Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
అథాతః ప్రమేహపిడకాచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2|| శరావికాద్యా నవ పిడకాః ప్రాగుక్తాః; తాః ప్రాణవతోఽల్పాస్త్వఙ్మాంసప్రాప్తా మృద్వ్యోఽల్పరుజః క్షిప్రపాకభేదిన్యశ్చ సాధ్యాః ||3||
अथातः प्रमेहपिडकाचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| शराविकाद्या नव पिडकाः प्रागुक्ताः; ताः प्राणवतोऽल्पास्त्वङ्मांसप्राप्ता मृद्व्योऽल्परुजः क्षिप्रपाकभेदिन्यश्च साध्याः ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
తాభిరుపద్రుతం ప్రమేహిణముపచరేత్ | తత్ర పూర్వరూపేష్వపతర్పణం వనస్పతికషాయం బస్తమూత్రం చోపదిశేత్; ఏవమకుర్వతస్తస్య మధురాహారస్య మూత్రం స్వేదః శ్లేష్మా చ మధురీభవతి ప్రమేహశ్చాభివ్యక్తో భవతి, తత్రోభయతః సంశోధనమాసేవేత; ఏవమకుర్వతస్తస్య దోషాః ప్రవృద్ధా మాంసశోణితే ప్రదూష్య శోఫం జనయంత్యుపద్రవాన్ వా కాంశ్చిత్, తత్రోక్తః ప్రతీకారః సిరామోక్షశ్చ; ఏవమకుర్వతస్తస్య శోఫో వృద్ధోఽతిమాత్రం రుజో విదాహమాపద్యతే, తత్ర శస్త్రప్రణిధానముక్తం వ్రణక్రియోపసేవా చ; ఏవమకుర్వతస్తస్య పూయోఽభ్యంతరమవదార్యోత్సంగం మహాంతమవకాశం కృత్వా ప్రవృద్ధో భవత్యసాధ్యః; తస్మాదాదిత ఏవ ప్రమేహిణముపక్రమేత్ ||4||
ताभिरुपद्रुतं प्रमेहिणमुपचरेत् | तत्र पूर्वरूपेष्वपतर्पणं वनस्पतिकषायं बस्तमूत्रं चोपदिशेत्; एवमकुर्वतस्तस्य मधुराहारस्य मूत्रं स्वेदः श्लेष्मा च मधुरीभवति प्रमेहश्चाभिव्यक्तो भवति, तत्रोभयतः संशोधनमासेवेत; एवमकुर्वतस्तस्य दोषाः प्रवृद्धा मांसशोणिते प्रदूष्य शोफं जनयन्त्युपद्रवान् वा कांश्चित्, तत्रोक्तः प्रतीकारः सिरामोक्षश्च; एवमकुर्वतस्तस्य शोफो वृद्धोऽतिमात्रं रुजो विदाहमापद्यते, तत्र शस्त्रप्रणिधानमुक्तं व्रणक्रियोपसेवा च; एवमकुर्वतस्तस्य पूयोऽभ्यन्तरमवदार्योत्सङ्गं महान्तमवकाशं कृत्वा प्रवृद्धो भवत्यसाध्यः; तस्मादादित एव प्रमेहिणमुपक्रमेत् ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
భల్లాతకబిల్వాంబుపిప్పలీమూలోదకీర్యావర్షాభూపునర్నవాచిత్రకశటీస్నుహీవరుణకపుష్కరదంతీపథ్యా దశపలోన్మితా యవకోలకులత్థాంశ్చ ప్రాస్థికాన్ సలిలద్రోణే నిష్క్వాథ్య చతుర్భాగావశిష్టేఽవతార్య వచాత్రివృత్కంపిల్లకభారంగీనిచులశుంఠీగజపిప్పలీవిడంగరోధ్రశిరీషాణాం భాగైరర్ధపలికైర్ధృతప్రస్థం విపాచయేన్మేహశ్వయథుకుష్ఠగుల్మోదరార్శఃప్లీహవిద్రధిపిడకానాం నాశనం నామ్నా ధాన్వంతరం ||5||
भल्लातकबिल्वाम्बुपिप्पलीमूलोदकीर्यावर्षाभूपुनर्नवाचित्रकशटीस्नुहीवरुणकपुष्करदन्तीपथ्या दशपलोन्मिता यवकोलकुलत्थांश्च प्रास्थिकान् सलिलद्रोणे निष्क्वाथ्य चतुर्भागावशिष्टेऽवतार्य वचात्रिवृत्कम्पिल्लकभार्ङ्गीनिचुलशुण्ठीगजपिप्पलीविडङ्गरोध्रशिरीषाणां भागैरर्धपलिकैर्धृतप्रस्थं विपाचयेन्मेहश्वयथुकुष्ठगुल्मोदरार्शःप्लीहविद्रधिपिडकानां नाशनं नाम्ना धान्वन्तरम् ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
దుర్విరేచ్యా హి మధుమేహినో భవంతి మేదోఽభివ్యాప్తశరీరత్వాత్, తస్మాత్తీక్ష్ణమేతేషాం శోధనం కుర్వీత | పిడకాపీడితాః సోపద్రవాః సర్వ ఏవ ప్రమేహా మూత్రాదిమాధుర్యే మధుగంధసామాన్యాత్ పారిభాషికీం మధుమేహాఖ్యాం లభంతే ||6||
दुर्विरेच्या हि मधुमेहिनो भवन्ति मेदोऽभिव्याप्तशरीरत्वात्, तस्मात्तीक्ष्णमेतेषां शोधनं कुर्वीत | पिडकापीडिताः सोपद्रवाः सर्व एव प्रमेहा मूत्रादिमाधुर्ये मधुगन्धसामान्यात् पारिभाषिकीं मधुमेहाख्यां लभन्ते ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
న చైతాన్ కథంచిదపి స్వేదయేత్, మేదోబహుత్వాదేతేషాం విశీర్యతే దేహః స్వేదేన ||7||
न चैतान् कथञ्चिदपि स्वेदयेत्, मेदोबहुत्वादेतेषां विशीर्यते देहः स्वेदेन ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
రసాయనీనాం చ దౌర్బల్యాన్నోర్ధ్వముత్తిష్ఠంతి ప్రమేహిణాం దోషాః, తతో మధుమేహినామధఃకాయే పిడకాః ప్రాదుర్భవంతి ||8||
रसायनीनां च दौर्बल्यान्नोर्ध्वमुत्तिष्ठन्ति प्रमेहिणां दोषाः, ततो मधुमेहिनामधःकाये पिडकाः प्रादुर्भवन्ति ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
అపక్వానాం తు పిడకానాం శోఫవత్ ప్రతీకారః, పక్వానాం వ్రణవదితి; తైలం తు వ్రణరోపణమేవాదౌ కుర్వీత, ఆరగ్వధాదికషాయముత్సాదనార్థే, శాలసారాదికషాయం పరిషేచనే, పిప్పల్యాదికషాయం పానభోజనేషు, పాఠాచిత్రకశారంగేష్టాక్షుద్రాబృహతీసారివాసోమవల్కసప్తపర్ణారగ్వధకుటజమూలచూర్ణాని మధుమిశ్రాణి ప్రాశ్నీయాత్ ||9||
अपक्वानां तु पिडकानां शोफवत् प्रतीकारः, पक्वानां व्रणवदिति; तैलं तु व्रणरोपणमेवादौ कुर्वीत, आरग्वधादिकषायमुत्सादनार्थे, शालसारादिकषायं परिषेचने, पिप्पल्यादिकषायं पानभोजनेषु, पाठाचित्रकशार्ङ्गेष्टाक्षुद्राबृहतीसारिवासोमवल्कसप्तपर्णारग्वधकुटजमूलचूर्णानि मधुमिश्राणि प्राश्नीयात् ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
శాలసారాదివర్గకషాయం చతుర్భాగావశిష్టమవతార్య పరిస్రావ్య పునరుపనీయ సాధయేత్, సిధ్యతి చామలకరోధ్రప్రియంగుందంతీకృష్ణాయస్తామ్రచూర్ణాన్యావపేత్, ఏతదనుపదగ్ధం లేహీభూతమవతార్యానుగుప్తం నిదధ్యాత్, తతో యథాయోగముపయుంజీత, ఏష లేహః సర్వమేహానాం హంతా ||10||
शालसारादिवर्गकषायं चतुर्भागावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य पुनरुपनीय साधयेत्, सिध्यति चामलकरोध्रप्रियङ्गुन्दन्तीकृष्णायस्ताम्रचूर्णान्यावपेत्, एतदनुपदग्धं लेहीभूतमवतार्यानुगुप्तं निदध्यात्, ततो यथायोगमुपयुञ्जीत, एष लेहः सर्वमेहानां हन्ता ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
త్రిఫలాచిత్రకత్రికటుకవిడంగముస్తానాం నవ భాగాస్తావంత ఏవ కృష్ణాయశ్చూర్ణస్య, తత్సర్వమైకధ్యం కృత్వా యథాయోగం మాత్రాం సర్పిర్మధుభ్యాం సంసృజ్యోపయుంజీత, ఏతన్నవాయసం; ఏతేన జాఠర్యం న భవతి, సన్నోఽగ్నిరాప్యాయతే, దుర్నామశోఫపాండుకుష్ఠరోగావిపాకకాసశ్వాసప్రమేహాశ్చ న భవంతి ||11||
त्रिफलाचित्रकत्रिकटुकविडङ्गमुस्तानां नव भागास्तावन्त एव कृष्णायश्चूर्णस्य, तत्सर्वमैकध्यं कृत्वा यथायोगं मात्रां सर्पिर्मधुभ्यां संसृज्योपयुञ्जीत, एतन्नवायसम्; एतेन जाठर्यं न भवति, सन्नोऽग्निराप्यायते, दुर्नामशोफपाण्डुकुष्ठरोगाविपाककासश्वासप्रमेहाश्च न भवन्ति ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (12-19) · Śloka 19
శాలసారాదినిర్యూహే చతుర్థాంశావశేషితే | పరిస్రుతే తతః శీతే మధు మాక్షికమావపేత్ ||12|| ఫాణితీభావమాపన్నం గుడం శోధితమేవ చ | శ్లక్ష్ణపిష్టాని చూర్ణాని పిప్పల్యాదిగణస్య చ ||13|| ఐకధ్యమావపేత్ కుంభే సంస్కృతే ఘృతభావితే | పిప్పలీచూర్ణమధుభిః ప్రలిప్తేఽంతఃశుచౌ దృఢే ||14|| శ్లక్ష్ణాని తీక్ష్ణలోహస్య తత్ర పత్రాణి బుద్ధిమాన్ | ఖదిరాంగారతప్తాని బహుశః సన్నిపాతయేత్ ||15|| సుపిధానం తు తం కృత్వా యవపల్లే నిధాపయేత్ | మాసాంస్త్రీంశ్చతురోవాఽపి యావదాలోహసంక్షయాత్ ||16|| తతో జాతరసం తం తు ప్రాతః ప్రాతర్యథాబలం | నిషేవేత యథాయోగమాహారం చాస్య కల్పయేత్ ||17|| కార్శ్యకృద్బలినామేష సన్నస్యాగ్నేః ప్రసాధకః | శోఫనుద్గుల్మహృత్ కుష్ఠమేహపాండ్వామయాపహః ||18|| ప్లీహోదరహరః శీఘ్రం విషమజ్వరనాశనః | అభిష్యందాపహరణో లోహారిష్టో మహాగుణః ||19||
शालसारादिनिर्यूहे चतुर्थांशावशेषिते | परिस्रुते ततः शीते मधु माक्षिकमावपेत् ||१२|| फाणितीभावमापन्नं गुडं शोधितमेव च | श्लक्ष्णपिष्टानि चूर्णानि पिप्पल्यादिगणस्य च ||१३|| ऐकध्यमावपेत् कुम्भे संस्कृते घृतभाविते | पिप्पलीचूर्णमधुभिः प्रलिप्तेऽन्तःशुचौ दृढे ||१४|| श्लक्ष्णानि तीक्ष्णलोहस्य तत्र पत्राणि बुद्धिमान् | खदिराङ्गारतप्तानि बहुशः सन्निपातयेत् ||१५|| सुपिधानं तु तं कृत्वा यवपल्ले निधापयेत् | मासांस्त्रींश्चतुरोवाऽपि यावदालोहसङ्क्षयात् ||१६|| ततो जातरसं तं तु प्रातः प्रातर्यथाबलम् | निषेवेत यथायोगमाहारं चास्य कल्पयेत् ||१७|| कार्श्यकृद्बलिनामेष सन्नस्याग्नेः प्रसाधकः | शोफनुद्गुल्महृत् कुष्ठमेहपाण्ड्वामयापहः ||१८|| प्लीहोदरहरः शीघ्रं विषमज्वरनाशनः | अभिष्यन्दापहरणो लोहारिष्टो महागुणः ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (20) · Śloka 20
ప్రమేహిణో యదా మూత్రమపిచ్ఛిలమనావిలం | విశదం తిక్తకటుకం తదాఽఽరోగ్యం ప్రచక్షతే ||20||
प्रमेहिणो यदा मूत्रमपिच्छिलमनाविलम् | विशदं तिक्तकटुकं तदाऽऽरोग्यं प्रचक्षते ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే ప్రమేహపిడకాచికిత్సితం నామ ద్వాదశోఽధ్యాయః ||12||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने प्रमेहपिडकाचिकित्सितं नाम द्वादशोऽध्यायः ||१२||
🔊 Audio coming soon