2. sadyōvraṇacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ સદ્યોવ્રણચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ધન્વન્તરિર્ધર્મભૃતાં વરિષ્ઠો વાગ્વિશારદઃ | વિશ્વામિત્રસુતં શિષ્યમૃષિં સુશ્રુતમન્વશાત્ ||૩||

ગુરુપૂર્વક્રમં નિર્દિશન્નાહ- ધન્વન્તરિરિત્યાદિ| ધર્મભૃતામન્યેષામપિ રાજર્ષીણાં મધ્યે વરિષ્ઠઃ પ્રધાનતમઃ| વાગ્વિશારદ ઇતિ અર્થવતીં સલક્ષણાં હૃદયગ્રાહિણીમપુનરુક્તાં વાચં વદતીતિ વાગ્વિશારદઃ| અન્વશાત્ શિક્ષિતવાન્||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

નાનાધારામુખૈઃ શસ્ત્રૈર્નાનાસ્થાનનિપાતિતૈઃ | નાનારૂપા વ્રણા યે સ્યુસ્તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ||૪||

વ્રણાકૃતિમાત્રે વિશેષહેતું નિર્દિશન્નાહ- નાનાધારામુખૈરિત્યાદિ| નાનાસ્થાનાનિ દેહસ્થાનાનિ, તેષુ નિપાતિતૈર્નિક્ષિપ્તૈરિત્યર્થઃ| અનેન શ્લોકેન નાનાપ્રકારશસ્ત્રધારા, નાનાપ્રકારશસ્ત્રમુખાનિ, નાનાપ્રકારદેહસ્થાનાનિ ચેતિ ત્રીણિ વ્રણાકૃતિકારણાન્યુક્તાનિ||૪||

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 7

આયતાશ્ચતુરસ્રાશ્ચ ત્ર્યસ્રા મણ્ડલિનસ્તથા | અર્ધચન્દ્રપ્રતીકાશા વિશાલાઃ કુટિલાસ્તથા ||૫|| શરાવનિમ્નમધ્યાશ્ચ યવમધ્યાસ્તથાઽપરે | એવમ્પ્રકારાકૃતયો ભવન્ત્યાગન્તવો વ્રણાઃ ||૬|| દોષજા વા સ્વયં ભિન્ના, ન તુ વૈદ્યનિમિત્તજાઃ |૭|

ઇદાનીં વ્રણાકૃતિમાહ- આયતા ઇત્યાદિ| ચતુરસ્રાશ્ચતુષ્કોણાઃ| ત્ર્યસ્રાસ્ત્રિકોણાઃ| મણ્ડલિનો વર્તુલાઃ| વિશાલા વિસ્તીર્ણાઃ| કુટિલા વક્રાઃ| સ્વયં ભિન્નાઃ સ્વયં પક્વભિન્ના ઇત્યર્થઃ| ન તુ વૈદ્યનિમિત્તજાઃ તેષામાયતવિશાલસમપ્રવિભક્તલક્ષણા આકૃતયો વ્રણગુણત્વેનૈવોક્તાઃ, યતસ્તા આકૃતીર્ભિષજઃ પ્રદેશવિશેષ એવ કુર્વન્તિ||૫-૬||-

Adhikarana 5 (7) · Śloka 8

ભિષગ્વ્રણાકૃતિજ્ઞો હિ ન મોહમધિગચ્છતિ ||૭|| ભૃશં દુર્દર્શરૂપેષુ વ્રણેષુ વિકૃતેષ્વપિ |૮|

વ્રણાકૃતિજ્ઞાનફલમાહ - ભિષગ્વ્રણાકૃતિજ્ઞ ઇત્યાદિ| દુર્દર્શરૂપેષુ ગોશૃઙ્ગવદુદ્ગતમાંસપ્રરોહાદિષુ||૭||-

Adhikarana 6 (8) · Śloka 9

અનન્તાકૃતિરાગન્તુઃ સ ભિષગ્ભિઃ પુરાતનૈઃ ||૮|| સમાસતો લક્ષણતઃ ષડ્વિધઃ પરિકીર્તિતઃ |૯|

આગન્તુવ્રણાકૃતિમાહ- અનેકાકૃતિરિત્યાદિ||૮||-

Adhikarana 7 (9) · Śloka 10

છિન્નં ભિન્નં તથા વિદ્ધં ક્ષતં પિચ્ચિતમેવ ચ ||૯|| ઘૃષ્ટમાહુસ્તથા ષષ્ઠં તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ |૧૦|

તદેવ ષડ્વિધત્વમાહ- છિન્નમિત્યાદિ| છિન્નં ભિન્નં ચ સધારેણ શસ્ત્રેણ, વિદ્ધં પુનરણુમુખેન શસ્ત્રેણ, ક્ષતાદીનિ તુ પાષાણલગુડાદિભિરપિ સ્યુઃ||૯||-

Adhikarana 8 (10) · Śloka 11

તિરશ્ચીન ઋજુર્વાઽપિ યો વ્રણશ્ચાયતો ભવેત્ ||૧૦|| ગાત્રસ્ય પાતનં ચાપિ છિન્નમિત્યુપદિશ્યતે |૧૧|

તેષાં પ્રત્યેકં લક્ષણમાહ- તિરશ્ચીન ઇત્યાદિ| તિરશ્ચીનઃ તિર્યગ્વ્યવસ્થિત ઇત્યર્થઃ; ઋજુરવક્રઃ; અનયોર્દ્વયોરપિ આયત ઇતિ વિશેષણમ્| ગાત્રપાતનં શસ્ત્રાદિપ્રહારેણ હસ્તાદિપાતનં, ચકારાદપાતનં ચ કિઞ્ચિચ્છિન્નમાત્રમ્||૧૦||-

Adhikarana 9 (11) · Śloka 12

કુન્તશક્ત્યૃષ્ટિખઙ્ગાગ્રવિષાણાદિભિરાશયઃ ||૧૧|| હતઃ કિઞ્ચિત્ સ્રવેત્તદ્ધિ ભિન્નલક્ષણમુચ્યતે |૧૨|

ભિન્નમાહ- કુન્તેત્યાદિ| શક્તિસ્ત્રિમુખી, ઋષ્ટિઃ શર્બલા, વિષાણં શૃઙ્ગમ્; અગ્રશબ્દઃ કુન્તાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| આશય આમાદિસ્થાનમ્| કિઞ્ચિત્ સ્રવેદિતિ કિમપ્યનિર્દિષ્ટમિત્યર્થઃ| તત્રોદરં યકૃત્ પ્લીહા ચ રક્તં, બસ્તિર્મૂત્રં, પુરીષાશયઃ પુરીષમિતિ||૧૧||-

Adhikarana 10 (12) · Śloka 13

સ્થાનાન્યામાગ્નિપક્વાનાં મૂત્રસ્ય રુધિરસ્ય ચ ||૧૨|| હૃદુણ્ડુકઃ ફુપ્ફુસશ્ચ કોષ્ઠ ઇત્યભિધીયતે |૧૩|

કે પુનરાશયા ઇત્યાહ- સ્થાનાન્યામાગ્નિપક્વાનામિત્યાદિ| સ્થાનશબ્દ આમાદિભિઃ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે||૧૨||-

Adhikarana 11 (13-15) · Śloka 16

તસ્મિન્ ભિન્ને રક્તપૂર્ણે જ્વરો દાહશ્ચ જાયતે ||૧૩|| મૂત્રમાર્ગગુદાસ્યેભ્યો રક્તં ઘ્રાણાચ્ચ ગચ્છતિ | મૂર્ચ્છાશ્વાસતૃડાધ્માનમભક્તચ્છન્દ એવ ચ ||૧૪|| વિણ્મૂત્રવાતસઙ્ગશ્ચ સ્વેદાસ્રાવોઽક્ષિરક્તતા | લોહગન્ધિત્વમાસ્યસ્ય ગાત્રદૌર્ગન્ધ્યમેવ ચ ||૧૫|| હૃચ્છૂલં પાર્શ્વયોશ્ચાપિ... |૧૬|

તસ્મિન્નિત્યાદિ| તસ્મિન્ કોષ્ઠે ઇત્યર્થઃ| રક્તપૂર્ણ ઇતિ સર્વત્રૈવ રક્તસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્| અત્રાધો નાભે રક્તં ગુદમૂત્રમાર્ગાભ્યાં પ્રવર્તતે, નાભેરૂર્ધ્વં મુખઘ્રાણાભ્યામિતિ| અભક્તચ્છન્દો ભોજનાનભિલાષઃ| વિડાદિસઙ્ગઃ પુરીષાદિનિરોધઃ| સ્વેદાસ્રાવઃ સ્વેદસ્રુતિઃ| લોહગન્ધિત્વં લોહગન્ધિભાવો મુખસ્ય||૧૩-૧૫||-

Adhikarana 12 (16-17) · Śloka 18

... વિશેષં ચાત્ર મે શૃણુ | આમાશયસ્થે રુધિરે રુધિરં છર્દયેત્ પુનઃ ||૧૬|| આધ્માનમતિમાત્રં ચ શૂલં ચ ભૃશદારુણમ્ | પક્વાશયગતે ચાપિ રુજો ગૌરવમેવ ચ ||૧૭|| શીતતા ચાપ્યધો નાભેઃ ખેભ્યો રક્તસ્ય ચાગમઃ |૧૮|

વિશેષમિત્યાદિ| પક્વાશયગતે પક્વાશયસ્થે, ‘રુધિરે’ ઇતિ શેષઃ| ખેભ્યઃ સ્રોતોભ્યઃ||૧૬-૧૭||-

Adhikarana 13 (18) · Śloka 19

અભિન્નેઽપ્યાશયેઽન્ત્રાણાં ખૈઃ સૂક્ષ્મૈરન્ત્રપૂરણમ્ ||૧૮|| પિહિતાસ્યે ઘટે યદ્વલ્લક્ષ્યતે તસ્ય ગૌરવમ્ |૧૯|

અભિન્ને ઇત્યાદિ| કથમભિન્નેઽપ્યન્ત્રાશયે રક્તેનાન્ત્રપૂરણં યુજ્યત ઇત્યાહ- પિહિતાસ્ય ઇત્યાદિ| યથા પિહિતાસ્યે આચ્છાદિતમુખે ઘટે સૂક્ષ્મૈઃ ખૈ રન્ધ્રૈરુદકપૂરણં લક્ષ્યત ઇત્યર્થઃ| તસ્ય ચાન્ત્રાશયસ્ય, ગૌરવં ‘ભવતિ’ ઇતિ શેષઃ||૧૮||-

Adhikarana 14 (19) · Śloka 20

સૂક્ષ્માસ્યશલ્યાભિહતં યદઙ્ગં ત્વાશયાદ્વિના ||૧૯|| ઉત્તુણ્ડિતં નિર્ગતં વા તદ્વિદ્ધમિતિ નિર્દિશેત્ |૨૦|

વિદ્ધલક્ષણમાહ- સૂક્ષ્માસ્યેત્યાદિ| આશયાદ્વિનેતિ આશયમ્ આમાદિસ્થાનમ્| ઉત્તુણ્ડિતમ્ ઉન્નમિતમુખં, નિર્ગતં નિર્ગતશલ્યમ્||૧૯||-

Adhikarana 15 (20) · Śloka 21

નાતિચ્છિન્નં નાતિભિન્નમુભયોર્લક્ષણાન્વિતમ્ ||૨૦|| વિષમં વ્રણમઙ્ગે યત્તત્ ક્ષતં ત્વભિનિર્દિશેત્ |૨૧|

ક્ષતલક્ષણમાહ- નાતિચ્છિન્નમિત્યાદિ| નાતિચ્છિન્નં નાત્યર્થદ્વિધાભૂતમ્| નાતિભિન્નં નાત્યર્થવિદીર્ણમ્| ઉભયોરિતિ ચ્છિન્નભિન્નયોરિત્યર્થઃ| વિષમં વ્રણમિતિ વ્રણસ્ય વૈષમ્યં નિમ્નોન્નતત્વં, ન તુ કૃચ્છ્રસાધ્યત્વમ્||૨૦||-

Adhikarana 16 (21) · Śloka 22

પ્રહારપીડનાભ્યાં તુ યદઙ્ગં પૃથુતાં ગતમ્ ||૨૧|| સાસ્થિ તત્ પિચ્ચિતં વિદ્યાન્મજ્જરક્તપરિપ્લુતમ્ |૨૨|

પિચ્ચિતલક્ષણમાહ- પ્રહારેત્યાદિ| પ્રહારો મુદ્ગરાદ્યભિઘાતઃ, પીડનં કપાટાદિયન્ત્રેણ| પૃથુતાં વિસ્તીર્ણતાં ગતમિતિ| સાસ્થિ અસ્થિયુક્તમ્| મજ્જરક્તપરિપ્લુતમિતિ મજ્જરક્તાભિવ્યાપ્તમિત્યર્થઃ||૨૧||-

Adhikarana 17 (22) · Śloka 23

વિગતત્વગ્યદઙ્ગં હિ સઙ્ઘર્ષાદન્યથાઽપિ વા ||૨૨|| ઉષાસ્રાવાન્વિતં તત્તુ ઘૃષ્ટમિત્યુપદિશ્યતે |૨૩|

ઘૃષ્ટલક્ષણમાહ- વિગતત્વગિત્યાદિ| વિગતત્વક્ ત્વગ્રહિતમ્| સઙ્ઘર્ષાદ્ દ્રવ્યાન્તરેણ સઙ્ઘર્ષણાત્| અન્યથા અન્યેન પ્રકારેણેત્યર્થઃ| ‘અન્યથાઽપિ વા’ ઇત્યસ્ય સ્થાને કેચિત્ ‘અન્યજાદપિ’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્રાન્યજાત્ સઙ્ઘર્ષાત્ દ્રવ્યાન્તરજાત્ સઙ્ઘર્ષણાદિત્યર્થઃ| ઉષા દાહવિશેષઃ||૨૨||-

Adhikarana 18 (23-25) · Śloka 26

છિન્ને ભિન્ને તથા વિદ્ધે ક્ષતે વાઽસૃગતિસ્રવેત્ ||૨૩|| રક્તક્ષયાદ્રુજસ્તત્ર કરોતિ પવનો ભૃશમ્ | સ્નેહપાનં હિતં તત્ર તત્સેકો વિહિતસ્તથા ||૨૪|| વેશવારૈઃ સકૃશરૈઃ સુસ્નિગ્ધૈશ્ચોપનાહનમ્ | ધાન્યસ્વેદાંશ્ચ કુર્વીત સ્નિગ્ધાન્યાલેપનાનિ ચ ||૨૫|| વાતઘ્નૌષધસિદ્ધૈશ્ચ સ્નેહૈર્બસ્તિર્વિધીયતે |૨૬|

લક્ષણૈઃ ષઙ્વિધં સદ્યોવ્રણં નિર્દિશ્યેદાનીં ચતુર્ષુ છિન્નાદિષુ ચિકિત્સામાહ- છિન્ને ઇત્યાદિ| તત્સેકો વિહિત ઇતિ કોષ્ણસ્નેહસેક ઇત્યર્થઃ| વેશવારૈર્નિરસ્થિસ્વિન્નસ્નિગ્ધપિષ્ટમાંસૈઃ| કૃશરા તિલતણ્ડુમાષકૃતા યવાગૂઃ| ઉપનાહનં બન્ધનમ્| ધાન્યસ્વેદાનિત્યાદિ ધાન્યસ્વેદો માષાદિકોષ્ણધાન્યસ્વેદ ઇત્યેકે; અન્યે તુ ધાન્યં ધાન્યામ્લમ્, અમ્લશબ્દોત્તરપદલોપેન| આલેપનશબ્દો લેપને| સ્નેહપાનમૂર્ધ્વનાભિજેષુ વ્રણેષુ, નાભેરધોગતેષુ બસ્તિરિતિ||૨૩-૨૫||-

Adhikarana 19 (26-27) · Śloka 28

પિચ્ચિતે ચ વિઘૃષ્ટે ચ નાતિસ્રવતિ શોણિતમ્ ||૨૬|| અગચ્છતિ ભૃશં તસ્મિન્ દાહઃ પાકશ્ચ જાયતે | તત્રોષ્મણો નિગ્રહાર્થં તથા દાહપ્રપાકયોઃ ||૨૭|| શીતમાલેપનં કાર્યં પરિષેકશ્ચ શીતલઃ |૨૮|

ઇદાનીં પિચ્ચિતઘૃષ્ટયોરસ્રુતશોણિતત્વેન સમાનધર્મણોરેકમેવ ચિકિત્સિતમાહ- પિચ્ચિત ઇત્યાદિ| અગચ્છતિ અસ્રવતિ સતિ| તસ્મિન્ રુધિરે| ભૃશમ્ અત્યર્થમ્| અન્યે તુ ‘શીતમાલેપનં કાર્યં પરિષેકશ્ચ શીતલઃ’- ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘શીતમાલેપનં સેકઃ શુદ્ધી રક્તવિમોક્ષણમ્’ ઇતિ પઠન્તિ| શુદ્ધિર્વમનાદિઃ; તત્રોર્ધ્વનાભિજેષુ વમનં, દાહોત્તરે મધ્યકાયજે રેચનમ્, અધોનાભિજેષુ પુનરાસ્થાપનં, સ્ત્યાનરક્તેષુ રક્તમોક્ષણમ્||૨૬-૨૭||-

Adhikarana 20 (28) · Śloka 29

ષટ્સ્વેતેષુ યથોક્તેષુ છિન્નાદિષુ સમાસતઃ ||૨૮|| જ્ઞેયં સમર્પિતં સર્વં સદ્યોવ્રણચિકિત્સિતમ્ |૨૯|

ઉક્તમેવોપસંહરન્નાહ- ષટ્સ્વેતેષ્વિત્યાદિ| સમર્પિતં સમ્યગર્પિતમ્| જ્ઞેયં જ્ઞાતવ્યમ્||૨૮||-

Adhikarana 21 (29-30) · Śloka 30

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ છિન્નાનાં તુ ચિકિત્સિતમ્ ||૨૯|| યે વ્રણા વિવૃતાઃ કેચિચ્છિરઃપાર્શ્વાવલમ્બિનઃ | તાન્ સીવ્યેદ્વિધિનોક્તેન બધ્નીયાદ્ગાઢમેવ ચ ||૩૦||

અથ મૂર્ધાદ્યવયવાશ્રયં ચિકિત્સાવિશેષમાહ- અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| વિવૃતા વ્યાત્તમુખાઃ| શિરઃપાર્શ્વાવલમ્બિનો મસ્તકપાર્શ્વાવલમ્બનશીલાઃ, અન્યે તુ શિરોઽવલમ્બિનસ્તથા પાર્શ્વાવલમ્બિનશ્ચેત્યેવં વ્યાખ્યાનયન્તિ| વિધિનોક્તેન ઋજુગ્રન્થિસેવનાદિના સીવ્યેદિત્યર્થઃ||૨૯-૩૦||

Adhikarana 22 (31-33) · Śloka 33

કર્ણં સ્થાનાદપહૃતં સ્થાપયિત્વા યથાસ્થિતમ્ | સીવ્યેદ્યથોક્તં તૈલેન સ્રોતશ્ચાભિપ્રતર્પયેત્ ||૩૧|| કૃકાટિકાન્તે છિન્ને તુ ગચ્છત્યપિ સમીરણે | સમ્યઙ્નિવેશ્ય બધ્નીયાત્ સીવ્યેચ્ચાપિ નિરન્તરમ્ ||૩૨|| આજેન સર્પિષા ચૈવં પરિષેકં તુ કારયેત્ | ઉત્તાનોઽન્નં સમશ્નીયાચ્છયીત ચ સુયન્ત્રિતઃ ||૩૩||

કર્ણમિત્યાદિ| સ્થાનાદપહૃતં નિઃશેષતશ્છિન્નમ્| તૈલેન વાતઘ્નૌષધસિદ્ધેન| કૃકાટિકાન્તે ગ્રીવાયાઃ પશ્ચાત્ કૃકાટિકાપર્યન્તે| ગચ્છત્યપિ સમીરણે ઇતિ વાતે નિર્વહત્યપિ સીવ્યેદિત્યર્થઃ, ‘અસાધ્યા વાયુનિર્વાહિણ’ (સૂ. ૨૩) ઇત્યસ્યાયમપવાદઃ| સમ્યઙ્નિવેશ્ય યથાસ્થાનં સ્થાપયિત્વા| ઉત્તાનોઽન્નં સમશ્નીયાદિતિ તથૈવ કૃકાટિકાયાઃ સુસ્થિતત્વાત્; અન્નમિત્યુપલક્ષણં, તેન શયનમૂત્રપુરીષોત્સર્ગાદિ ચોત્તાનસ્યૈવેતિ| શયીત ચ સુયન્ત્રિત ઇતિ યથા કૃકાટિકા સ્થિરા ભવતિ||૩૧-૩૩||

Adhikarana 23 (34-35) · Śloka 35

શાખાસુ પતિતાંસ્તિર્યક્ પ્રહારાન્ વિવૃતાન્ ભૃશમ્ | સીવ્યેત્ સમ્યઙ્નિવેશ્યાશુ સન્ધ્યસ્થીન્યનુપૂર્વશઃ ||૩૪|| બદ્ધ્વા વેલ્લિતકેનાશુ તતસ્તૈલેન સેચયેત્ | ચર્મણા ગોફણાબન્ધઃ કાર્યો યો વા હિતો ભવેત્ ||૩૫||

શાખાસુ પતિતાનિત્યાદિ| શાખાસુ ચતસૃષુ| સમ્યઙ્નિવેશ્યેત્યાદિ આશુ સન્ધ્યસ્થીનિ સમ્યઙ્નિવેશ્ય યથાસ્થાનં સ્થાપયિત્વા સીવ્યેત્| અનુપૂર્વશ ઇતિ અનુશબ્દઃ સદૃશાર્થઃ; તેન પૂર્વસદૃશેન| વેલ્લિતકેનેતિ ‘બન્ધેન’ ઇતિ શેષઃ||૩૪-૩૫||

Adhikarana 24 (36) · Śloka 36

પૃષ્ઠે વ્રણો યસ્ય ભવેદુત્તાનં શાયયેત્તુ તમ્ | અતોઽન્યથા ચોરસિજે શાયયેત્ પુરુષં વ્રણે ||૩૬||

પૃષ્ઠે ઇત્યાદિ| ઉત્તાનં શાયયેદિતિ દોષસ્રુત્યર્થમ્, અન્યથાઽનિર્ગચ્છન્ અન્તરવસ્થિતો દોષ ઉત્સઙ્ગં કૃત્વા વિકરોતિ; અન્યથેતિ અધોમુખમિત્યર્થઃ| ઉક્તં ચ- “ઉરોવ્રણી ઉત્તાનશય્યાં પરિહરેત્, પૃષ્ઠવ્રણી તુ સ્તનોરોઽવષ્ટભ્ય, દોષસ્ત્વન્યથા ન પ્રસિચ્યતે, અનિર્ગચ્છન્ વિકારાનુત્પાદયતિ”- ઇતિ જેજ્જટઃ| ગયી તુ “પૃષ્ઠે વ્રણો યસ્ય ભવેદનુત્તાનઃ શયીત સઃ| અતોઽન્યથા ચોરસિજે શયીત પુરુષો વ્રણે”- ઇતિ પઠતિ, વ્યાખ્યાનયતિ ચ- અનુત્તાનોઽવાઙ્મુખોઽધોમુખઃ શયીત, ઉરસિજેષુ વ્રણેષ્વન્યથા ઉત્તાન એવ શયીતેતિ||૩૬||

Adhikarana 25 (37) · Śloka 37

છિન્નાં નિઃશેષતઃ શાખાં દગ્ધ્વા તૈલેન બુદ્ધિમાન્ | બધ્નીયાત્ કોશબન્ધેન પ્રાપ્તં કાર્યં ચ રોપણમ્ ||૩૭||

શાખાનાં નિઃશેષચ્છેદે વિધાનાન્તરમાહ- છિન્નામિત્યાદિ| કોશબન્ધેન સ્થગિકાબન્ધેન| પ્રાપ્તં યુક્તમ્| રોપણમિતિ શોધનસ્યાગ્નિનૈવ કૃતત્વાત્||૩૭||

Adhikarana 26 (38) · Śloka 39

ચન્દનં પદ્મકં રોધ્રમુત્પલાનિ પ્રિયઙ્ગવઃ | હરિદ્રા મધુકં ચૈવ પયઃ સ્યાદત્ર ચાષ્ટમમ્ ||૩૮|| તૈલમેભિર્વિપક્વં તુ પ્રધાનં વ્રણરોપણમ્ |૩૯|

અસ્ય રોપણાર્થં તૈલમાહ- ચન્દનમિત્યાદિ| પયો દુગ્ધં, સ્યાત્ ભવેત્, તચ્ચતુર્ગુણમાનમ્| નનુ સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ સઙ્ખ્યાસિદ્ધાવષ્ટમગ્રહણં કિમર્થમ્? ઉચ્યતે- નાત્ર પાકો જલેનેષ્યતે, પયસૈવ પાકં મન્યતે; અન્યે ત્વષ્ટમગ્રહણેનાષ્ટાઙ્ગસઞ્જ્ઞકમિદં તૈલમિતિ કથયન્તિ ||૩૮||-

Adhikarana 27 (39-40) · Śloka 41

ચન્દનં કર્કટાખ્યા ચ સહે માંસ્યાહ્વયાઽમૃતા ||૩૯|| હરેણવો મૃણાલં ચ ત્રિફલા પદ્મકોત્પલે | ત્રયોદશાઙ્ગં ત્રિવૃતમેતદ્વા પયસાઽન્વિતમ્ ||૪૦|| તૈલં વિપક્વં સેકાર્થે હિતં તુ વ્રણરોપણે |૪૧|

અસ્ય રોપણાર્થં દ્વિતીયં ચન્દનાદિતૈલમાહ- ચન્દનમિત્યાદિ| કર્કટાખ્યા કર્કટશૃઙ્ગી| સહે માષપર્ણી મુદ્ગપર્ણી ચ| અમૃતા ગુડૂચી| હરેણવઃ કલાયાઃ| મૃણાલમ્ ઉશીરમ્| ઉત્પલં નીલોત્પલમ્| ત્રિવૃતમિતિ ત્રિભિર્ઘૃતવસામજ્જભિર્વૃતં તૈલં ત્રિવૃતમ્| એતત્ ત્રયોદશાઙ્ગં તૈલમ્| પયસા ક્ષીરેણ ચતુર્ગુણેન પક્વમ્| વાશબ્દઃ પૂર્વોક્તતૈલાપેક્ષયા| ‘માંસ્યાહ્વયા’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘સોમાહ્વયા’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; સોમાહ્વયા ત્રિસન્ધિકા, ‘સોમલતા’ ઇત્યપરે| ગયી તુ મજ્જવર્જં ત્રયઃ સ્નેહાસ્ત્રિવૃતમિત્યાહ, તન્મતે ત્રિવૃતં પયસા વિપક્વં વ્રણરોપણમિતિ વ્યાખ્યાનમ્||૩૯-૪૦||-

Adhikarana 28 (41-43) · Śloka 43

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ભિન્નાનાં તુ ચિકિત્સિતમ્ ||૪૧|| ભિન્નં નેત્રમકર્મણ્યમભિન્નં લમ્બતે તુ યત્ | તન્નિવેશ્ય યથાસ્થાનમવ્યાવિદ્ધસિરં શનૈઃ ||૪૨|| પીડયેત્ પાણિના સમ્યક્ પદ્મપત્ત્રાન્તરેણ તુ | તતોઽસ્ય તર્પણં કાર્યં નસ્યં ચાનેન સર્પિષા ||૪૩||

અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| યદ્યપિ આશયવિષયે ભિન્નલક્ષણં પ્રાગુક્તં, તથાઽપિ નેત્રમપ્યાશય એવ વ્યવહર્તવ્યમત આહ- ભિન્નં નેત્રમિત્યાદિ| અકર્મણ્યમ્ અવલોકનાદિસ્વકર્મણોઽસમ્પાદકમ્; અન્યે તુ, અકર્મણ્યમસાધ્યમાહુઃ| તચ્ચાભિન્નં કર્મણ્યં ચ સાધ્યં ચિકિત્સિતવ્યમ્| નિવેશ્ય સ્થાપયિત્વા| અવ્યાવિદ્ધસિરમ્ અનાકુલિતસિરમ્; અન્યે તુ ‘અવ્યાવિદ્ધશિરં’ ઇતિ પઠિત્વા અકુટિલમસ્તકમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| પાણિના હસ્તેન| પદ્મપત્રાણામન્તરત્વમૂષ્મત્વવ્યુદાસાર્થં માર્દવાર્થં ચ| તતો મધુસર્પિર્દાનાનન્તરં તર્પણં પૂરણં કાર્યમ્| અનેન વક્ષ્યમાણેનેત્યર્થઃ| અન્યે તુ ‘અનેન’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘આજેન’ ઇતિ પઠન્તિ||૪૧-૪૩||

Adhikarana 29 (44) · Śloka 45

આજં ઘૃતં ક્ષીરપાત્રં મધુકં ચોત્પલાનિ ચ | જીવકર્ષભકૌ ચૈવ પિષ્ટ્વા સર્પિર્વિપાચયેત્ ||૪૪|| સર્વનેત્રાભિઘાતે તુ સર્પિરેતત્ પ્રશસ્યતે |૪૫|

તદેવાજં ઘૃતમુત્પાદયન્નાહ- આજં ઘૃતમિત્યાદિ| અજાઘૃતં મધુકાદિભિઃ સમાંશં પિષ્ટ્વા સર્પિર્ગવ્યં ક્ષીરપાત્રં ક્ષીરાઢકં દત્ત્વા વિપાચયેત્| નનુ ચાજઘૃતસ્ય કિં પેષણેન? ઉચ્યતે- યથાસમ્ભવં પેષણં કાર્યમ્| દ્રવ્યસમત્વમત્રાભિધીયતે યથાઽન્યેષુ યોગેષ્વર્કક્ષીરાદીનાં; તતશ્ચ પઞ્ચદ્રવ્યાણિ યથા માત્રયાઽષ્ટૌ પલાનિ ભવન્તિ તથા માત્રાં પરિકલ્પ્ય ઘૃતસ્ય પ્રસ્થં ક્ષીરાઢકમાવાપ્ય વિપચેદિત્યેષ શાસ્ત્રવૃદ્ધવ્યવહારઃ| અન્યે તુ આજં ઘૃતં ગવ્યં ચ તુલ્યં કૃત્વા મધુકાદિકલ્કેન પચેત્, શેષં પૂર્વવત્; નૈવમ્, વૃદ્ધા આઢકશબ્દેન દ્રવદ્રવ્યસ્ય દ્વિગુણતયા પરિભાષિતત્વાદષ્ટાવિંશત્યધિકપલશતં ગૃહ્ણન્તિ| પિષ્ટ્વા સર્પિર્વિપાચયેદિતિ સર્પિરિતિ ચ સર્પિષો દ્વિરુચ્ચારણં નિયમાર્થં; તેન, અનેનૈવ ઘૃતેન તર્પણં નસ્યં ચ પ્રશસ્તં ન ત્વન્યેનેતિ| ગયી તુ, “અજાઘૃતસ્ય પ્રસ્થં, ક્ષીરસ્ય પુનરાઢકં, મધુકાદીનિ ચત્વારિ દ્વિપલિકાન્યષ્ટપલત્વેન ઘૃતસ્ય પાદિકાનિ” ઇત્યાહ||૪૪||-

Adhikarana 30 (45-49) · Śloka 49

ઉદરાન્મેદસો વર્તિર્નિર્ગતા યસ્ય દેહિનઃ ||૪૫|| કષાયભસ્મમૃત્કીર્ણાં બદ્ધ્વા સૂત્રેણ સૂત્રવિત્ | અગ્નિતપ્તેન શસ્ત્રેણ છિન્દ્યાન્મધુસમાયુતમ્ ||૪૬|| બદ્ધ્વા વ્રણં સુજીર્ણેઽન્ને સર્પિષઃ પાનમિષ્યતે | સ્નેહપાનાદૃતે ચાપિ પયઃપાનં વિધીયતે ||૪૭|| શર્કરામધુયષ્ટિભ્યાં લાક્ષયા વા શ્વદંષ્ટ્રયા | ચિત્રાસમન્વિતં ચૈવ રુજાદાહવિનાશનમ્ ||૪૮|| આટોપો મરણં વા સ્યાચ્છૂલો વાઽચ્છિદ્યમાનયા | મેદોગ્રન્થૌ તુ યત્તૈલં વક્ષ્યતે તચ્ચ યોજયેત્ ||૪૯||

ઉદરભેદચિકિત્સિતમાહ- ઉદરાદિત્યાદિ| કષાયભસ્મમૃત્કીર્ણાં ‘તાં વર્તિમ્’ ઇતિ શેષઃ; કષાયાઃ સર્જકાર્જુનાદયઃ, તેષાં ભસ્મ ક્ષારઃ , મૃત્ કૃષ્ણમૃત્, કીર્ણાં ગુણ્ડિતામ્ ; અન્યે તુ ‘કષાયચૂર્ણમૃત્કીર્ણામ્’ ઇતિ પઠન્તિ| બદ્ધ્વેતિ મૂલમિતિ શેષઃ| સૂત્રવિત્ શાસ્ત્રવિત્| અગ્નિતપ્તેન શસ્ત્રેણ છિન્દ્યાત્, અન્યથા અતપ્તશસ્ત્રચ્છેદને પાકભયં સ્યાત્| સા પુનઃ ક્ષતં યદા પ્રવેશ્યમાના ન પ્રવિશતિ પ્રવિષ્ટા વા નાવતિષ્ઠતે તદા તસ્યાશ્છેદઃ| ચિત્રા એરણ્ડઃ, દન્તીત્યન્યે| કલ્પના ચેયં- ક્ષીરસ્ય યષ્ટિમધુક્વથિતસ્ય સશર્કરૈરણ્ડતૈલપ્રક્ષેપસ્ય પાનમિત્યેકો યોગઃ, શ્વદંષ્ટ્રાક્વથિતં ક્ષીરં સલાક્ષાચિત્રાતિલતૈલપ્રક્ષેપં પીયત ઇતિ દ્વિતીયો યોગઃ| વાશબ્દાત્ કેચિદેકમેવ યોગમામનન્તિ, તથા ચ વૃદ્ધવાગ્ભટઃ- “સક્ષૌદ્રે ચ વ્રણે બદ્ધે સુજીર્ણેઽન્ને ઘૃતં પિબેત્| ક્ષીરં વા શર્કરાચિત્રાલાક્ષાગોક્ષુરકૈઃ શૃતમ્|| રુગ્દાહજિત્ સયષ્ટ્યાહ્વૈઃ પરં પૂર્વોદિતો વિધિઃ” (અ. સં. ઉ. ૩૧) ઇતિ| ક્ષીરપાકવિધિરયં- “દ્રવ્યાદષ્ટગુણં ક્ષીરં ક્ષીરાત્તોયં ચતુર્ગુણમ્| ક્ષીરાવશેષઃ કર્તવ્યઃ ક્ષીરપાકે ત્વયં વિધિઃ”- ઇતિ| પ્રતિદિનં ક્ષીરચતુષ્પલં પેયં, શર્કરૈરણ્ડતૈલં તુ પ્રત્યેકં કાર્ષિકમ્; એવં દ્વિતીયયોગેઽપિ| રુજાદાહવિનાશનમિતિ પયઃ- પાનમિતિ સમ્બન્ધઃ| મેદોવર્તેરચ્છેદે ફલમાહ- આટોપ ઇત્યાદિ| અચ્છિદ્યમાનયા અકૃત્તમાનયા| મેદોગ્રન્થૌ તુ યત્તૈલમિતિ “દ્વિકરઞ્જ” (ચિ. ૧૮) ઇત્યાદિકમ્||૪૫-૪૯||

Adhikarana 31 (50) · Śloka 50

ત્વચોઽતીત્ય સિરાદીનિ ભિત્ત્વા વા પરિહૃત્ય વા | કોષ્ઠે પ્રતિષ્ઠિતં શલ્યં કુર્યાદુક્તાનુપદ્રવાન્ ||૫૦||

મેદોવર્તિપ્રત્યાસત્ત્યા જઠરગતશલ્યલક્ષણમાહ- ત્વચોઽતીત્યેત્યાદિ| ત્વચોઽતીત્ય ત્વચોઽતિક્રમ્ય, ત્વચઃ સપ્ત; સિરાદીનિ સિરામાંસસ્નાયુસન્ધ્યસ્થીનિ| સિરાચ્છેદલિઙ્ગં તુ “સુરેન્દ્રગોપપ્રતિમં” (સૂ. ૨૫) ઇત્યાદિ પૂર્વમુક્તમ્| પ્રતિષ્ઠિતમ્ અવસ્થિતમ્| ઉક્તાનુપદ્રવાનિતિ પ્રણષ્ટશલ્યવિજ્ઞાનીયે “કોષ્ઠગતે ત્વાટોપાનાહવિદ્રધ્યાદીન્” (સૂ. ૨૬) ઇતિ||૫૦||

Adhikarana 32 (51) · Śloka 51

તત્રાન્તર્લોહિતં પાણ્ડું શીતપાદકરાનનમ્ | શીતોચ્છ્વાસં રક્તનેત્રમાનદ્ધં ચ વિવર્જયેત્ ||૫૧||

કોષ્ઠગતશલ્યસ્યાસાધ્યસ્ય લક્ષણમાહ- તત્રાન્તર્લોહિતમિત્યાદિ| અન્તર્લોહિતં કોષ્ઠમધ્યપતિતરુધિરમિત્યર્થઃ| પાણ્ડું શ્વેતમ્| શીતપાદકરાનનં શીતચરણહસ્તમુખમ્| આનદ્ધં સ્વમાર્ગાદપ્રવર્તમાનદોષમલમ્| એવંવિધં શલ્યવન્તં પુમાંસં વિવર્જયેત્ પરિહરેદિત્યર્થઃ||૫૧||

Adhikarana 33 (52-54) · Śloka 54

આમાશયસ્થે રુધિરે વમનં પથ્યમુચ્યતે | પક્વાશયસ્થે દેયં ચ વિરેચનમસંશયમ્ ||૫૨|| આસ્થાપનં ચ નિઃસ્નેહં કાર્યમુષ્ણૈર્વિશોધનૈઃ | યવકોલકુલત્થાનાં નિઃસ્નેહેન રસેન ચ ||૫૩|| ભુઞ્જીતાન્નં યવાગૂં વા પિબેત્ સૈન્ધવસંયુતામ્ | અતિનિઃસ્રુતરક્તો વા ભિન્નકોષ્ઠઃ પિબેદસૃક્ ||૫૪||

સાધ્યસ્ય ચિકિત્સિતમાહ- આમાશયસ્થે ઇત્યાદિ| પક્વાશયસ્થે પિત્તાશયસ્થે ઇત્યર્થઃ| વાતાશયસ્થે પુનરાસ્થાપનમેવ; આસ્થાપનં નિરૂહઃ| ઉષ્ણૈર્વિશોધનૈર્ગોમૂત્રાદિભિરાસ્થાપનં કાર્યમિતિ સમ્બન્ધઃ| વિશુદ્ધસ્ય રક્તાનુલોમનમન્નમાહ- યવકોલેત્યાદિ| અનિઃસ્રુતરક્તસ્ય ચિકિત્સામભિધાયાતિનિઃસ્રુતરક્તસ્ય ચિકિત્સાં નિર્દિશન્નાહ- અતિનિઃસ્રુતેત્યાદિ| પિબેદસૃગિતિ જીવિતાનુબન્ધનાર્થમ્||૫૨-૫૪||

Adhikarana 34 (55) · Śloka 55

સ્વમાર્ગપ્રતિપન્નાસ્તુ યસ્ય વિણ્મૂત્રમારુતાઃ | વ્યુપદ્રવઃ સ ભિન્નેઽપિ કોષ્ઠે જીવતિ માનવઃ ||૫૫||

ભિન્નકોષ્ઠસ્ય સાધ્યસ્ય લક્ષણમાહ- સ્વમાર્ગેત્યાદિ| વ્યુપદ્રવઃ વિગતા ઉપદ્રવા યસ્ય સઃ, ઉપદ્રવા જ્વરાધ્માનાદયઃ||૫૫||

Adhikarana 35 (56-65) · Śloka 66

અભિન્નમન્ત્રં નિષ્ક્રાન્તં પ્રવેશ્યં નાન્યથા ભવેત્ | પિપીલિકાશિરોગ્રસ્તં તદપ્યેકે વદન્તિ તુ ||૫૬|| પ્રક્ષાલ્ય પયસા દિગ્ધં તૃણશોણિતપાંશુભિઃ | પ્રવેશયેત્ કૃત્તનખો ઘૃતેનાક્તં શનૈઃ શનૈઃ ||૫૭|| પ્રવેશયેત્ ક્ષીરસિક્તં શુષ્કમન્ત્રં ઘૃતાપ્લુતમ્ | અઙ્ગુલ્યાઽભિમૃશેત્ કણ્ઠં જલેનોદ્વેજયેદપિ ||૫૮|| હસ્તપાદેષુ સઙ્ગૃહ્ય સમુત્થાપ્ય મહાબલાઃ | ભવત્યન્તઃપ્રવેશસ્તુ યથા નિર્ધુનુયુસ્તથા ||૫૯|| તથાઽન્ત્રાણિ વિશન્ત્યન્તઃ સ્વાં કલાં પીડયન્તિ ચ | વ્રણાલ્પત્વાદ્બહુત્વાદ્વા દુષ્પ્રવેશં ભવેત્તુ યત્ ||૬૦|| તદાપાટ્ય પ્રમાણેન ભિષગન્ત્રં પ્રવેશયેત્ | યથાસ્થાનં નિવિષ્ટે ચ વ્રણં સીવ્યેદતન્દ્રિતઃ ||૬૧|| સ્થાનાદપેતમાદત્તે પ્રાણાન્ ગુપિતમેવ વા | વેષ્ટયિત્વા તુ પટ્ટેન ઘૃતસેકં પ્રદાપયેત્ ||૬૨|| ઘૃતં પિબેત્ સુખોષ્ણં ચ ચિત્રાતૈલસમન્વિતમ્ | મૃદુક્રિયાર્થં શકૃતો વાયોશ્ચાધઃપ્રવૃત્તયે ||૬૩|| તતસ્તૈલમિદં કુર્યાદ્રોપણાર્થં ચિકિત્સકઃ | ત્વચોઽશ્વકર્ણધવયોર્મોચકીમેષશૃઙ્ગયોઃ ||૬૪|| શલ્લક્યર્જુનયોશ્ચાપિ વિદાર્યાઃ ક્ષીરિણાં તથા | બલામૂલાનિ ચાહૃત્ય તૈલમેતૈર્વિપાચયેત્ ||૬૫|| વ્રણં સંરોપયેત્તેન વર્ષમાત્રં યતેત ચ |૬૬|

ઇદાનીં કોષ્ઠગતાન્ત્રભેદમાહ- અભિન્નેત્યાદિ| નાન્યથેતિ યથૈવ સ્થિતાનિ તથૈવ પ્રવેશ્યાનિ તેનૈવ પ્રકારેણેત્યર્થઃ| અપરે ત્વન્યથા વ્યાખ્યાનયન્તિ, યથા- અભિન્નાદન્યથા અપરપ્રકારં ભિન્નમન્ત્રં પ્રવેશ્યં ન ભવેત્; તથાચ વૃદ્ધવાગ્ભટઃ- “અભિન્નમન્ત્રં નિષ્ક્રાન્તં પ્રવેશ્યં નહ્યતોઽન્યથા” (અ. સં. ઉ. ૩૨)- ઇતિ| ભિન્નમપિ મતાન્તરેણ પ્રવેશ્યમિતિ નિર્દિશન્નાહ- પિપીલિકાશિરોગ્રસ્તમિત્યાદિ| તદપિ ભિન્નમપિ, અન્ત્રં પ્રવેશ્યમિતિ સમ્બન્ધઃ| પિપીલિકાશિરોગ્રસ્તમિત્યનેન પિપીલિકાવદનસન્દંશસંહિતે અન્ત્રે તાસાં કબન્ધચ્છેદઃ કાર્ય ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ | ગયી તુ ‘અલાઙ્ગુલશિરોગ્રસ્તમ્’ ઇતિ પઠતિ; તત્ર અલાઙ્ગુલઃ સ્થૂલપિપીલિકઃ| પ્રક્ષાલ્યેત્યાદિ| પયસા ક્ષીરેણ, દિગ્ધં ગુણ્ડિતં, આવૃતમિત્યર્થઃ | પાંશુઃ ધૂલિઃ| કૃત્તનખઃ છિન્નનખઃ| પ્રવિષ્ટેઽન્ત્રે સ્વસ્થાનનયનાર્થમન્ત્રસ્યોપાયત્રયમાહ- અઙ્ગુલ્યેત્યાદિ| અભિમૃશેત્ સ્પૃશેત્| ઉદ્વેજયેત્ ત્રાસયેત્| સમુત્થાપ્ય ઊર્ધ્વં નીત્વા અન્ત્રભેદવન્તં પુરુષં મહાબલાઃ પુરુષાસ્તથા નિર્ધુનુયુર્યથાઽન્ત્રસ્યાન્તઃપ્રવેશો ભવતીતિ સમ્બન્ધઃ; નિર્ધુનુયુઃ આલોડયેયુરિત્યર્થઃ | એભિઃ પ્રયોગૈઃ કિં ભવતીત્યાહ- તથાઽન્ત્રાણીત્યાદિ| (અન્ત્રાણિ યથાઽન્તઃ વિશન્તિ તથા) સ્વાં કલાં પીડયન્તિ સ્વકીયા કલા પઞ્ચમી મલધરા તાં પીડયન્તિ સ્વસ્થાનં નિર્વિશન્તીત્યર્થઃ| દુઃપ્રવેશસ્ય ચિકિત્સામાહ- વ્રણાલ્પત્વાદિત્યાદિ| વ્રણાલ્પત્વાત્ વ્રણસૂક્ષ્મત્વાત્, બહુત્વાદ્ વ્રણસ્ય બહુલત્વાત્, તત્ર વિપુલત્વે સતિ સ વ્રણઃ સીવ્યઃ| કેચિદ્બહુત્વાદિત્યન્ત્રવિશેષણમઙ્ગીકૃત્ય વ્રણસૂક્ષ્મત્વે અન્ત્રબહુત્વે ચોભયત્રાપિ પાટનપૂર્વં પ્રવેશં મન્યન્તે; તચ્ચ પાટનં યાવતાઽન્ત્રં પ્રવિશતિ તાવત્ કાર્યમ્| અતન્દ્રિતઃ અનલસઃ| સ્વસ્થાનેઽનિવિષ્ટં વ્યાકુલિતં ચાન્ત્રં કિં કરોતીત્યાહ- સ્થાનાદપેતમિત્યાદિ| અપેતમ્ અપગતમ્| પ્રાણાનાદત્તે ગૃહ્ણાતિ મારયતીત્યર્થઃ| ગુપિતં વ્યાકુલિતં પરસ્પરમતિક્રાન્તમિત્યર્થઃ| અતઃ પરં ક્રિયાવિધિઃ- વેષ્ટયિત્વેત્યાદિ| મધુઘૃતાભ્યક્તં પટ્ટવેષ્ટિતં ઘૃતેન કોષ્ણેન સિઞ્ચેત્| ચિત્રાતૈલસમન્વિતમિતિ ચિત્રાતૈલમ્ એરણ્ડતૈલં, તત્ફલં પુરીષમાર્દવં વાતાનુલોમનં ચ| ઇદં વક્ષ્યમાણમ્| ત્વચોઽશ્વકર્ણેત્યાદિ| અશ્વકર્ણઃ પૂર્વદેશપ્રસિદ્ધોઽશ્વત્થસદૃશઃ; મોચકી શાલ્મલી, મેષશૃઙ્ગં કર્કટશૃઙ્ગં, પુત્રઞ્જીવકભેદ ઇત્યન્યે, ક્ષીરિણ્યો ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષગર્દભાણ્ડાઃ, એષાં ત્વગ્ભિર્બલામૂલૈશ્ચ તૈલપાદેન કલ્કીકૃતૈર્જલં દત્ત્વા ચતુર્ગુણં તૈલપ્રસ્થં પાચયેદિતિ જેજ્જટઃ; ગયી તુ “એષાં દ્રવ્યાણામાઢકં સલિલાઢકૈશ્ચતુર્ભિઃ ક્વથિતમાઢકશેષં, તેન કષાયેણાશ્વકર્ણાદિત્વક્પાદકલ્કં તૈલપ્રસ્થં પાચયેત્” ઇત્યાહ| વર્ષમાત્રં યતેતેતિ મૈથુનવ્યાયામાદિ પરિહરન્ યત્નં કુર્વીતેત્યર્થઃ||૫૬-૬૫||

Adhikarana 36 (66-68) · Śloka 69

પાદૌ નિરસ્તમુષ્કસ્ય જલેન પ્રોક્ષ્ય ચાક્ષિણી ||૬૬|| પ્રવેશ્ય તુન્નસેવન્યા મુષ્કૌ સીવ્યેત્તતઃ પરમ્ | કાર્યો ગોફણિકાબન્ધઃ કટ્યામાવેશ્ય યન્ત્રકમ્ ||૬૭|| ન કુર્યાત્ સ્નેહસેકં ચ તેન ક્લિદ્યતિ હિ વ્રણઃ | કાલાનુસાર્યાગુર્વેલાજાતીચન્દનપદ્મકૈઃ ||૬૮|| શિલાદાર્વ્યમૃતાતુત્થૈસ્તૈલં કુર્વીત રોપણમ્ |૬૯|

મુષ્કભેદચિકિત્સિતમાહ- પાદૌ નિરસ્તમુષ્કસ્યેત્યાદિ| પાદાવક્ષિણી ચ જલેન પ્રોક્ષ્ય સિક્ત્વેત્યર્થઃ; ‘મુષ્કફલે’ ઇત્યધ્યાહારઃ| મુષ્કૌ અણ્ડકોષૌ, તુન્નસેવન્યા સેવનીવિશેષેણ, સીવ્યેત્| ગોફણિકા કૌપીનં કચ્છોટક ઇત્યર્થઃ| કટ્યામાવેશ્ય યન્ત્રકમિત્યાદિ| પટ્ટયન્ત્રમાવેશ્ય, ચલનભયાદિત્યર્થઃ| કાલાનુસાર્યેત્યાદિ| કાલાનુસાર્યા તગરં, શિલા મનઃશિલા||૬૬-૬૮||-

Adhikarana 37 (69-70) · Śloka 71

શિરસોઽપહૃતે શલ્યે બાલવર્તિં નિવેશયેત્ ||૬૯|| બાલવર્ત્યામદત્તાયાં મસ્તુલુઙ્ગં વ્રણાત્ સ્રવેત્ | હન્યાદેનં તતો વાયુસ્તસ્માદેવમુપાચરેત્ ||૭૦|| વ્રણે રોહતિ ચૈકૈકં શનૈર્બાલમપક્ષિપેત્ |૭૧|

અતઃ પરં વિદ્ધચિકિત્સારમ્ભઃ, તત્ર પ્રાગેવોત્તમાઙ્ગે વિદ્ધચિકિત્સિતમાહ- શિરસ ઇત્યાદિ| અપહૃતે કર્ષિતે| બાલવર્તિમિતિ કેશરચિતવર્તિં વ્રણમુખપિધાનાર્થં નિવેશયેત્ નિરવશેષેણ પ્રવેશયેત્| બાલવર્ત્યદાને દોષમાહ- બાલવર્ત્યામિત્યાદિ| મસ્તુલુઙ્ગમિતિ શિરસો બલાધાનં સ્ત્યાનઘૃતાકારં મસ્તુલુઙ્ગમુચ્યતે| એનમ્ આતુરમ્| તતો મસ્તુલુઙ્ગસ્રવણાત્| એવમિતિ પૂર્વોક્તપ્રકારેણ| ઉપાચરેત્ ચિકિત્સાં કુર્યાત્| અપક્ષિપેત્ કર્ષેત્||૬૯-૭૦||-

Adhikarana 38 (71) · Śloka 72

ગાત્રાદપહૃતેઽન્યસ્માત્ સ્નેહવર્તિં પ્રવેશયેત્ ||૭૧|| કૃતે નિઃશોણિતે ચાપિ વિધિઃ સદ્યઃક્ષતે હિતઃ |૭૨|

સામાન્યશરીરાવયવસ્ય ચિકિત્સામાહ- ગાત્રાદપહૃતે ઇત્યાદિ| ગાત્રાદિતિ સ્ફુટમ્| અન્યસ્માદ્ ગાત્રાદવયવાત્, અપહૃતે ‘શલ્યે’ ઇતિ શેષઃ| સ્નેહાક્તા પટ્ટવર્તિઃ સ્નેહવર્તિઃ; સ્નેહોઽત્ર તૈલમ્, ઉપરિષ્ટાચ્ચક્રતૈલોપદેશાત્| પ્રવેશયેદિતિ અપહૃતશલ્યે ગાત્ર ઇતિ વિભક્તિવિપરિણામેન સમ્બન્ધઃ| તસ્મિન્નપિ ગાત્રે પાકભયાન્નિઃશોણિતે કૃતે, વિધિઃ સદ્યઃક્ષતે હિત ઇતિ સદ્યઃક્ષતવિષયે યો વિધિઃ સોઽત્રાપિ હિતો મધુઘૃતાદિઃ સન્ધાનાર્થમ્||૭૧||-

Adhikarana 39 (72) · Śloka 73

દૂરાવગાઢાઃ સૂક્ષ્માઃ સ્યુર્યે વ્રણાસ્તાન્ વિશોણિતાન્ ||૭૨|| કૃત્વા સૂક્ષ્મેણ નેત્રેણ ચક્રતૈલેન તર્પયેત્ |૭૩|

વિષયવિશેષેણ વિદ્ધચિકિત્સિતમાહ- દૂરાવગાઢા ઇત્યાદિ| દૂરાવગાઢા દૂરાનુપ્રવિષ્ટા ઇત્યર્થઃ| સૂક્ષ્મેણ નેત્રેણેતિ| નેત્રેણ વ્રણપ્રક્ષાલનયન્ત્રેણ, તચ્ચાષ્ટાઙ્ગુલં મુદ્ગતુલ્યસ્રોતઃ| ચક્રતૈલેનેતિ તિલતૈલપીડનોપકરણકાષ્ઠેભ્યોઽણુતૈલન્યાયેન ગૃહીતં તૈલં ચક્રતૈલં, સદ્યઃપીડનોદ્ધૃતમાત્રં વા| તર્પયેત્ પૂરયેત્||૭૨||-

Adhikarana 40 (73-74) · Śloka 74

સમઙ્ગાં રજનીં પદ્માં ત્રિવર્ગં તુત્થમેવ ચ ||૭૩|| વિડઙ્ગં કટુકાં પથ્યાં ગુડૂચીં સકરઞ્જિકામ્ | સંહૃત્ય વિપચેત્ કાલે તૈલં રોપણમુત્તમમ્ ||૭૪||

સમઙ્ગામિત્યાદિ| સમઙ્ગા મઞ્જિષ્ઠા, રજની હરિદ્રા, પદ્મા ભાર્ગી, ત્રિવર્ગઃ ત્રિફલા, પથ્યા હરીતકી, ત્રિવર્ગગ્રહણેનૈવ પથ્યાયાં લબ્ધાયાં પુનઃ પથ્યાગ્રહણં ભાગદ્વયપ્રક્ષેપાર્થં; (યથા પુષ્યાનુગે મધુકસ્ય દ્વિઃ પાઠઃ) યદુક્તં- “ઘૃતે તૈલે ચ યોગે ચ યદ્દ્રવ્યં પુનરુચ્યતે| તજ્જ્ઞાતવ્યમિહાચાર્યૈર્ભાગતો દ્વિગુણં ભવેત્”- ઇતિ| કરઞ્જિકા નક્તમાલફલમિત્યર્થઃ| કાલે ઇતિ અદોષોપપ્લવકાલે વ્રણસંરોહણકાલે ઇત્યર્થઃ||૭૩-૭૪||

Adhikarana 41 (75) · Śloka 76

તાલીશં પદ્મકં માંસી હરેણ્વગુરુચન્દનમ્ | હરિદ્રે પદ્મબીજાનિ સોશીરં મધુકં ચ તૈઃ ||૭૫|| પક્વં સદ્યોવ્રણેષૂક્તં તૈલં રોપણમુત્તમમ્ |૭૬|

અપરમપિ રોપણતૈલમાહ- તાલીશમિત્યાદિ| હરેણુ રેણુકાનામ ગન્ધદ્રવ્યમ્||૭૫||-

Adhikarana 42 (76) · Śloka 76

ક્ષતે ક્ષતવિધિઃ કાર્યઃ પિચ્ચિતે ભગ્નવદ્વિધિઃ ||૭૬||

ક્ષતપિચ્ચિતયોશ્ચિકિત્સિતમાહ- ક્ષતે ક્ષતવિધિરિત્યાદિ| ક્ષતે ઇતિ “નાતિચ્છિન્નં નાતિભિન્નં” ઇત્યાદિના પરિભાષિતે, ક્ષતવિધિઃ સામાન્યક્ષતવિધિઃ ક્ષૌદ્રઘૃતતૈલાભ્યઙ્ગાદિરિત્યર્થઃ| પિચ્ચિતે ભગ્નવદ્વિધિઃ ભગ્નાભિહિતો બન્ધસેકરૂક્ષભોજનાદિઃ (અત્ર પાઠાત્તુ બન્ધાદિચિકિત્સિતસમાવેશઃ)||૭૬||

Adhikarana 43 (77) · Śloka 77

ઘૃષ્ટે રુજો નિગૃહ્યાશુ ચૂર્ણૈરુપચરેદ્વ્રણમ્ |૭૭|

ઘૃષ્ટચિકિત્સિતમાહ- ઘૃષ્ટે ઇત્યાદિ| રુજો નિગૃહ્ય મધુકશીતાદિભિર્નિગૃહ્ય નિર્વાપ્ય, ગયી તુ મધુઘૃતસેકાદિના નિર્વાપ્યેતિ વ્યાખ્યાતિ| ચૂર્ણૈઃ શાલસર્જાર્જુનાદીનામ્||૭૭|-

Adhikarana 44 (77-78) · Śloka 78

વિશ્લિષ્ટદેહં પતિતં મથિતં હતમેવ ચ ||૭૭|| વાસયેત્તૈલપૂર્ણાયાં દ્રોણ્યાં માંસરસાશનમ્ | અયમેવ વિધિઃ કાર્યઃ ક્ષીણે મર્મહતે તથા ||૭૮||

ઇદાનીં સદ્યોવ્રણપ્રસઙ્ગેન વિશ્લિષ્ટાદિદેહસ્ય સદ્યઃક્ષતવ્રણસામાન્યેન ચિકિત્સાં નિર્દિશન્નાહ- વિશ્લિષ્ટદેહમિત્યાદિ| વિશ્લિષ્ટદેહમિતિ નમનાકર્ષણારોહણપતનવધસાહસાદિભિઃ સ્વસ્થાનચ્યુતાવયવદેહં, પતિતં વૃક્ષાદિભ્યઃ, મથિતં બલીયસા વિલોડિતં, હતં વેગવતા દ્રવ્યેણ દણ્ડમુષ્ટ્યાદિભિર્વા| વાસયેત્ સ્થાપયેત્| દ્રોણી દારુરચિતા નૌસદૃશી| અયમેવેત્યાદિ| ક્ષીણે અધ્વાદિક્ષીણે| મર્મહત ઇતિ| મર્માણિ હૃદયાદીનિ||૭૭-૭૮||

Adhikarana 45 (79) · Śloka 79

રોપણે સપરીષેકે પાને ચ વ્રણિનાં સદા | તૈલં ઘૃતં વા સંયોજ્યં શરીરર્તૂનવેક્ષ્ય હિ ||૭૯||

ઇદાનીં વિષયવિશેષોક્તસ્યાપિ તૈલસ્ય સદ્યોવ્રણેષુ નિષેધમનુક્તસ્યાપિ ઘૃતસ્ય વિધિં દર્શયન્નાહ- રોપણે ઇત્યાદિ| વાતકફપ્રકૃતિકં શરીરં કાલં શિશિરાદિકમપેક્ષ્ય તૈલં પ્રયોજ્યં, રક્તપિત્તપ્રકૃતિકં શરીરં કાલં શરદાદિકં પુનરવેક્ષ્ય ઘૃતં પ્રયોજ્યમિતિ||૭૯||

Adhikarana 46 (80) · Śloka 80

ઘૃતાનિ યાનિ વક્ષ્યામિ યત્નતઃ પિત્તવિદ્રધૌ | સદ્યોવ્રણેષુ દેયાનિ તાનિ વૈદ્યેન જાનતા ||૮૦||

અથ સઙ્ક્ષેપાર્થં ઘૃતાન્યન્યાતિદેશેન નિર્દિશન્નાહ- ઘૃતાનીત્યાદિ| તાનીતિ “પ્રપૌણ્ડરીકમઞ્જિષ્ઠામધુકોશીરપદ્મકૈઃ” (ચિ. ૧૬) ઇત્યાદીનિ||૮૦||

Adhikarana 47 (81) · Śloka 81

સદ્યઃક્ષતવ્રણં વૈદ્યઃ સશૂલં પરિષેચયેત્ | સર્પિષા નાતિશીતેન બલાતૈલેન વા પુનઃ ||૮૧||

અથ યસ્યામવસ્થાયાં ઘૃતતૈલપરિષેકાઃ કાર્યાસ્તાં નિર્દિશન્નાહ- સદ્ય ઇત્યાદિ| સર્પિષા નાતિશીતેનેતિ પિત્તરક્તપ્રકૃતિકે શરીરે કાલે ચ શરદાદિકે પરિષેકઃ; બલાતૈલેન વાતકફપ્રકૃતૌ દેહે કાલે ચ શીતે ઇતિ||૮૧||

Adhikarana 48 (82-84) · Śloka 85

સમઙ્ગાં રજનીં પદ્માં પથ્યાં તુત્થં સુવર્ચલામ્ | પદ્મકં રોધ્રમધુકં વિડઙ્ગાનિ હરેણુકામ્ ||૮૨|| તાલીશપત્રં નલદં ચન્દનં પદ્મકેશરમ્ | મઞ્જિષ્ઠોશીરલાક્ષાશ્ચ ક્ષીરિણાં ચાપિ પલ્લવાન્ ||૮૩|| પ્રિયાલબીજં તિન્દુક્યાસ્તરુણાનિ ફલાનિ ચ | યથાલાભં સમાહૃત્ય તૈલમેભિર્વિપાચયેત્ ||૮૪|| સદ્યોવ્રણાનાં સર્વેષામદુષ્ટાનાં તુ રોપણમ્ |૮૫|

સામાન્યેન સર્વવ્રણાનામદુષ્ટાનાં રોપણાર્થં તૈલમાહ- સમઙ્ગામિત્યાદિ| સમઙ્ગા મઞ્જિષ્ઠા | પદ્મા ભાર્ગી| સુવર્ચલા સૂર્યભક્તા| હરેણુકા રેણુકા| તરુણાનિ આમાનિ||૮૨-૮૪||

Adhikarana 49 (85) · Śloka 86

કષાયમધુરાઃશીતાઃ ક્રિયાઃ સ્નિગ્ધાશ્ચ યોજયેત્ ||૮૫|| સદ્યોવ્રણાનાં સપ્તાહં પશ્ચાત્ પૂર્વોક્તમાચરેત્ |૮૬|

અથ કિયન્તં કાલં સદ્યોવ્રણક્રિયેત્યાહ- કષાયેત્યાદિ| પૂર્વોક્તં દ્વિવ્રણીયોક્તમ્| અમું શ્લોકં જેજ્જટાચાર્યોઽનાર્ષમાહ; ગયી ત્વાર્ષમ્, ઇત્યસ્માભિરપ્યઙ્ગીકૃતઃ||૮૫||-

Adhikarana 50 (86-88) · Śloka 88

દુષ્ટવ્રણેષુ કર્તવ્યમૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ શોધનમ્ ||૮૬|| વિશોષણં તથાઽઽહારઃ શોણિતસ્ય ચ મોક્ષણમ્ | કષાયં રાજવૃક્ષાદૌ સુરસાદૌ ચ ધાવનમ્ ||૮૭|| તયોરેવ કષાયેણ તૈલં શોધનમિષ્યતે | ક્ષારકલ્પેન વા તૈલં ક્ષારદ્રવ્યેષુ સાધિતમ્ ||૮૮||

સર્વેષામદુષ્ટાનાં રોપણમુક્તં, દુષ્ટાનાં કિં વિધાનમિતિ તદાહ- દુષ્ટવ્રણેષ્વિત્યાદિ| ઊર્ધ્વં શોધનં વમનશિરોવિરેચને, અધઃશોધનં વિરેચનાસ્થાપનં, વિશોષણં લઙ્ઘનમ્| આહારોઽપિ વિશોષણ એવ તિક્તકટુકષાયાદિઃ| તત્રોર્ધ્વનાભિજેષુ કફજેષુ વમનં, પિત્તજેષુ પિત્તાશયજેષુ ચ વિરેચનં, વાતાશયાધઃકાયજેષુ મલેન માર્ગાવરણદુષ્ટસમીરણદૂષિતેષુ પુનરાસ્થાપનં, શિરસિજેષુ તુ કફજેષુ શિરોવિરેચનમ્| રાજવૃક્ષાદાવિતિ આરગ્વધાદાવિત્યર્થઃ| તયોરેવ ગણયોઃ કષાયેણ પાદકલ્કં તૈલં શોધનં સાધ્યતે| ક્ષારકલ્પેન વેતિ ક્ષારપ્રસ્થમુદકપ્રસ્થૈઃ ષડ્ભિરેકવિંશતિવારાન્ સ્રાવિતં તસ્મિંસ્તૈલપ્રસ્થાચ્ચતુર્ગુણે ક્ષારોદકે તૈલં પાચયેત્; અત્ર તુ ‘ક્ષારદ્રવ્યાણ્યેવ કલ્કાનિ’ ઇત્યેકે, ‘અકલ્કમેવૈતત્તૈલમ્’ ઇત્યન્યે| ક્ષારદ્રવ્યેષુ મુષ્કકપલાશાદિષુ||૮૬-૮૮||

Adhikarana 51 (89-92) · Śloka 92

દ્રવન્તી ચિરબિલ્વશ્ચ દન્તી ચિત્રકમેવ ચ | પૃથ્વીકા નિમ્બપત્રાણિ કાસીસં તુત્થમેવ ચ ||૮૯|| ત્રિવૃત્તેજોવતી નીલી હરિદ્રે સૈન્ધવં તિલાઃ | ભૂમિકદમ્બઃ સુવહા શુકાખ્યા લાઙ્ગલાહ્વયા ||૯૦|| નૈપાલી જાલિની ચૈવ મદયન્તી મૃગાદની | સુધામૂર્વાર્કકીટારિહરિતાલકરઞ્જિકાઃ ||૯૧|| યથોપપત્તિ કર્તવ્યં તૈલમેતૈસ્તુ શોધનમ્ | ઘૃતં વા યદિ વા પ્રાપ્તં કલ્કાઃ સંશોધનાસ્તથા ||૯૨||

ઇદાનીં સર્વદુષ્ટવ્રણાનાં તૈલઘૃતયોગિતયા વ્રણકલ્કદ્રવ્યયોગિદ્રવ્યં નિર્દિશન્નાહ- દ્રવન્તીત્યાદિ| દ્રવન્તી ચીરિતપત્રા| દન્તી ચિરબિલ્વો વૃક્ષકરઞ્જકઃ| દન્તી ઉદુમ્બરપર્ણી| પૃથ્વીકા સ્થૂલજીરકઃ, એલેત્યન્યે, હિઙ્ગુપત્રિકેત્યપરે| તેજોવતી કાકમર્દનિકા, નીલિ નિલાઞ્જનિકા શારદા| ભૂમિકદમ્બો મુણ્ડિતિકા| સુવહા ગોધાપદી| શુકાખ્યા ચર્મકારવટઃ| લાઙ્ગલાહ્વયા કલિહારિકા| નૈપાલી મનઃશિલા| જાલિની કોશાતકી| મદયન્તી મેન્દિકા નખરઞ્જની| મૃગાદની ઇન્દ્રવારુણી| સુધા સેહુણ્ડઃ| મૂર્વા ચોરસ્નાયુઃ| કીટારિઃ વિડઙ્ગઃ, કીટમારિણીત્યન્યે; કરઞ્જિકા નક્તમાલફલમ્| યથોપપત્તિ યથાલાભમ્| પ્રાપ્તમિતિ યુક્તં પૂર્વોક્તશરીરકાલાદ્યપેક્ષયા| કલ્કા ઇતિ ‘પ્રાપ્તા’ ઇતિ શેષઃ| તૈલં પ્રાપ્તમેષુ “ઉત્સન્નમાંસાનસ્નિગ્ધાનલ્પસ્રાવાન્ વ્રણાંસ્તથા” (ચિ. ૧) ઇત્યાદિષુ, ઘૃતં પુનરેષુ પ્રાપ્તં “પિત્તપ્રદુષ્ટાન્ ગમ્ભીરાન્ દાહપાકપ્રપીડિતાન્” (ચિ. ૧) ઇત્યાદિષુ, કલ્કાઃ પુનરેષુ યુક્તાઃ “પૂતિમાંસપ્રતિચ્છન્નાન્ મહાદોષાંશ્ચ” (ચિ. ૧) ઇત્યાદિષુ||૮૯-૯૨||

Adhikarana 52 (93-94) · Śloka 94

સૈન્ધવત્રિવૃદેરણ્ડપત્રકલ્કસ્તુ વાતિકે | ત્રિવૃદ્ધરિદ્રામધુકકલ્કઃ પૈત્તે તિલૈર્યુતઃ ||૯૩|| કફજે તિલતેજોહ્વાદન્તીસ્વર્જિકચિત્રકાઃ | દુષ્ટવ્રણવિધિઃ કાર્યો મેહકુષ્ઠવ્રણેષ્વપિ ||૯૪||

અથ વાતાદિભેદેન કલ્કાનાહ- સૈન્ધવમિત્યાદિ||૯૩-૯૪||

Adhikarana 53 (95) · Śloka 95

ષડ્વિધઃ પ્રાક્ પ્રદિષ્ટો યઃ સદ્યોવ્રણવિનિશ્ચયઃ | નાતઃ શક્યં પરં વક્તુમપિ નિશ્ચિતવાદિભિઃ ||૯૫||

ઇદાનીં છિન્નાદિષટ્કે કસ્યચિદ્વિપ્રતિપત્તિં નિરાકુર્વન્નાહ- ષડ્વિધ ઇત્યાદિ| અતઃ ષડ્વિધત્વાત્ પરં સપ્તવિધત્વાદિ; નિયમેન વક્તું શીલૈરપિ વક્તું ન શક્યમિત્યર્થઃ||૯૫||

Adhikarana 54 (96-97) · Śloka 97

ઉપસર્ગૈર્નિપાતૈશ્ચ તત્તુ પણ્ડિતમાનિનઃ | કેચિત્ સંયોજ્ય ભાષન્તે બહુધા માનગર્વિતાઃ ||૯૬|| બહુ તદ્ભાષિતં તેષાં ષટ્સ્વેષ્વેવાવતિષ્ઠતે | વિશેષા ઇવ સામાન્યે ષટ્ત્વં તુ પરમં મતમ્ ||૯૭||

ઉપસર્ગૈરિત્યાદિ- ઉપસર્ગાઃ પ્રપરાદયઃ, નિપાતાશ્ચાદયઃ, તૈઃ સંયોજ્ય ભાષન્તે; યથા- સમ્યક્ છિન્નં સઞ્છિન્નં, પરિતઃ છિન્નં પરિચ્છિન્નમ્, અલ્પં હિ છિન્નમાચ્છિન્નમિતિ; નિપાતૈર્યથા- અતિક્રમ્ય ચ્છિન્નમતિચ્છિન્નં, પૂજિતં છિન્નં સુચ્છિન્નમ્, અલ્પં છિન્નમીષચ્છિન્નમિતિ| તદિતિ છિન્નાદિષટ્કમ્| તથાઽપિ ષટ્કમેવેતિ દૃષ્ટાન્તેન દર્શયન્નાહ- બહુ તદ્ભાષિતમિત્યાદિ| તેષાં વાદિનામ્| તત્ પૂર્વોક્તં બહુભાષિતમ્, એષુ ષટ્સુ ચ્છિન્નાદિષુ, અવતિષ્ઠતે અન્તર્ભવતીત્યર્થઃ| વિશેષા ઇવ સામાન્યે ઇતિ યથૈવ હિ કર્મસામાન્યે નમનોન્નમનપ્રસારણાકુઞ્ચનાદીનાં કર્મવિશેષાણામવરોધઃ, તથા છેદસામાન્યે સર્વેષામેવ સઞ્ચ્છિન્નપરિચ્છિન્નાતિચ્છિન્નાદીનાં છેદવિશેષાણામવરોધઃ, એવં શેષેષ્વપિ પઞ્ચસુ| ષટ્કં તુ ઇતિ તુશબ્દોઽવધારણે, તેન ષટ્કમેવેત્યર્થઃ||૯૬-૯૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને સદ્યોવ્રણચિકિત્સિતં નામ દ્વિતિયોઽધ્યાયઃ ||૨||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||