధ్యతి చామలకరోధ్రప్రియంగుందంతీకృష్ణాయస్తామ్రచూర్ణాన్యావపేత్, ఏతదనుపదగ్ధం లేహీభూతమవతార్యానుగుప్తం నిదధ్యాత్, తతో యథాయోగముపయుంజీత, ఏష లేహః సర్వమేహానాం హంతా ||10||
View original
शालसारादिवर्गकषायं चतुर्भागावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य पुनरुपनीय साधयेत्, सिध्यति चामलकरोध्रप्रियङ्गुन्दन्तीकृष्णायस्ताम्रचूर्णान्यावपेत्, एतदनुपदग्धं लेहीभूतमवतार्यानुगुप्तं निदध्यात्, ततो यथायोगमुपयुञ्जीत, एष लेहः सर्वमेहानां हन्ता ||१०||
శాలసారేత్యాది| శాలసారాదివర్గపలశతం షోడశగుణే జలే క్వథితం పాదావశేషం, తస్మిన్ సిధ్యత్యామలకాదిచూర్ణం పాదికమిత్యేకే; అపరే చ కుటజావలేహావాపప్రమాణోహేనామలకాదీనాం షణ్ణాం ప్రత్యేకం పలమావాపః||10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
త్రిఫలాచిత్రకత్రికటుకవిడంగముస్తానాం నవ భాగాస్తావంత ఏవ కృష్ణాయశ్చూర్ణస్య, తత్సర్వమైకధ్యం కృత్వా యథాయోగం మాత్రాం సర్పిర్మధుభ్యాం సంసృజ్యోపయుంజీత, ఏతన్నవాయసం; ఏతేన జాఠర్యం న భవతి, సన్నోఽగ్నిరాప్యాయతే, దుర్నామశోఫపాండుకుష్ఠరోగావిపాకకాసశ్వాసప్రమేహాశ్చ న భవంతి ||11||
View original
त्रिफलाचित्रकत्रिकटुकविडङ्गमुस्तानां नव भागास्तावन्त एव कृष्णायश्चूर्णस्य, तत्सर्वमैकध्यं कृत्वा यथायोगं मात्रां सर्पिर्मधुभ्यां संसृज्योपयुञ्जीत, एतन्नवायसम्; एतेन जाठर्यं न भवति, सन्नोऽग्निराप्यायते, दुर्नामशोफपाण्डुकुष्ठरोगाविपाककासश्वासप्रमेहाश्च न भवन्ति ||११||
నవాయసమాహ- త్రిఫలేత్యాది| కృష్ణాయశ్చూర్ణస్య కృష్ణలౌహచూర్ణస్య| జాఠర్యం స్థౌల్యం||11||
Adhikarana 10 (12-19) · Śloka 19
శాలసారాదినిర్యూహే చతుర్థాంశావశేషితే |
పరిస్రుతే తతః శీతే మధు మాక్షికమావపేత్ ||12||
ఫాణితీభావమాపన్నం గుడం శోధితమేవ చ |
శ్లక్ష్ణపిష్టాని చూర్ణాని పిప్పల్యాదిగణస్య చ ||13||
ఐకధ్యమావపేత్ కుంభే సంస్కృతే ఘృతభావితే |
పిప్పలీచూర్ణమధుభిః ప్రలిప్తేఽంతఃశుచౌ దృఢే ||14||
శ్లక్ష్ణాని తీక్ష్ణలోహస్య తత్ర పత్రాణి బుద్ధిమాన్ |
ఖదిరాంగారతప్తాని బహుశః సన్నిపాతయేత్ ||15||
సుపిధానం తు తం కృత్వా యవపల్లే నిధాపయేత్ |
మాసాంస్త్రీంశ్చతురోవాఽపి యావదాలోహసంక్షయాత్ ||16||
తతో జాతరసం తం తు ప్రాతః ప్రాతర్యథాబలం |
నిషేవేత యథాయోగమాహారం చాస్య కల్పయేత్ ||17||
కార్శ్యకృద్బలినామేష సన్నస్యాగ్నేః ప్రసాధకః |
శోఫనుద్గుల్మహృత్ కుష్ఠమేహపాండ్వామయాపహః ||18||
ప్లీహోదరహరః శీఘ్రం విషమజ్వరనాశనః |
అభిష్యందాపహరణో లోహారిష్టో మహాగుణః ||19||
View original
शालसारादिनिर्यूहे चतुर्थांशावशेषिते |
परिस्रुते ततः शीते मधु माक्षिकमावपेत् ||१२||
फाणितीभावमापन्नं गुडं शोधितमेव च |
श्लक्ष्णपिष्टानि चूर्णानि पिप्पल्यादिगणस्य च ||१३||
ऐकध्यमावपेत् कुम्भे संस्कृते घृतभाविते |
पिप्पलीचूर्णमधुभिः प्रलिप्तेऽन्तःशुचौ दृढे ||१४||
श्लक्ष्णानि तीक्ष्णलोहस्य तत्र पत्राणि बुद्धिमान् |
खदिराङ्गारतप्तानि बहुशः सन्निपातयेत् ||१५||
सुपिधानं तु तं कृत्वा यवपल्ले निधापयेत् |
मासांस्त्रींश्चतुरोवाऽपि यावदालोहसङ्क्षयात् ||१६||
ततो जातरसं तं तु प्रातः प्रातर्यथाबलम् |
निषेवेत यथायोगमाहारं चास्य कल्पयेत् ||१७||
कार्श्यकृद्बलिनामेष सन्नस्याग्नेः प्रसाधकः |
शोफनुद्गुल्महृत् कुष्ठमेहपाण्ड्वामयापहः ||१८||
प्लीहोदरहरः शीघ्रं विषमज्वरनाशनः |
अभिष्यन्दापहरणो लोहारिष्टो महागुणः ||१९||
శాలసారాదీత్యాది| శాలసారాదిద్రవ్యపలశతస్య జలచతుర్ద్రోణే పక్వస్య చతుర్థాంశావశేషితో నిర్యూహః క్వాథః| తస్మిన్ పూతే శీతే పంచశతపలప్రమాణం మధు మద్యం, మాక్షికస్యేదం మాక్షికం, మధ్వాసవం ప్రక్షిపేత్; గయీ తు మధ్వేవ మన్యతే| ఫాణితీభావమాపన్నమితి క్రియావిశేషణం| గుడం శోధితమేవ చేతి గుడస్తస్మిన్నేవ కషాయే విలాయితః పూతః శోధిత ఉచ్యతే, తాదృశస్య గుడస్యాపి పంచాశత్పలాని| పిప్పల్యాదిచూర్ణస్య పంచవింశతిపలాని, తావంత్యేవ లోహపత్రాణాం| గయీ తు తత్ర పురాణస్య మధునః కషాయమధురీభావమాత్రం ప్రమాణం, మధుమాన ఏవ జీర్ణగుడః, పిప్పల్యాదిచూర్ణమానం తు యావతా నాతివ్యక్తం కటుత్వం భవతి| మధుప్రమాణపాదికం పిప్పల్యాదిచూర్ణస్య మానం, లౌహపత్రప్రమాణమపి తావదేవేత్యన్యే| ఆహారం చాస్య కల్పయేద్విశిష్టదోషారబ్ధరోగజాతిప్రత్యనీకం| అత్రాభిష్యందశబ్దేన మూత్రనిఃస్యందోఽభిధీయతే||12-19||
Adhikarana 11 (20) · Śloka 20
ప్రమేహిణో యదా మూత్రమపిచ్ఛిలమనావిలం |
విశదం తిక్తకటుకం తదాఽఽరోగ్యం ప్రచక్షతే ||20||
View original
प्रमेहिणो यदा मूत्रमपिच्छिलमनाविलम् |
विशदं तिक्तकटुकं तदाऽऽरोग्यं प्रचक्षते ||२०||
ప్రమేహిణ ఇత్యాది| అనావిలం ప్రసన్నం| విశదం రూక్షం| మూత్రస్య కటుతిక్తత్వం పిపీలికామక్షికాదీనామపసర్పణేన జ్ఞాతవ్యం| అన్యే త్వేవం పఠంతి- “ప్రమేహిణో యదా మూత్రమనావిద్ధమపిచ్ఛిలం”- ఇతి; తత్రాపి అనావిద్ధం ప్రసన్నం||20||
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే ప్రమేహపిడకాచికిత్సితం నామ ద్వాదశోఽధ్యాయః ||12||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने प्रमेहपिडकाचिकित्सितं नाम द्वादशोऽध्यायः ||१२||
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం చికిత్సాస్థానే ద్వాదశోఽధ్యాయః||12||