2. sadyōvraṇacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ਅਥਾਤਃ ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||

ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੧-੨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰ੍ਧਰ੍ਮਭਤਾਂ ਵਰਿਸ੍ਠੋ ਵਾਗ੍ਵਿਸ਼ਾਰਦਃ | ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰਸੁਤਂ ਸ਼ਿਸ੍ਯਮਸਿਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਮਨ੍ਵਸ਼ਾਤ੍ ||੩||

ਗੁਰੁਪੂਰ੍ਵਕ੍ਰਮਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਧਰ੍ਮਭਤਾਮਨ੍ਯੇਸਾਮਪਿ ਰਾਜਰ੍ਸੀਣਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਵਰਿਸ੍ਠਃ ਪ੍ਰਧਾਨਤਮਃ| ਵਾਗ੍ਵਿਸ਼ਾਰਦ ਇਤਿ ਅਰ੍ਥਵਤੀਂ ਸਲਕ੍ਸਣਾਂ ਹਦਯਗ੍ਰਾਹਿਣੀਮਪੁਨਰੁਕ੍ਤਾਂ ਵਾਚਂ ਵਦਤੀਤਿ ਵਾਗ੍ਵਿਸ਼ਾਰਦਃ| ਅਨ੍ਵਸ਼ਾਤ੍ ਸ਼ਿਕ੍ਸਿਤਵਾਨ੍||੩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ਨਾਨਾਧਾਰਾਮੁਖੈਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੈਰ੍ਨਾਨਾਸ੍ਥਾਨਨਿਪਾਤਿਤੈਃ | ਨਾਨਾਰੂਪਾ ਵ੍ਰਣਾ ਯੇ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤੇਸਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੪||

ਵ੍ਰਣਾਕਤਿਮਾਤ੍ਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸਹੇਤੁਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਨਾਨਾਧਾਰਾਮੁਖੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਨਾਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਦੇਹਸ੍ਥਾਨਾਨਿ, ਤੇਸੁ ਨਿਪਾਤਿਤੈਰ੍ਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨੇਨ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਧਾਰਾ, ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਮੁਖਾਨਿ, ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਦੇਹਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਚੇਤਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਵ੍ਰਣਾਕਤਿਕਾਰਣਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ||੪||

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 7

ਆਯਤਾਸ਼੍ਚਤੁਰਸ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰ੍ਯਸ੍ਰਾ ਮਣ੍ਡਲਿਨਸ੍ਤਥਾ | ਅਰ੍ਧਚਨ੍ਦ੍ਰਪ੍ਰਤੀਕਾਸ਼ਾ ਵਿਸ਼ਾਲਾਃ ਕੁਟਿਲਾਸ੍ਤਥਾ ||੫|| ਸ਼ਰਾਵਨਿਮ੍ਨਮਧ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਯਵਮਧ੍ਯਾਸ੍ਤਥਾਪਰੇ | ਏਵਮ੍ਪ੍ਰਕਾਰਾਕਤਯੋ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਗਨ੍ਤਵੋ ਵ੍ਰਣਾਃ ||੬|| ਦੋਸਜਾ ਵਾ ਸ੍ਵਯਂ ਭਿਨ੍ਨਾ, ਨ ਤੁ ਵੈਦ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਜਾਃ |੭|

ਇਦਾਨੀਂ ਵ੍ਰਣਾਕਤਿਮਾਹ- ਆਯਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਤੁਰਸ੍ਰਾਸ਼੍ਚਤੁਸ੍ਕੋਣਾਃ| ਤ੍ਰ੍ਯਸ੍ਰਾਸ੍ਤ੍ਰਿਕੋਣਾਃ| ਮਣ੍ਡਲਿਨੋ ਵਰ੍ਤੁਲਾਃ| ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾਃ| ਕੁਟਿਲਾ ਵਕ੍ਰਾਃ| ਸ੍ਵਯਂ ਭਿਨ੍ਨਾਃ ਸ੍ਵਯਂ ਪਕ੍ਵਭਿਨ੍ਨਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨ ਤੁ ਵੈਦ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਜਾਃ ਤੇਸਾਮਾਯਤਵਿਸ਼ਾਲਸਮਪ੍ਰਵਿਭਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਾ ਆਕਤਯੋ ਵ੍ਰਣਗੁਣਤ੍ਵੇਨੈਵੋਕ੍ਤਾਃ, ਯਤਸ੍ਤਾ ਆਕਤੀਰ੍ਭਿਸਜਃ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਵਿਸ਼ੇਸ ਏਵ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ||੫-੬||-

Adhikarana 5 (7) · Śloka 8

ਭਿਸਗ੍ਵ੍ਰਣਾਕਤਿਜ੍ਞੋ ਹਿ ਨ ਮੋਹਮਧਿਗਚ੍ਛਤਿ ||੭|| ਭਸ਼ਂ ਦੁਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਰੂਪੇਸੁ ਵ੍ਰਣੇਸੁ ਵਿਕਤੇਸ੍ਵਪਿ |੮|

ਵ੍ਰਣਾਕਤਿਜ੍ਞਾਨਫਲਮਾਹ - ਭਿਸਗ੍ਵ੍ਰਣਾਕਤਿਜ੍ਞ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੁਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਰੂਪੇਸੁ ਗੋਸ਼ਙ੍ਗਵਦੁਦ੍ਗਤਮਾਂਸਪ੍ਰਰੋਹਾਦਿਸੁ||੭||-

Adhikarana 6 (8) · Śloka 9

ਅਨਨ੍ਤਾਕਤਿਰਾਗਨ੍ਤੁਃ ਸ ਭਿਸਗ੍ਭਿਃ ਪੁਰਾਤਨੈਃ ||੮|| ਸਮਾਸਤੋ ਲਕ੍ਸਣਤਃ ਸਡ੍ਵਿਧਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ |੯|

ਆਗਨ੍ਤੁਵ੍ਰਣਾਕਤਿਮਾਹ- ਅਨੇਕਾਕਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ||੮||-

Adhikarana 7 (9) · Śloka 10

ਛਿਨ੍ਨਂ ਭਿਨ੍ਨਂ ਤਥਾ ਵਿਦ੍ਧਂ ਕ੍ਸਤਂ ਪਿਚ੍ਚਿਤਮੇਵ ਚ ||੯|| ਘਸ੍ਟਮਾਹੁਸ੍ਤਥਾ ਸਸ੍ਠਂ ਤੇਸਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ |੧੦|

ਤਦੇਵ ਸਡ੍ਵਿਧਤ੍ਵਮਾਹ- ਛਿਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਛਿਨ੍ਨਂ ਭਿਨ੍ਨਂ ਚ ਸਧਾਰੇਣ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ, ਵਿਦ੍ਧਂ ਪੁਨਰਣੁਮੁਖੇਨ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ, ਕ੍ਸਤਾਦੀਨਿ ਤੁ ਪਾਸਾਣਲਗੁਡਾਦਿਭਿਰਪਿ ਸ੍ਯੁਃ||੯||-

Adhikarana 8 (10) · Śloka 11

ਤਿਰਸ਼੍ਚੀਨ ਜੁਰ੍ਵਾਪਿ ਯੋ ਵ੍ਰਣਸ਼੍ਚਾਯਤੋ ਭਵੇਤ੍ ||੧੦|| ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪਾਤਨਂ ਚਾਪਿ ਛਿਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ |੧੧|

ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਤਿਰਸ਼੍ਚੀਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਿਰਸ਼੍ਚੀਨਃ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਜੁਰਵਕ੍ਰਃ; ਅਨਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰਪਿ ਆਯਤ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਗਾਤ੍ਰਪਾਤਨਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਪ੍ਰਹਾਰੇਣ ਹਸ੍ਤਾਦਿਪਾਤਨਂ, ਚਕਾਰਾਦਪਾਤਨਂ ਚ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮਾਤ੍ਰਮ੍||੧੦||-

Adhikarana 9 (11) · Śloka 12

ਕੁਨ੍ਤਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਸ੍ਟਿਖਙ੍ਗਾਗ੍ਰਵਿਸਾਣਾਦਿਭਿਰਾਸ਼ਯਃ ||੧੧|| ਹਤਃ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਰਵੇਤ੍ਤਦ੍ਧਿ ਭਿਨ੍ਨਲਕ੍ਸਣਮੁਚ੍ਯਤੇ |੧੨|

ਭਿਨ੍ਨਮਾਹ- ਕੁਨ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਰਿਮੁਖੀ, ਸ੍ਟਿਃ ਸ਼ਰ੍ਬਲਾ, ਵਿਸਾਣਂ ਸ਼ਙ੍ਗਮ੍; ਅਗ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦਃ ਕੁਨ੍ਤਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਆਸ਼ਯ ਆਮਾਦਿਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਰਵੇਦਿਤਿ ਕਿਮਪ੍ਯਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰੋਦਰਂ ਯਕਤ੍ ਪ੍ਲੀਹਾ ਚ ਰਕ੍ਤਂ, ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਮੂਤ੍ਰਂ, ਪੁਰੀਸਾਸ਼ਯਃ ਪੁਰੀਸਮਿਤਿ||੧੧||-

Adhikarana 10 (12) · Śloka 13

ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਾਮਾਗ੍ਨਿਪਕ੍ਵਾਨਾਂ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਰੁਧਿਰਸ੍ਯ ਚ ||੧੨|| ਹਦੁਣ੍ਡੁਕਃ ਫੁਪ੍ਫੁਸਸ਼੍ਚ ਕੋਸ੍ਠ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ |੧੩|

ਕੇ ਪੁਨਰਾਸ਼ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਾਮਾਗ੍ਨਿਪਕ੍ਵਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਾਨਸ਼ਬ੍ਦ ਆਮਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਭਿਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ||੧੨||-

Adhikarana 11 (13-15) · Śloka 16

ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਿਨ੍ਨੇ ਰਕ੍ਤਪੂਰ੍ਣੇ ਜ੍ਵਰੋ ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ ||੧੩|| ਮੂਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗਗੁਦਾਸ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਰਕ੍ਤਂ ਘ੍ਰਾਣਾਚ੍ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ | ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਸ਼੍ਵਾਸਤਡਾਧ੍ਮਾਨਮਭਕ੍ਤਚ੍ਛਨ੍ਦ ਏਵ ਚ ||੧੪|| ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵਾਤਸਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵੇਦਾਸ੍ਰਾਵੋਕ੍ਸਿਰਕ੍ਤਤਾ | ਲੋਹਗਨ੍ਧਿਤ੍ਵਮਾਸ੍ਯਸ੍ਯ ਗਾਤ੍ਰਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਮੇਵ ਚ ||੧੫|| ਹਚ੍ਛੂਲਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਸ਼੍ਚਾਪਿ... |੧੬|

ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕੋਸ੍ਠੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਰਕ੍ਤਪੂਰ੍ਣ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੈਵ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤ੍ਰਾਧੋ ਨਾਭੇ ਰਕ੍ਤਂ ਗੁਦਮੂਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ, ਨਾਭੇਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਮੁਖਘ੍ਰਾਣਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ| ਅਭਕ੍ਤਚ੍ਛਨ੍ਦੋ ਭੋਜਨਾਨਭਿਲਾਸਃ| ਵਿਡਾਦਿਸਙ੍ਗਃ ਪੁਰੀਸਾਦਿਨਿਰੋਧਃ| ਸ੍ਵੇਦਾਸ੍ਰਾਵਃ ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਰੁਤਿਃ| ਲੋਹਗਨ੍ਧਿਤ੍ਵਂ ਲੋਹਗਨ੍ਧਿਭਾਵੋ ਮੁਖਸ੍ਯ||੧੩-੧੫||-

Adhikarana 12 (16-17) · Śloka 18

... ਵਿਸ਼ੇਸਂ ਚਾਤ੍ਰ ਮੇ ਸ਼ਣੁ | ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥੇ ਰੁਧਿਰੇ ਰੁਧਿਰਂ ਛਰ੍ਦਯੇਤ੍ ਪੁਨਃ ||੧੬|| ਆਧ੍ਮਾਨਮਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਚ ਸ਼ੂਲਂ ਚ ਭਸ਼ਦਾਰੁਣਮ੍ | ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗਤੇ ਚਾਪਿ ਰੁਜੋ ਗੌਰਵਮੇਵ ਚ ||੧੭|| ਸ਼ੀਤਤਾ ਚਾਪ੍ਯਧੋ ਨਾਭੇਃ ਖੇਭ੍ਯੋ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਗਮਃ |੧੮|

ਵਿਸ਼ੇਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗਤੇ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥੇ, ‘ਰੁਧਿਰੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਖੇਭ੍ਯਃ ਸ੍ਰੋਤੋਭ੍ਯਃ||੧੬-੧੭||-

Adhikarana 13 (18) · Śloka 19

ਅਭਿਨ੍ਨੇਪ੍ਯਾਸ਼ਯੇਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਖੈਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੈਰਨ੍ਤ੍ਰਪੂਰਣਮ੍ ||੧੮|| ਪਿਹਿਤਾਸ੍ਯੇ ਘਟੇ ਯਦ੍ਵਲ੍ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਗੌਰਵਮ੍ |੧੯|

ਅਭਿਨ੍ਨੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਥਮਭਿਨ੍ਨੇਪ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਸ਼ਯੇ ਰਕ੍ਤੇਨਾਨ੍ਤ੍ਰਪੂਰਣਂ ਯੁਜ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਪਿਹਿਤਾਸ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾ ਪਿਹਿਤਾਸ੍ਯੇ ਆਚ੍ਛਾਦਿਤਮੁਖੇ ਘਟੇ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੈਃ ਖੈ ਰਨ੍ਧ੍ਰੈਰੁਦਕਪੂਰਣਂ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਸ੍ਯ ਚਾਨ੍ਤ੍ਰਾਸ਼ਯਸ੍ਯ, ਗੌਰਵਂ ‘ਭਵਤਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੧੮||-

Adhikarana 14 (19) · Śloka 20

ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਸ੍ਯਸ਼ਲ੍ਯਾਭਿਹਤਂ ਯਦਙ੍ਗਂ ਤ੍ਵਾਸ਼ਯਾਦ੍ਵਿਨਾ ||੧੯|| ਉਤ੍ਤੁਣ੍ਡਿਤਂ ਨਿਰ੍ਗਤਂ ਵਾ ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਧਮਿਤਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ |੨੦|

ਵਿਦ੍ਧਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਸ਼ਯਾਦ੍ਵਿਨੇਤਿ ਆਸ਼ਯਮ੍ ਆਮਾਦਿਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਉਤ੍ਤੁਣ੍ਡਿਤਮ੍ ਉਨ੍ਨਮਿਤਮੁਖਂ, ਨਿਰ੍ਗਤਂ ਨਿਰ੍ਗਤਸ਼ਲ੍ਯਮ੍||੧੯||-

Adhikarana 15 (20) · Śloka 21

ਨਾਤਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਨਾਤਿਭਿਨ੍ਨਮੁਭਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ ||੨੦|| ਵਿਸਮਂ ਵ੍ਰਣਮਙ੍ਗੇ ਯਤ੍ਤਤ੍ ਕ੍ਸਤਂ ਤ੍ਵਭਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ |੨੧|

ਕ੍ਸਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਨਾਤਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਤਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਨਾਤ੍ਯਰ੍ਥਦ੍ਵਿਧਾਭੂਤਮ੍| ਨਾਤਿਭਿਨ੍ਨਂ ਨਾਤ੍ਯਰ੍ਥਵਿਦੀਰ੍ਣਮ੍| ਉਭਯੋਰਿਤਿ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਭਿਨ੍ਨਯੋਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਸਮਂ ਵ੍ਰਣਮਿਤਿ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਨਿਮ੍ਨੋਨ੍ਨਤਤ੍ਵਂ, ਨ ਤੁ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍||੨੦||-

Adhikarana 16 (21) · Śloka 22

ਪ੍ਰਹਾਰਪੀਡਨਾਭ੍ਯਾਂ ਤੁ ਯਦਙ੍ਗਂ ਪਥੁਤਾਂ ਗਤਮ੍ ||੨੧|| ਸਾਸ੍ਥਿ ਤਤ੍ ਪਿਚ੍ਚਿਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮਜ੍ਜਰਕ੍ਤਪਰਿਪ੍ਲੁਤਮ੍ |੨੨|

ਪਿਚ੍ਚਿਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਪ੍ਰਹਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਹਾਰੋ ਮੁਦ੍ਗਰਾਦ੍ਯਭਿਘਾਤਃ, ਪੀਡਨਂ ਕਪਾਟਾਦਿਯਨ੍ਤ੍ਰੇਣ| ਪਥੁਤਾਂ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਤਾਂ ਗਤਮਿਤਿ| ਸਾਸ੍ਥਿ ਅਸ੍ਥਿਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਮਜ੍ਜਰਕ੍ਤਪਰਿਪ੍ਲੁਤਮਿਤਿ ਮਜ੍ਜਰਕ੍ਤਾਭਿਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੧||-

Adhikarana 17 (22) · Śloka 23

ਵਿਗਤਤ੍ਵਗ੍ਯਦਙ੍ਗਂ ਹਿ ਸਙ੍ਘਰ੍ਸਾਦਨ੍ਯਥਾਪਿ ਵਾ ||੨੨|| ਉਸਾਸ੍ਰਾਵਾਨ੍ਵਿਤਂ ਤਤ੍ਤੁ ਘਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ |੨੩|

ਘਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਵਿਗਤਤ੍ਵਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਗਤਤ੍ਵਕ੍ ਤ੍ਵਗ੍ਰਹਿਤਮ੍| ਸਙ੍ਘਰ੍ਸਾਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰੇਣ ਸਙ੍ਘਰ੍ਸਣਾਤ੍| ਅਨ੍ਯਥਾ ਅਨ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ‘ਅਨ੍ਯਥਾਪਿ ਵਾ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਅਨ੍ਯਜਾਦਪਿ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਯਜਾਤ੍ ਸਙ੍ਘਰ੍ਸਾਤ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰਜਾਤ੍ ਸਙ੍ਘਰ੍ਸਣਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਸਾ ਦਾਹਵਿਸ਼ੇਸਃ||੨੨||-

Adhikarana 18 (23-25) · Śloka 26

ਛਿਨ੍ਨੇ ਭਿਨ੍ਨੇ ਤਥਾ ਵਿਦ੍ਧੇ ਕ੍ਸਤੇ ਵਾਸਗਤਿਸ੍ਰਵੇਤ੍ ||੨੩|| ਰਕ੍ਤਕ੍ਸਯਾਦ੍ਰੁਜਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਰੋਤਿ ਪਵਨੋ ਭਸ਼ਮ੍ | ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਂ ਹਿਤਂ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਸੇਕੋ ਵਿਹਿਤਸ੍ਤਥਾ ||੨੪|| ਵੇਸ਼ਵਾਰੈਃ ਸਕਸ਼ਰੈਃ ਸੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਸ਼੍ਚੋਪਨਾਹਨਮ੍ | ਧਾਨ੍ਯਸ੍ਵੇਦਾਂਸ਼੍ਚ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨ੍ਯਾਲੇਪਨਾਨਿ ਚ ||੨੫|| ਵਾਤਘ੍ਨੌਸਧਸਿਦ੍ਧੈਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨੇਹੈਰ੍ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਵਿਧੀਯਤੇ |੨੬|

ਲਕ੍ਸਣੈਃ ਸਙ੍ਵਿਧਂ ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯੇਦਾਨੀਂ ਚਤੁਰ੍ਸੁ ਛਿਨ੍ਨਾਦਿਸੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਛਿਨ੍ਨੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਸੇਕੋ ਵਿਹਿਤ ਇਤਿ ਕੋਸ੍ਣਸ੍ਨੇਹਸੇਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵੇਸ਼ਵਾਰੈਰ੍ਨਿਰਸ੍ਥਿਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਨਿਗ੍ਧਪਿਸ੍ਟਮਾਂਸੈਃ| ਕਸ਼ਰਾ ਤਿਲਤਣ੍ਡੁਮਾਸਕਤਾ ਯਵਾਗੂਃ| ਉਪਨਾਹਨਂ ਬਨ੍ਧਨਮ੍| ਧਾਨ੍ਯਸ੍ਵੇਦਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ ਧਾਨ੍ਯਸ੍ਵੇਦੋ ਮਾਸਾਦਿਕੋਸ੍ਣਧਾਨ੍ਯਸ੍ਵੇਦ ਇਤ੍ਯੇਕੇ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਧਾਨ੍ਯਂ ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਮ੍, ਅਮ੍ਲਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਤਰਪਦਲੋਪੇਨ| ਆਲੇਪਨਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੇਪਨੇ| ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਮੂਰ੍ਧ੍ਵਨਾਭਿਜੇਸੁ ਵ੍ਰਣੇਸੁ, ਨਾਭੇਰਧੋਗਤੇਸੁ ਬਸ੍ਤਿਰਿਤਿ||੨੩-੨੫||-

Adhikarana 19 (26-27) · Śloka 28

ਪਿਚ੍ਚਿਤੇ ਚ ਵਿਘਸ੍ਟੇ ਚ ਨਾਤਿਸ੍ਰਵਤਿ ਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ ||੨੬|| ਅਗਚ੍ਛਤਿ ਭਸ਼ਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਾਹਃ ਪਾਕਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ | ਤਤ੍ਰੋਸ੍ਮਣੋ ਨਿਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਂ ਤਥਾ ਦਾਹਪ੍ਰਪਾਕਯੋਃ ||੨੭|| ਸ਼ੀਤਮਾਲੇਪਨਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਪਰਿਸੇਕਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਤਲਃ |੨੮|

ਇਦਾਨੀਂ ਪਿਚ੍ਚਿਤਘਸ੍ਟਯੋਰਸ੍ਰੁਤਸ਼ੋਣਿਤਤ੍ਵੇਨ ਸਮਾਨਧਰ੍ਮਣੋਰੇਕਮੇਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਪਿਚ੍ਚਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਗਚ੍ਛਤਿ ਅਸ੍ਰਵਤਿ ਸਤਿ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਰੁਧਿਰੇ| ਭਸ਼ਮ੍ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਸ਼ੀਤਮਾਲੇਪਨਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਪਰਿਸੇਕਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਤਲਃ’- ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਸ਼ੀਤਮਾਲੇਪਨਂ ਸੇਕਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧੀ ਰਕ੍ਤਵਿਮੋਕ੍ਸਣਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵਮਨਾਦਿਃ; ਤਤ੍ਰੋਰ੍ਧ੍ਵਨਾਭਿਜੇਸੁ ਵਮਨਂ, ਦਾਹੋਤ੍ਤਰੇ ਮਧ੍ਯਕਾਯਜੇ ਰੇਚਨਮ੍, ਅਧੋਨਾਭਿਜੇਸੁ ਪੁਨਰਾਸ੍ਥਾਪਨਂ, ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਰਕ੍ਤੇਸੁ ਰਕ੍ਤਮੋਕ੍ਸਣਮ੍||੨੬-੨੭||-

Adhikarana 20 (28) · Śloka 29

ਸਟ੍ਸ੍ਵੇਤੇਸੁ ਯਥੋਕ੍ਤੇਸੁ ਛਿਨ੍ਨਾਦਿਸੁ ਸਮਾਸਤਃ ||੨੮|| ਜ੍ਞੇਯਂ ਸਮਰ੍ਪਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ |੨੯|

ਉਕ੍ਤਮੇਵੋਪਸਂਹਰਨ੍ਨਾਹ- ਸਟ੍ਸ੍ਵੇਤੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਰ੍ਪਿਤਂ ਸਮ੍ਯਗਰ੍ਪਿਤਮ੍| ਜ੍ਞੇਯਂ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮ੍||੨੮||-

Adhikarana 21 (29-30) · Śloka 30

ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਛਿਨ੍ਨਾਨਾਂ ਤੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ||੨੯|| ਯੇ ਵ੍ਰਣਾ ਵਿਵਤਾਃ ਕੇਚਿਚ੍ਛਿਰਃਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਵਲਮ੍ਬਿਨਃ | ਤਾਨ੍ ਸੀਵ੍ਯੇਦ੍ਵਿਧਿਨੋਕ੍ਤੇਨ ਬਧ੍ਨੀਯਾਦ੍ਗਾਢਮੇਵ ਚ ||੩੦||

ਅਥ ਮੂਰ੍ਧਾਦ੍ਯਵਯਵਾਸ਼੍ਰਯਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ- ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਵਤਾ ਵ੍ਯਾਤ੍ਤਮੁਖਾਃ| ਸ਼ਿਰਃਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਵਲਮ੍ਬਿਨੋ ਮਸ੍ਤਕਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਵਲਮ੍ਬਨਸ਼ੀਲਾਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸ਼ਿਰੋਵਲਮ੍ਬਿਨਸ੍ਤਥਾ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਵਲਮ੍ਬਿਨਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯੇਵਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਵਿਧਿਨੋਕ੍ਤੇਨ ਜੁਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸੇਵਨਾਦਿਨਾ ਸੀਵ੍ਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੯-੩੦||

Adhikarana 22 (31-33) · Śloka 33

ਕਰ੍ਣਂ ਸ੍ਥਾਨਾਦਪਹਤਂ ਸ੍ਥਾਪਯਿਤ੍ਵਾ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ | ਸੀਵ੍ਯੇਦ੍ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਤੈਲੇਨ ਸ੍ਰੋਤਸ਼੍ਚਾਭਿਪ੍ਰਤਰ੍ਪਯੇਤ੍ ||੩੧|| ਕਕਾਟਿਕਾਨ੍ਤੇ ਛਿਨ੍ਨੇ ਤੁ ਗਚ੍ਛਤ੍ਯਪਿ ਸਮੀਰਣੇ | ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਬਧ੍ਨੀਯਾਤ੍ ਸੀਵ੍ਯੇਚ੍ਚਾਪਿ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍ ||੩੨|| ਆਜੇਨ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਚੈਵਂ ਪਰਿਸੇਕਂ ਤੁ ਕਾਰਯੇਤ੍ | ਉਤ੍ਤਾਨੋਨ੍ਨਂ ਸਮਸ਼੍ਨੀਯਾਚ੍ਛਯੀਤ ਚ ਸੁਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਃ ||੩੩||

ਕਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਾਨਾਦਪਹਤਂ ਨਿਃਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਮ੍| ਤੈਲੇਨ ਵਾਤਘ੍ਨੌਸਧਸਿਦ੍ਧੇਨ| ਕਕਾਟਿਕਾਨ੍ਤੇ ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਃ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਕਕਾਟਿਕਾਪਰ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਗਚ੍ਛਤ੍ਯਪਿ ਸਮੀਰਣੇ ਇਤਿ ਵਾਤੇ ਨਿਰ੍ਵਹਤ੍ਯਪਿ ਸੀਵ੍ਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ‘ਅਸਾਧ੍ਯਾ ਵਾਯੁਨਿਰ੍ਵਾਹਿਣ’ (ਸੂ. ੨੩) ਇਤ੍ਯਸ੍ਯਾਯਮਪਵਾਦਃ| ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਯਥਾਸ੍ਥਾਨਂ ਸ੍ਥਾਪਯਿਤ੍ਵਾ| ਉਤ੍ਤਾਨੋਨ੍ਨਂ ਸਮਸ਼੍ਨੀਯਾਦਿਤਿ ਤਥੈਵ ਕਕਾਟਿਕਾਯਾਃ ਸੁਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਸ਼ਯਨਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸੋਤ੍ਸਰ੍ਗਾਦਿ ਚੋਤ੍ਤਾਨਸ੍ਯੈਵੇਤਿ| ਸ਼ਯੀਤ ਚ ਸੁਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤ ਇਤਿ ਯਥਾ ਕਕਾਟਿਕਾ ਸ੍ਥਿਰਾ ਭਵਤਿ||੩੧-੩੩||

Adhikarana 23 (34-35) · Śloka 35

ਸ਼ਾਖਾਸੁ ਪਤਿਤਾਂਸ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਹਾਰਾਨ੍ ਵਿਵਤਾਨ੍ ਭਸ਼ਮ੍ | ਸੀਵ੍ਯੇਤ੍ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਵੇਸ਼੍ਯਾਸ਼ੁ ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥੀਨ੍ਯਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ ||੩੪|| ਬਦ੍ਧ੍ਵਾ ਵੇਲ੍ਲਿਤਕੇਨਾਸ਼ੁ ਤਤਸ੍ਤੈਲੇਨ ਸੇਚਯੇਤ੍ | ਚਰ੍ਮਣਾ ਗੋਫਣਾਬਨ੍ਧਃ ਕਾਰ੍ਯੋ ਯੋ ਵਾ ਹਿਤੋ ਭਵੇਤ੍ ||੩੫||

ਸ਼ਾਖਾਸੁ ਪਤਿਤਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਾਖਾਸੁ ਚਤਸਸੁ| ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਵੇਸ਼੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ ਆਸ਼ੁ ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥੀਨਿ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਯਥਾਸ੍ਥਾਨਂ ਸ੍ਥਾਪਯਿਤ੍ਵਾ ਸੀਵ੍ਯੇਤ੍| ਅਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ ਇਤਿ ਅਨੁਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਦਸ਼ਾਰ੍ਥਃ; ਤੇਨ ਪੂਰ੍ਵਸਦਸ਼ੇਨ| ਵੇਲ੍ਲਿਤਕੇਨੇਤਿ ‘ਬਨ੍ਧੇਨ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੩੪-੩੫||

Adhikarana 24 (36) · Śloka 36

ਪਸ੍ਠੇ ਵ੍ਰਣੋ ਯਸ੍ਯ ਭਵੇਦੁਤ੍ਤਾਨਂ ਸ਼ਾਯਯੇਤ੍ਤੁ ਤਮ੍ | ਅਤੋਨ੍ਯਥਾ ਚੋਰਸਿਜੇ ਸ਼ਾਯਯੇਤ੍ ਪੁਰੁਸਂ ਵ੍ਰਣੇ ||੩੬||

ਪਸ੍ਠੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਤ੍ਤਾਨਂ ਸ਼ਾਯਯੇਦਿਤਿ ਦੋਸਸ੍ਰੁਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍, ਅਨ੍ਯਥਾਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ ਅਨ੍ਤਰਵਸ੍ਥਿਤੋ ਦੋਸ ਉਤ੍ਸਙ੍ਗਂ ਕਤ੍ਵਾ ਵਿਕਰੋਤਿ; ਅਨ੍ਯਥੇਤਿ ਅਧੋਮੁਖਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ- “ਉਰੋਵ੍ਰਣੀ ਉਤ੍ਤਾਨਸ਼ਯ੍ਯਾਂ ਪਰਿਹਰੇਤ੍, ਪਸ੍ਠਵ੍ਰਣੀ ਤੁ ਸ੍ਤਨੋਰੋਵਸ੍ਟਭ੍ਯ, ਦੋਸਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯਥਾ ਨ ਪ੍ਰਸਿਚ੍ਯਤੇ, ਅਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ”- ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਗਯੀ ਤੁ “ਪਸ੍ਠੇ ਵ੍ਰਣੋ ਯਸ੍ਯ ਭਵੇਦਨੁਤ੍ਤਾਨਃ ਸ਼ਯੀਤ ਸਃ| ਅਤੋਨ੍ਯਥਾ ਚੋਰਸਿਜੇ ਸ਼ਯੀਤ ਪੁਰੁਸੋ ਵ੍ਰਣੇ”- ਇਤਿ ਪਠਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਤਿ ਚ- ਅਨੁਤ੍ਤਾਨੋਵਾਙ੍ਮੁਖੋਧੋਮੁਖਃ ਸ਼ਯੀਤ, ਉਰਸਿਜੇਸੁ ਵ੍ਰਣੇਸ੍ਵਨ੍ਯਥਾ ਉਤ੍ਤਾਨ ਏਵ ਸ਼ਯੀਤੇਤਿ||੩੬||

Adhikarana 25 (37) · Śloka 37

ਛਿਨ੍ਨਾਂ ਨਿਃਸ਼ੇਸਤਃ ਸ਼ਾਖਾਂ ਦਗ੍ਧ੍ਵਾ ਤੈਲੇਨ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ | ਬਧ੍ਨੀਯਾਤ੍ ਕੋਸ਼ਬਨ੍ਧੇਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਚ ਰੋਪਣਮ੍ ||੩੭||

ਸ਼ਾਖਾਨਾਂ ਨਿਃਸ਼ੇਸਚ੍ਛੇਦੇ ਵਿਧਾਨਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਛਿਨ੍ਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੋਸ਼ਬਨ੍ਧੇਨ ਸ੍ਥਗਿਕਾਬਨ੍ਧੇਨ| ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਰੋਪਣਮਿਤਿ ਸ਼ੋਧਨਸ੍ਯਾਗ੍ਨਿਨੈਵ ਕਤਤ੍ਵਾਤ੍||੩੭||

Adhikarana 26 (38) · Śloka 39

ਚਨ੍ਦਨਂ ਪਦ੍ਮਕਂ ਰੋਧ੍ਰਮੁਤ੍ਪਲਾਨਿ ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗਵਃ | ਹਰਿਦ੍ਰਾ ਮਧੁਕਂ ਚੈਵ ਪਯਃ ਸ੍ਯਾਦਤ੍ਰ ਚਾਸ੍ਟਮਮ੍ ||੩੮|| ਤੈਲਮੇਭਿਰ੍ਵਿਪਕ੍ਵਂ ਤੁ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਵ੍ਰਣਰੋਪਣਮ੍ |੩੯|

ਅਸ੍ਯ ਰੋਪਣਾਰ੍ਥਂ ਤੈਲਮਾਹ- ਚਨ੍ਦਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਯੋ ਦੁਗ੍ਧਂ, ਸ੍ਯਾਤ੍ ਭਵੇਤ੍, ਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮਾਨਮ੍| ਨਨੁ ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦੇਵ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸਿਦ੍ਧਾਵਸ੍ਟਮਗ੍ਰਹਣਂ ਕਿਮਰ੍ਥਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਨਾਤ੍ਰ ਪਾਕੋ ਜਲੇਨੇਸ੍ਯਤੇ, ਪਯਸੈਵ ਪਾਕਂ ਮਨ੍ਯਤੇ; ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਸ੍ਟਮਗ੍ਰਹਣੇਨਾਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਞ੍ਜ੍ਞਕਮਿਦਂ ਤੈਲਮਿਤਿ ਕਥਯਨ੍ਤਿ ||੩੮||-

Adhikarana 27 (39-40) · Śloka 41

ਚਨ੍ਦਨਂ ਕਰ੍ਕਟਾਖ੍ਯਾ ਚ ਸਹੇ ਮਾਂਸ੍ਯਾਹ੍ਵਯਾਮਤਾ ||੩੯|| ਹਰੇਣਵੋ ਮਣਾਲਂ ਚ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਪਦ੍ਮਕੋਤ੍ਪਲੇ | ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਾਙ੍ਗਂ ਤ੍ਰਿਵਤਮੇਤਦ੍ਵਾ ਪਯਸਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ ||੪੦|| ਤੈਲਂ ਵਿਪਕ੍ਵਂ ਸੇਕਾਰ੍ਥੇ ਹਿਤਂ ਤੁ ਵ੍ਰਣਰੋਪਣੇ |੪੧|

ਅਸ੍ਯ ਰੋਪਣਾਰ੍ਥਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਚਨ੍ਦਨਾਦਿਤੈਲਮਾਹ- ਚਨ੍ਦਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰ੍ਕਟਾਖ੍ਯਾ ਕਰ੍ਕਟਸ਼ਙ੍ਗੀ| ਸਹੇ ਮਾਸਪਰ੍ਣੀ ਮੁਦ੍ਗਪਰ੍ਣੀ ਚ| ਅਮਤਾ ਗੁਡੂਚੀ| ਹਰੇਣਵਃ ਕਲਾਯਾਃ| ਮਣਾਲਮ੍ ਉਸ਼ੀਰਮ੍| ਉਤ੍ਪਲਂ ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਮ੍| ਤ੍ਰਿਵਤਮਿਤਿ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਘਤਵਸਾਮਜ੍ਜਭਿਰ੍ਵਤਂ ਤੈਲਂ ਤ੍ਰਿਵਤਮ੍| ਏਤਤ੍ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਾਙ੍ਗਂ ਤੈਲਮ੍| ਪਯਸਾ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇਨ ਪਕ੍ਵਮ੍| ਵਾਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਤੈਲਾਪੇਕ੍ਸਯਾ| ‘ਮਾਂਸ੍ਯਾਹ੍ਵਯਾ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਸੋਮਾਹ੍ਵਯਾ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਸੋਮਾਹ੍ਵਯਾ ਤ੍ਰਿਸਨ੍ਧਿਕਾ, ‘ਸੋਮਲਤਾ’ ਇਤ੍ਯਪਰੇ| ਗਯੀ ਤੁ ਮਜ੍ਜਵਰ੍ਜਂ ਤ੍ਰਯਃ ਸ੍ਨੇਹਾਸ੍ਤ੍ਰਿਵਤਮਿਤ੍ਯਾਹ, ਤਨ੍ਮਤੇ ਤ੍ਰਿਵਤਂ ਪਯਸਾ ਵਿਪਕ੍ਵਂ ਵ੍ਰਣਰੋਪਣਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਮ੍||੩੯-੪੦||-

Adhikarana 28 (41-43) · Śloka 43

ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਭਿਨ੍ਨਾਨਾਂ ਤੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ||੪੧|| ਭਿਨ੍ਨਂ ਨੇਤ੍ਰਮਕਰ੍ਮਣ੍ਯਮਭਿਨ੍ਨਂ ਲਮ੍ਬਤੇ ਤੁ ਯਤ੍ | ਤਨ੍ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਯਥਾਸ੍ਥਾਨਮਵ੍ਯਾਵਿਦ੍ਧਸਿਰਂ ਸ਼ਨੈਃ ||੪੨|| ਪੀਡਯੇਤ੍ ਪਾਣਿਨਾ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇਣ ਤੁ | ਤਤੋਸ੍ਯ ਤਰ੍ਪਣਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਨਸ੍ਯਂ ਚਾਨੇਨ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ||੪੩||

ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਆਸ਼ਯਵਿਸਯੇ ਭਿਨ੍ਨਲਕ੍ਸਣਂ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਨੇਤ੍ਰਮਪ੍ਯਾਸ਼ਯ ਏਵ ਵ੍ਯਵਹਰ੍ਤਵ੍ਯਮਤ ਆਹ- ਭਿਨ੍ਨਂ ਨੇਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਕਰ੍ਮਣ੍ਯਮ੍ ਅਵਲੋਕਨਾਦਿਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣੋਸਮ੍ਪਾਦਕਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ, ਅਕਰ੍ਮਣ੍ਯਮਸਾਧ੍ਯਮਾਹੁਃ| ਤਚ੍ਚਾਭਿਨ੍ਨਂ ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਂ ਚ ਸਾਧ੍ਯਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਵ੍ਯਮ੍| ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਸ੍ਥਾਪਯਿਤ੍ਵਾ| ਅਵ੍ਯਾਵਿਦ੍ਧਸਿਰਮ੍ ਅਨਾਕੁਲਿਤਸਿਰਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਅਵ੍ਯਾਵਿਦ੍ਧਸ਼ਿਰਂ’ ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਅਕੁਟਿਲਮਸ੍ਤਕਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਪਾਣਿਨਾ ਹਸ੍ਤੇਨ| ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰਾਣਾਮਨ੍ਤਰਤ੍ਵਮੂਸ੍ਮਤ੍ਵਵ੍ਯੁਦਾਸਾਰ੍ਥਂ ਮਾਰ੍ਦਵਾਰ੍ਥਂ ਚ| ਤਤੋ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਰ੍ਦਾਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਤਰ੍ਪਣਂ ਪੂਰਣਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਅਨੇਨ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਅਨੇਨ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਆਜੇਨ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ||੪੧-੪੩||

Adhikarana 29 (44) · Śloka 45

ਆਜਂ ਘਤਂ ਕ੍ਸੀਰਪਾਤ੍ਰਂ ਮਧੁਕਂ ਚੋਤ੍ਪਲਾਨਿ ਚ | ਜੀਵਕਰ੍ਸਭਕੌ ਚੈਵ ਪਿਸ੍ਟ੍ਵਾ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍ ||੪੪|| ਸਰ੍ਵਨੇਤ੍ਰਾਭਿਘਾਤੇ ਤੁ ਸਰ੍ਪਿਰੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ |੪੫|

ਤਦੇਵਾਜਂ ਘਤਮੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਆਜਂ ਘਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਜਾਘਤਂ ਮਧੁਕਾਦਿਭਿਃ ਸਮਾਂਸ਼ਂ ਪਿਸ੍ਟ੍ਵਾ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਗਵ੍ਯਂ ਕ੍ਸੀਰਪਾਤ੍ਰਂ ਕ੍ਸੀਰਾਢਕਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍| ਨਨੁ ਚਾਜਘਤਸ੍ਯ ਕਿਂ ਪੇਸਣੇਨ? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਪੇਸਣਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਮਤ੍ਵਮਤ੍ਰਾਭਿਧੀਯਤੇ ਯਥਾਨ੍ਯੇਸੁ ਯੋਗੇਸ੍ਵਰ੍ਕਕ੍ਸੀਰਾਦੀਨਾਂ; ਤਤਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਯਥਾ ਮਾਤ੍ਰਯਾਸ੍ਟੌ ਪਲਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਥਾ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਪਰਿਕਲ੍ਪ੍ਯ ਘਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਕ੍ਸੀਰਾਢਕਮਾਵਾਪ੍ਯ ਵਿਪਚੇਦਿਤ੍ਯੇਸ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਦ੍ਧਵ੍ਯਵਹਾਰਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਆਜਂ ਘਤਂ ਗਵ੍ਯਂ ਚ ਤੁਲ੍ਯਂ ਕਤ੍ਵਾ ਮਧੁਕਾਦਿਕਲ੍ਕੇਨ ਪਚੇਤ੍, ਸ਼ੇਸਂ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍; ਨੈਵਮ੍, ਵਦ੍ਧਾ ਆਢਕਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਦ੍ਵਿਗੁਣਤਯਾ ਪਰਿਭਾਸਿਤਤ੍ਵਾਦਸ੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਧਿਕਪਲਸ਼ਤਂ ਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ| ਪਿਸ੍ਟ੍ਵਾ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਿਪਾਚਯੇਦਿਤਿ ਸਰ੍ਪਿਰਿਤਿ ਚ ਸਰ੍ਪਿਸੋ ਦ੍ਵਿਰੁਚ੍ਚਾਰਣਂ ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਂ; ਤੇਨ, ਅਨੇਨੈਵ ਘਤੇਨ ਤਰ੍ਪਣਂ ਨਸ੍ਯਂ ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ ਨ ਤ੍ਵਨ੍ਯੇਨੇਤਿ| ਗਯੀ ਤੁ, “ਅਜਾਘਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ੍ਥਂ, ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਪੁਨਰਾਢਕਂ, ਮਧੁਕਾਦੀਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਦ੍ਵਿਪਲਿਕਾਨ੍ਯਸ੍ਟਪਲਤ੍ਵੇਨ ਘਤਸ੍ਯ ਪਾਦਿਕਾਨਿ” ਇਤ੍ਯਾਹ||੪੪||-

Adhikarana 30 (45-49) · Śloka 49

ਉਦਰਾਨ੍ਮੇਦਸੋ ਵਰ੍ਤਿਰ੍ਨਿਰ੍ਗਤਾ ਯਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ ||੪੫|| ਕਸਾਯਭਸ੍ਮਮਤ੍ਕੀਰ੍ਣਾਂ ਬਦ੍ਧ੍ਵਾ ਸੂਤ੍ਰੇਣ ਸੂਤ੍ਰਵਿਤ੍ | ਅਗ੍ਨਿਤਪ੍ਤੇਨ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਛਿਨ੍ਦ੍ਯਾਨ੍ਮਧੁਸਮਾਯੁਤਮ੍ ||੪੬|| ਬਦ੍ਧ੍ਵਾ ਵ੍ਰਣਂ ਸੁਜੀਰ੍ਣੇਨ੍ਨੇ ਸਰ੍ਪਿਸਃ ਪਾਨਮਿਸ੍ਯਤੇ | ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਾਦਤੇ ਚਾਪਿ ਪਯਃਪਾਨਂ ਵਿਧੀਯਤੇ ||੪੭|| ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਧੁਯਸ੍ਟਿਭ੍ਯਾਂ ਲਾਕ੍ਸਯਾ ਵਾ ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਯਾ | ਚਿਤ੍ਰਾਸਮਨ੍ਵਿਤਂ ਚੈਵ ਰੁਜਾਦਾਹਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ||੪੮|| ਆਟੋਪੋ ਮਰਣਂ ਵਾ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛੂਲੋ ਵਾਚ੍ਛਿਦ੍ਯਮਾਨਯਾ | ਮੇਦੋਗ੍ਰਨ੍ਥੌ ਤੁ ਯਤ੍ਤੈਲਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਤਚ੍ਚ ਯੋਜਯੇਤ੍ ||੪੯||

ਉਦਰਭੇਦਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਉਦਰਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਸਾਯਭਸ੍ਮਮਤ੍ਕੀਰ੍ਣਾਂ ‘ਤਾਂ ਵਰ੍ਤਿਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ; ਕਸਾਯਾਃ ਸਰ੍ਜਕਾਰ੍ਜੁਨਾਦਯਃ, ਤੇਸਾਂ ਭਸ੍ਮ ਕ੍ਸਾਰਃ , ਮਤ੍ ਕਸ੍ਣਮਤ੍, ਕੀਰ੍ਣਾਂ ਗੁਣ੍ਡਿਤਾਮ੍ ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਕਸਾਯਚੂਰ੍ਣਮਤ੍ਕੀਰ੍ਣਾਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਬਦ੍ਧ੍ਵੇਤਿ ਮੂਲਮਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸੂਤ੍ਰਵਿਤ੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਤ੍| ਅਗ੍ਨਿਤਪ੍ਤੇਨ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਛਿਨ੍ਦ੍ਯਾਤ੍, ਅਨ੍ਯਥਾ ਅਤਪ੍ਤਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਚ੍ਛੇਦਨੇ ਪਾਕਭਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸਾ ਪੁਨਃ ਕ੍ਸਤਂ ਯਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼੍ਯਮਾਨਾ ਨ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ ਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਾ ਵਾ ਨਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ ਤਦਾ ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ਛੇਦਃ| ਚਿਤ੍ਰਾ ਏਰਣ੍ਡਃ, ਦਨ੍ਤੀਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਕਲ੍ਪਨਾ ਚੇਯਂ- ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਯਸ੍ਟਿਮਧੁਕ੍ਵਥਿਤਸ੍ਯ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰੈਰਣ੍ਡਤੈਲਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਸ੍ਯ ਪਾਨਮਿਤ੍ਯੇਕੋ ਯੋਗਃ, ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਕ੍ਵਥਿਤਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸਲਾਕ੍ਸਾਚਿਤ੍ਰਾਤਿਲਤੈਲਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਂ ਪੀਯਤ ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਯੋਗਃ| ਵਾਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਕੇਚਿਦੇਕਮੇਵ ਯੋਗਮਾਮਨਨ੍ਤਿ, ਤਥਾ ਚ ਵਦ੍ਧਵਾਗ੍ਭਟਃ- “ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰੇ ਚ ਵ੍ਰਣੇ ਬਦ੍ਧੇ ਸੁਜੀਰ੍ਣੇਨ੍ਨੇ ਘਤਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਕ੍ਸੀਰਂ ਵਾ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਚਿਤ੍ਰਾਲਾਕ੍ਸਾਗੋਕ੍ਸੁਰਕੈਃ ਸ਼ਤਮ੍|| ਰੁਗ੍ਦਾਹਜਿਤ੍ ਸਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵੈਃ ਪਰਂ ਪੂਰ੍ਵੋਦਿਤੋ ਵਿਧਿਃ” (ਅ. ਸਂ. ਉ. ੩੧) ਇਤਿ| ਕ੍ਸੀਰਪਾਕਵਿਧਿਰਯਂ- “ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਸ੍ਟਗੁਣਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਕ੍ਸੀਰਾਤ੍ਤੋਯਂ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍| ਕ੍ਸੀਰਾਵਸ਼ੇਸਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ ਕ੍ਸੀਰਪਾਕੇ ਤ੍ਵਯਂ ਵਿਧਿਃ”- ਇਤਿ| ਪ੍ਰਤਿਦਿਨਂ ਕ੍ਸੀਰਚਤੁਸ੍ਪਲਂ ਪੇਯਂ, ਸ਼ਰ੍ਕਰੈਰਣ੍ਡਤੈਲਂ ਤੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਕਾਰ੍ਸਿਕਮ੍; ਏਵਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਯੋਗੇਪਿ| ਰੁਜਾਦਾਹਵਿਨਾਸ਼ਨਮਿਤਿ ਪਯਃ- ਪਾਨਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਮੇਦੋਵਰ੍ਤੇਰਚ੍ਛੇਦੇ ਫਲਮਾਹ- ਆਟੋਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਚ੍ਛਿਦ੍ਯਮਾਨਯਾ ਅਕਤ੍ਤਮਾਨਯਾ| ਮੇਦੋਗ੍ਰਨ੍ਥੌ ਤੁ ਯਤ੍ਤੈਲਮਿਤਿ “ਦ੍ਵਿਕਰਞ੍ਜ” (ਚਿ. ੧੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਮ੍||੪੫-੪੯||

Adhikarana 31 (50) · Śloka 50

ਤ੍ਵਚੋਤੀਤ੍ਯ ਸਿਰਾਦੀਨਿ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਵਾ ਪਰਿਹਤ੍ਯ ਵਾ | ਕੋਸ੍ਠੇ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਂ ਸ਼ਲ੍ਯਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦੁਕ੍ਤਾਨੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ ||੫੦||

ਮੇਦੋਵਰ੍ਤਿਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਤ੍ਤ੍ਯਾ ਜਠਰਗਤਸ਼ਲ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਤ੍ਵਚੋਤੀਤ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਵਚੋਤੀਤ੍ਯ ਤ੍ਵਚੋਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ, ਤ੍ਵਚਃ ਸਪ੍ਤ; ਸਿਰਾਦੀਨਿ ਸਿਰਾਮਾਂਸਸ੍ਨਾਯੁਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥੀਨਿ| ਸਿਰਾਚ੍ਛੇਦਲਿਙ੍ਗਂ ਤੁ “ਸੁਰੇਨ੍ਦ੍ਰਗੋਪਪ੍ਰਤਿਮਂ” (ਸੂ. ੨੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਉਕ੍ਤਾਨੁਪਦ੍ਰਵਾਨਿਤਿ ਪ੍ਰਣਸ੍ਟਸ਼ਲ੍ਯਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੇ “ਕੋਸ੍ਠਗਤੇ ਤ੍ਵਾਟੋਪਾਨਾਹਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਦੀਨ੍” (ਸੂ. ੨੬) ਇਤਿ||੫੦||

Adhikarana 32 (51) · Śloka 51

ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਲੋਹਿਤਂ ਪਾਣ੍ਡੁਂ ਸ਼ੀਤਪਾਦਕਰਾਨਨਮ੍ | ਸ਼ੀਤੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਂ ਰਕ੍ਤਨੇਤ੍ਰਮਾਨਦ੍ਧਂ ਚ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੫੧||

ਕੋਸ੍ਠਗਤਸ਼ਲ੍ਯਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਲੋਹਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਤਰ੍ਲੋਹਿਤਂ ਕੋਸ੍ਠਮਧ੍ਯਪਤਿਤਰੁਧਿਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਾਣ੍ਡੁਂ ਸ਼੍ਵੇਤਮ੍| ਸ਼ੀਤਪਾਦਕਰਾਨਨਂ ਸ਼ੀਤਚਰਣਹਸ੍ਤਮੁਖਮ੍| ਆਨਦ੍ਧਂ ਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗਾਦਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨਦੋਸਮਲਮ੍| ਏਵਂਵਿਧਂ ਸ਼ਲ੍ਯਵਨ੍ਤਂ ਪੁਮਾਂਸਂ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ਪਰਿਹਰੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫੧||

Adhikarana 33 (52-54) · Śloka 54

ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥੇ ਰੁਧਿਰੇ ਵਮਨਂ ਪਥ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ | ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥੇ ਦੇਯਂ ਚ ਵਿਰੇਚਨਮਸਂਸ਼ਯਮ੍ ||੫੨|| ਆਸ੍ਥਾਪਨਂ ਚ ਨਿਃਸ੍ਨੇਹਂ ਕਾਰ੍ਯਮੁਸ੍ਣੈਰ੍ਵਿਸ਼ੋਧਨੈਃ | ਯਵਕੋਲਕੁਲਤ੍ਥਾਨਾਂ ਨਿਃਸ੍ਨੇਹੇਨ ਰਸੇਨ ਚ ||੫੩|| ਭੁਞ੍ਜੀਤਾਨ੍ਨਂ ਯਵਾਗੂਂ ਵਾ ਪਿਬੇਤ੍ ਸੈਨ੍ਧਵਸਂਯੁਤਾਮ੍ | ਅਤਿਨਿਃਸ੍ਰੁਤਰਕ੍ਤੋ ਵਾ ਭਿਨ੍ਨਕੋਸ੍ਠਃ ਪਿਬੇਦਸਕ੍ ||੫੪||

ਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥੇ ਪਿਤ੍ਤਾਸ਼ਯਸ੍ਥੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਾਤਾਸ਼ਯਸ੍ਥੇ ਪੁਨਰਾਸ੍ਥਾਪਨਮੇਵ; ਆਸ੍ਥਾਪਨਂ ਨਿਰੂਹਃ| ਉਸ੍ਣੈਰ੍ਵਿਸ਼ੋਧਨੈਰ੍ਗੋਮੂਤ੍ਰਾਦਿਭਿਰਾਸ੍ਥਾਪਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਾਨੁਲੋਮਨਮਨ੍ਨਮਾਹ- ਯਵਕੋਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਿਃਸ੍ਰੁਤਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਭਿਧਾਯਾਤਿਨਿਃਸ੍ਰੁਤਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਅਤਿਨਿਃਸ੍ਰੁਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਬੇਦਸਗਿਤਿ ਜੀਵਿਤਾਨੁਬਨ੍ਧਨਾਰ੍ਥਮ੍||੫੨-੫੪||

Adhikarana 34 (55) · Śloka 55

ਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨਾਸ੍ਤੁ ਯਸ੍ਯ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਮਾਰੁਤਾਃ | ਵ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਃ ਸ ਭਿਨ੍ਨੇਪਿ ਕੋਸ੍ਠੇ ਜੀਵਤਿ ਮਾਨਵਃ ||੫੫||

ਭਿਨ੍ਨਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਃ ਵਿਗਤਾ ਉਪਦ੍ਰਵਾ ਯਸ੍ਯ ਸਃ, ਉਪਦ੍ਰਵਾ ਜ੍ਵਰਾਧ੍ਮਾਨਾਦਯਃ||੫੫||

Adhikarana 35 (56-65) · Śloka 66

ਅਭਿਨ੍ਨਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼੍ਯਂ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਭਵੇਤ੍ | ਪਿਪੀਲਿਕਾਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਸ੍ਤਂ ਤਦਪ੍ਯੇਕੇ ਵਦਨ੍ਤਿ ਤੁ ||੫੬|| ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲ੍ਯ ਪਯਸਾ ਦਿਗ੍ਧਂ ਤਣਸ਼ੋਣਿਤਪਾਂਸ਼ੁਭਿਃ | ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯੇਤ੍ ਕਤ੍ਤਨਖੋ ਘਤੇਨਾਕ੍ਤਂ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਃ ||੫੭|| ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯੇਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਸਿਕ੍ਤਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਘਤਾਪ੍ਲੁਤਮ੍ | ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯਾਭਿਮਸ਼ੇਤ੍ ਕਣ੍ਠਂ ਜਲੇਨੋਦ੍ਵੇਜਯੇਦਪਿ ||੫੮|| ਹਸ੍ਤਪਾਦੇਸੁ ਸਙ੍ਗਹ੍ਯ ਸਮੁਤ੍ਥਾਪ੍ਯ ਮਹਾਬਲਾਃ | ਭਵਤ੍ਯਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ਸ੍ਤੁ ਯਥਾ ਨਿਰ੍ਧੁਨੁਯੁਸ੍ਤਥਾ ||੫੯|| ਤਥਾਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤਃ ਸ੍ਵਾਂ ਕਲਾਂ ਪੀਡਯਨ੍ਤਿ ਚ | ਵ੍ਰਣਾਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦ੍ਬਹੁਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾ ਦੁਸ੍ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਂ ਭਵੇਤ੍ਤੁ ਯਤ੍ ||੬੦|| ਤਦਾਪਾਟ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਭਿਸਗਨ੍ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯੇਤ੍ | ਯਥਾਸ੍ਥਾਨਂ ਨਿਵਿਸ੍ਟੇ ਚ ਵ੍ਰਣਂ ਸੀਵ੍ਯੇਦਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਃ ||੬੧|| ਸ੍ਥਾਨਾਦਪੇਤਮਾਦਤ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਗੁਪਿਤਮੇਵ ਵਾ | ਵੇਸ੍ਟਯਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਪਟ੍ਟੇਨ ਘਤਸੇਕਂ ਪ੍ਰਦਾਪਯੇਤ੍ ||੬੨|| ਘਤਂ ਪਿਬੇਤ੍ ਸੁਖੋਸ੍ਣਂ ਚ ਚਿਤ੍ਰਾਤੈਲਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ | ਮਦੁਕ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ਕਤੋ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਾਧਃਪ੍ਰਵਤ੍ਤਯੇ ||੬੩|| ਤਤਸ੍ਤੈਲਮਿਦਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਰੋਪਣਾਰ੍ਥਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਃ | ਤ੍ਵਚੋਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣਧਵਯੋਰ੍ਮੋਚਕੀਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗਯੋਃ ||੬੪|| ਸ਼ਲ੍ਲਕ੍ਯਰ੍ਜੁਨਯੋਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਦਾਰ੍ਯਾਃ ਕ੍ਸੀਰਿਣਾਂ ਤਥਾ | ਬਲਾਮੂਲਾਨਿ ਚਾਹਤ੍ਯ ਤੈਲਮੇਤੈਰ੍ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍ ||੬੫|| ਵ੍ਰਣਂ ਸਂਰੋਪਯੇਤ੍ਤੇਨ ਵਰ੍ਸਮਾਤ੍ਰਂ ਯਤੇਤ ਚ |੬੬|

ਇਦਾਨੀਂ ਕੋਸ੍ਠਗਤਾਨ੍ਤ੍ਰਭੇਦਮਾਹ- ਅਭਿਨ੍ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਨ੍ਯਥੇਤਿ ਯਥੈਵ ਸ੍ਥਿਤਾਨਿ ਤਥੈਵ ਪ੍ਰਵੇਸ਼੍ਯਾਨਿ ਤੇਨੈਵ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਪਰੇ ਤ੍ਵਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ, ਯਥਾ- ਅਭਿਨ੍ਨਾਦਨ੍ਯਥਾ ਅਪਰਪ੍ਰਕਾਰਂ ਭਿਨ੍ਨਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼੍ਯਂ ਨ ਭਵੇਤ੍; ਤਥਾਚ ਵਦ੍ਧਵਾਗ੍ਭਟਃ- “ਅਭਿਨ੍ਨਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼੍ਯਂ ਨਹ੍ਯਤੋਨ੍ਯਥਾ” (ਅ. ਸਂ. ਉ. ੩੨)- ਇਤਿ| ਭਿਨ੍ਨਮਪਿ ਮਤਾਨ੍ਤਰੇਣ ਪ੍ਰਵੇਸ਼੍ਯਮਿਤਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਪਿਪੀਲਿਕਾਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਸ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦਪਿ ਭਿਨ੍ਨਮਪਿ, ਅਨ੍ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼੍ਯਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਪਿਪੀਲਿਕਾਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਸ੍ਤਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪਿਪੀਲਿਕਾਵਦਨਸਨ੍ਦਂਸ਼ਸਂਹਿਤੇ ਅਨ੍ਤ੍ਰੇ ਤਾਸਾਂ ਕਬਨ੍ਧਚ੍ਛੇਦਃ ਕਾਰ੍ਯ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ | ਗਯੀ ਤੁ ‘ਅਲਾਙ੍ਗੁਲਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਸ੍ਤਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਅਲਾਙ੍ਗੁਲਃ ਸ੍ਥੂਲਪਿਪੀਲਿਕਃ| ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਯਸਾ ਕ੍ਸੀਰੇਣ, ਦਿਗ੍ਧਂ ਗੁਣ੍ਡਿਤਂ, ਆਵਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ | ਪਾਂਸ਼ੁਃ ਧੂਲਿਃ| ਕਤ੍ਤਨਖਃ ਛਿਨ੍ਨਨਖਃ| ਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟੇਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਨਯਨਾਰ੍ਥਮਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯੋਪਾਯਤ੍ਰਯਮਾਹ- ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭਿਮਸ਼ੇਤ੍ ਸ੍ਪਸ਼ੇਤ੍| ਉਦ੍ਵੇਜਯੇਤ੍ ਤ੍ਰਾਸਯੇਤ੍| ਸਮੁਤ੍ਥਾਪ੍ਯ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨੀਤ੍ਵਾ ਅਨ੍ਤ੍ਰਭੇਦਵਨ੍ਤਂ ਪੁਰੁਸਂ ਮਹਾਬਲਾਃ ਪੁਰੁਸਾਸ੍ਤਥਾ ਨਿਰ੍ਧੁਨੁਯੁਰ੍ਯਥਾਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ੋ ਭਵਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ; ਨਿਰ੍ਧੁਨੁਯੁਃ ਆਲੋਡਯੇਯੁਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ | ਏਭਿਃ ਪ੍ਰਯੋਗੈਃ ਕਿਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਤਥਾਨ੍ਤ੍ਰਾਣੀਤ੍ਯਾਦਿ| (ਅਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਯਥਾਨ੍ਤਃ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਤਥਾ) ਸ੍ਵਾਂ ਕਲਾਂ ਪੀਡਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਕੀਯਾ ਕਲਾ ਪਞ੍ਚਮੀ ਮਲਧਰਾ ਤਾਂ ਪੀਡਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਂ ਨਿਰ੍ਵਿਸ਼ਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੁਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਵ੍ਰਣਾਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਰਣਾਲ੍ਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਵ੍ਰਣਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍, ਬਹੁਤ੍ਵਾਦ੍ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਬਹੁਲਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਤ੍ਰ ਵਿਪੁਲਤ੍ਵੇ ਸਤਿ ਸ ਵ੍ਰਣਃ ਸੀਵ੍ਯਃ| ਕੇਚਿਦ੍ਬਹੁਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਵਿਸ਼ੇਸਣਮਙ੍ਗੀਕਤ੍ਯ ਵ੍ਰਣਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤ੍ਵੇ ਅਨ੍ਤ੍ਰਬਹੁਤ੍ਵੇ ਚੋਭਯਤ੍ਰਾਪਿ ਪਾਟਨਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਤਚ੍ਚ ਪਾਟਨਂ ਯਾਵਤਾਨ੍ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ ਤਾਵਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਅਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਃ ਅਨਲਸਃ| ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨੇਨਿਵਿਸ੍ਟਂ ਵ੍ਯਾਕੁਲਿਤਂ ਚਾਨ੍ਤ੍ਰਂ ਕਿਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਸ੍ਥਾਨਾਦਪੇਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪੇਤਮ੍ ਅਪਗਤਮ੍| ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਦਤ੍ਤੇ ਗਹ੍ਣਾਤਿ ਮਾਰਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗੁਪਿਤਂ ਵ੍ਯਾਕੁਲਿਤਂ ਪਰਸ੍ਪਰਮਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤਃ ਪਰਂ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਧਿਃ- ਵੇਸ੍ਟਯਿਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧੁਘਤਾਭ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪਟ੍ਟਵੇਸ੍ਟਿਤਂ ਘਤੇਨ ਕੋਸ੍ਣੇਨ ਸਿਞ੍ਚੇਤ੍| ਚਿਤ੍ਰਾਤੈਲਸਮਨ੍ਵਿਤਮਿਤਿ ਚਿਤ੍ਰਾਤੈਲਮ੍ ਏਰਣ੍ਡਤੈਲਂ, ਤਤ੍ਫਲਂ ਪੁਰੀਸਮਾਰ੍ਦਵਂ ਵਾਤਾਨੁਲੋਮਨਂ ਚ| ਇਦਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮ੍| ਤ੍ਵਚੋਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣਃ ਪੂਰ੍ਵਦੇਸ਼ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੋਸ਼੍ਵਤ੍ਥਸਦਸ਼ਃ; ਮੋਚਕੀ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀ, ਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗਂ ਕਰ੍ਕਟਸ਼ਙ੍ਗਂ, ਪੁਤ੍ਰਞ੍ਜੀਵਕਭੇਦ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ, ਕ੍ਸੀਰਿਣ੍ਯੋ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧੋਦੁਮ੍ਬਰਾਸ਼੍ਵਤ੍ਥਪ੍ਲਕ੍ਸਗਰ੍ਦਭਾਣ੍ਡਾਃ, ਏਸਾਂ ਤ੍ਵਗ੍ਭਿਰ੍ਬਲਾਮੂਲੈਸ਼੍ਚ ਤੈਲਪਾਦੇਨ ਕਲ੍ਕੀਕਤੈਰ੍ਜਲਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਤੈਲਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਪਾਚਯੇਦਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ; ਗਯੀ ਤੁ “ਏਸਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਾਢਕਂ ਸਲਿਲਾਢਕੈਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਕ੍ਵਥਿਤਮਾਢਕਸ਼ੇਸਂ, ਤੇਨ ਕਸਾਯੇਣਾਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣਾਦਿਤ੍ਵਕ੍ਪਾਦਕਲ੍ਕਂ ਤੈਲਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਪਾਚਯੇਤ੍” ਇਤ੍ਯਾਹ| ਵਰ੍ਸਮਾਤ੍ਰਂ ਯਤੇਤੇਤਿ ਮੈਥੁਨਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿ ਪਰਿਹਰਨ੍ ਯਤ੍ਨਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫੬-੬੫||

Adhikarana 36 (66-68) · Śloka 69

ਪਾਦੌ ਨਿਰਸ੍ਤਮੁਸ੍ਕਸ੍ਯ ਜਲੇਨ ਪ੍ਰੋਕ੍ਸ੍ਯ ਚਾਕ੍ਸਿਣੀ ||੬੬|| ਪ੍ਰਵੇਸ਼੍ਯ ਤੁਨ੍ਨਸੇਵਨ੍ਯਾ ਮੁਸ੍ਕੌ ਸੀਵ੍ਯੇਤ੍ਤਤਃ ਪਰਮ੍ | ਕਾਰ੍ਯੋ ਗੋਫਣਿਕਾਬਨ੍ਧਃ ਕਟ੍ਯਾਮਾਵੇਸ਼੍ਯ ਯਨ੍ਤ੍ਰਕਮ੍ ||੬੭|| ਨ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਸੇਕਂ ਚ ਤੇਨ ਕ੍ਲਿਦ੍ਯਤਿ ਹਿ ਵ੍ਰਣਃ | ਕਾਲਾਨੁਸਾਰ੍ਯਾਗੁਰ੍ਵੇਲਾਜਾਤੀਚਨ੍ਦਨਪਦ੍ਮਕੈਃ ||੬੮|| ਸ਼ਿਲਾਦਾਰ੍ਵ੍ਯਮਤਾਤੁਤ੍ਥੈਸ੍ਤੈਲਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਰੋਪਣਮ੍ |੬੯|

ਮੁਸ੍ਕਭੇਦਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਪਾਦੌ ਨਿਰਸ੍ਤਮੁਸ੍ਕਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਦਾਵਕ੍ਸਿਣੀ ਚ ਜਲੇਨ ਪ੍ਰੋਕ੍ਸ੍ਯ ਸਿਕ੍ਤ੍ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ‘ਮੁਸ੍ਕਫਲੇ’ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰਃ| ਮੁਸ੍ਕੌ ਅਣ੍ਡਕੋਸੌ, ਤੁਨ੍ਨਸੇਵਨ੍ਯਾ ਸੇਵਨੀਵਿਸ਼ੇਸੇਣ, ਸੀਵ੍ਯੇਤ੍| ਗੋਫਣਿਕਾ ਕੌਪੀਨਂ ਕਚ੍ਛੋਟਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਟ੍ਯਾਮਾਵੇਸ਼੍ਯ ਯਨ੍ਤ੍ਰਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਟ੍ਟਯਨ੍ਤ੍ਰਮਾਵੇਸ਼੍ਯ, ਚਲਨਭਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਾਲਾਨੁਸਾਰ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਲਾਨੁਸਾਰ੍ਯਾ ਤਗਰਂ, ਸ਼ਿਲਾ ਮਨਃਸ਼ਿਲਾ||੬੬-੬੮||-

Adhikarana 37 (69-70) · Śloka 71

ਸ਼ਿਰਸੋਪਹਤੇ ਸ਼ਲ੍ਯੇ ਬਾਲਵਰ੍ਤਿਂ ਨਿਵੇਸ਼ਯੇਤ੍ ||੬੯|| ਬਾਲਵਰ੍ਤ੍ਯਾਮਦਤ੍ਤਾਯਾਂ ਮਸ੍ਤੁਲੁਙ੍ਗਂ ਵ੍ਰਣਾਤ੍ ਸ੍ਰਵੇਤ੍ | ਹਨ੍ਯਾਦੇਨਂ ਤਤੋ ਵਾਯੁਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦੇਵਮੁਪਾਚਰੇਤ੍ ||੭੦|| ਵ੍ਰਣੇ ਰੋਹਤਿ ਚੈਕੈਕਂ ਸ਼ਨੈਰ੍ਬਾਲਮਪਕ੍ਸਿਪੇਤ੍ |੭੧|

ਅਤਃ ਪਰਂ ਵਿਦ੍ਧਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰਮ੍ਭਃ, ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਗੇਵੋਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗੇ ਵਿਦ੍ਧਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਸ਼ਿਰਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪਹਤੇ ਕਰ੍ਸਿਤੇ| ਬਾਲਵਰ੍ਤਿਮਿਤਿ ਕੇਸ਼ਰਚਿਤਵਰ੍ਤਿਂ ਵ੍ਰਣਮੁਖਪਿਧਾਨਾਰ੍ਥਂ ਨਿਵੇਸ਼ਯੇਤ੍ ਨਿਰਵਸ਼ੇਸੇਣ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯੇਤ੍| ਬਾਲਵਰ੍ਤ੍ਯਦਾਨੇ ਦੋਸਮਾਹ- ਬਾਲਵਰ੍ਤ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਸ੍ਤੁਲੁਙ੍ਗਮਿਤਿ ਸ਼ਿਰਸੋ ਬਲਾਧਾਨਂ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਘਤਾਕਾਰਂ ਮਸ੍ਤੁਲੁਙ੍ਗਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਏਨਮ੍ ਆਤੁਰਮ੍| ਤਤੋ ਮਸ੍ਤੁਲੁਙ੍ਗਸ੍ਰਵਣਾਤ੍| ਏਵਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰੇਣ| ਉਪਾਚਰੇਤ੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਅਪਕ੍ਸਿਪੇਤ੍ ਕਰ੍ਸੇਤ੍||੬੯-੭੦||-

Adhikarana 38 (71) · Śloka 72

ਗਾਤ੍ਰਾਦਪਹਤੇਨ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਵਰ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯੇਤ੍ ||੭੧|| ਕਤੇ ਨਿਃਸ਼ੋਣਿਤੇ ਚਾਪਿ ਵਿਧਿਃ ਸਦ੍ਯਃਕ੍ਸਤੇ ਹਿਤਃ |੭੨|

ਸਾਮਾਨ੍ਯਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਗਾਤ੍ਰਾਦਪਹਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਾਤ੍ਰਾਦਿਤਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍| ਅਨ੍ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਗਾਤ੍ਰਾਦਵਯਵਾਤ੍, ਅਪਹਤੇ ‘ਸ਼ਲ੍ਯੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸ੍ਨੇਹਾਕ੍ਤਾ ਪਟ੍ਟਵਰ੍ਤਿਃ ਸ੍ਨੇਹਵਰ੍ਤਿਃ; ਸ੍ਨੇਹੋਤ੍ਰ ਤੈਲਮ੍, ਉਪਰਿਸ੍ਟਾਚ੍ਚਕ੍ਰਤੈਲੋਪਦੇਸ਼ਾਤ੍| ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯੇਦਿਤਿ ਅਪਹਤਸ਼ਲ੍ਯੇ ਗਾਤ੍ਰ ਇਤਿ ਵਿਭਕ੍ਤਿਵਿਪਰਿਣਾਮੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਪਿ ਗਾਤ੍ਰੇ ਪਾਕਭਯਾਨ੍ਨਿਃਸ਼ੋਣਿਤੇ ਕਤੇ, ਵਿਧਿਃ ਸਦ੍ਯਃਕ੍ਸਤੇ ਹਿਤ ਇਤਿ ਸਦ੍ਯਃਕ੍ਸਤਵਿਸਯੇ ਯੋ ਵਿਧਿਃ ਸੋਤ੍ਰਾਪਿ ਹਿਤੋ ਮਧੁਘਤਾਦਿਃ ਸਨ੍ਧਾਨਾਰ੍ਥਮ੍||੭੧||-

Adhikarana 39 (72) · Śloka 73

ਦੂਰਾਵਗਾਢਾਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਯੇ ਵ੍ਰਣਾਸ੍ਤਾਨ੍ ਵਿਸ਼ੋਣਿਤਾਨ੍ ||੭੨|| ਕਤ੍ਵਾ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੇਣ ਨੇਤ੍ਰੇਣ ਚਕ੍ਰਤੈਲੇਨ ਤਰ੍ਪਯੇਤ੍ |੭੩|

ਵਿਸਯਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਿਦ੍ਧਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਦੂਰਾਵਗਾਢਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੂਰਾਵਗਾਢਾ ਦੂਰਾਨੁਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੇਣ ਨੇਤ੍ਰੇਣੇਤਿ| ਨੇਤ੍ਰੇਣ ਵ੍ਰਣਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨਯਨ੍ਤ੍ਰੇਣ, ਤਚ੍ਚਾਸ੍ਟਾਙ੍ਗੁਲਂ ਮੁਦ੍ਗਤੁਲ੍ਯਸ੍ਰੋਤਃ| ਚਕ੍ਰਤੈਲੇਨੇਤਿ ਤਿਲਤੈਲਪੀਡਨੋਪਕਰਣਕਾਸ੍ਠੇਭ੍ਯੋਣੁਤੈਲਨ੍ਯਾਯੇਨ ਗਹੀਤਂ ਤੈਲਂ ਚਕ੍ਰਤੈਲਂ, ਸਦ੍ਯਃਪੀਡਨੋਦ੍ਧਤਮਾਤ੍ਰਂ ਵਾ| ਤਰ੍ਪਯੇਤ੍ ਪੂਰਯੇਤ੍||੭੨||-

Adhikarana 40 (73-74) · Śloka 74

ਸਮਙ੍ਗਾਂ ਰਜਨੀਂ ਪਦ੍ਮਾਂ ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਂ ਤੁਤ੍ਥਮੇਵ ਚ ||੭੩|| ਵਿਡਙ੍ਗਂ ਕਟੁਕਾਂ ਪਥ੍ਯਾਂ ਗੁਡੂਚੀਂ ਸਕਰਞ੍ਜਿਕਾਮ੍ | ਸਂਹਤ੍ਯ ਵਿਪਚੇਤ੍ ਕਾਲੇ ਤੈਲਂ ਰੋਪਣਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ||੭੪||

ਸਮਙ੍ਗਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਙ੍ਗਾ ਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾ, ਰਜਨੀ ਹਰਿਦ੍ਰਾ, ਪਦ੍ਮਾ ਭਾਰ੍ਗੀ, ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਃ ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਪਥ੍ਯਾ ਹਰੀਤਕੀ, ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਪਥ੍ਯਾਯਾਂ ਲਬ੍ਧਾਯਾਂ ਪੁਨਃ ਪਥ੍ਯਾਗ੍ਰਹਣਂ ਭਾਗਦ੍ਵਯਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਾਰ੍ਥਂ; (ਯਥਾ ਪੁਸ੍ਯਾਨੁਗੇ ਮਧੁਕਸ੍ਯ ਦ੍ਵਿਃ ਪਾਠਃ) ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਘਤੇ ਤੈਲੇ ਚ ਯੋਗੇ ਚ ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪੁਨਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮਿਹਾਚਾਰ੍ਯੈਰ੍ਭਾਗਤੋ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਭਵੇਤ੍”- ਇਤਿ| ਕਰਞ੍ਜਿਕਾ ਨਕ੍ਤਮਾਲਫਲਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਾਲੇ ਇਤਿ ਅਦੋਸੋਪਪ੍ਲਵਕਾਲੇ ਵ੍ਰਣਸਂਰੋਹਣਕਾਲੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੭੩-੭੪||

Adhikarana 41 (75) · Śloka 76

ਤਾਲੀਸ਼ਂ ਪਦ੍ਮਕਂ ਮਾਂਸੀ ਹਰੇਣ੍ਵਗੁਰੁਚਨ੍ਦਨਮ੍ | ਹਰਿਦ੍ਰੇ ਪਦ੍ਮਬੀਜਾਨਿ ਸੋਸ਼ੀਰਂ ਮਧੁਕਂ ਚ ਤੈਃ ||੭੫|| ਪਕ੍ਵਂ ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣੇਸੂਕ੍ਤਂ ਤੈਲਂ ਰੋਪਣਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ |੭੬|

ਅਪਰਮਪਿ ਰੋਪਣਤੈਲਮਾਹ- ਤਾਲੀਸ਼ਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਰੇਣੁ ਰੇਣੁਕਾਨਾਮ ਗਨ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍||੭੫||-

Adhikarana 42 (76) · Śloka 76

ਕ੍ਸਤੇ ਕ੍ਸਤਵਿਧਿਃ ਕਾਰ੍ਯਃ ਪਿਚ੍ਚਿਤੇ ਭਗ੍ਨਵਦ੍ਵਿਧਿਃ ||੭੬||

ਕ੍ਸਤਪਿਚ੍ਚਿਤਯੋਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਕ੍ਸਤੇ ਕ੍ਸਤਵਿਧਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸਤੇ ਇਤਿ “ਨਾਤਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਨਾਤਿਭਿਨ੍ਨਂ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪਰਿਭਾਸਿਤੇ, ਕ੍ਸਤਵਿਧਿਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਕ੍ਸਤਵਿਧਿਃ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਘਤਤੈਲਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਿਚ੍ਚਿਤੇ ਭਗ੍ਨਵਦ੍ਵਿਧਿਃ ਭਗ੍ਨਾਭਿਹਿਤੋ ਬਨ੍ਧਸੇਕਰੂਕ੍ਸਭੋਜਨਾਦਿਃ (ਅਤ੍ਰ ਪਾਠਾਤ੍ਤੁ ਬਨ੍ਧਾਦਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸਮਾਵੇਸ਼ਃ)||੭੬||

Adhikarana 43 (77) · Śloka 77

ਘਸ੍ਟੇ ਰੁਜੋ ਨਿਗਹ੍ਯਾਸ਼ੁ ਚੂਰ੍ਣੈਰੁਪਚਰੇਦ੍ਵ੍ਰਣਮ੍ |੭੭|

ਘਸ੍ਟਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਘਸ੍ਟੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੁਜੋ ਨਿਗਹ੍ਯ ਮਧੁਕਸ਼ੀਤਾਦਿਭਿਰ੍ਨਿਗਹ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਾਪ੍ਯ, ਗਯੀ ਤੁ ਮਧੁਘਤਸੇਕਾਦਿਨਾ ਨਿਰ੍ਵਾਪ੍ਯੇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਿ| ਚੂਰ੍ਣੈਃ ਸ਼ਾਲਸਰ੍ਜਾਰ੍ਜੁਨਾਦੀਨਾਮ੍||੭੭|-

Adhikarana 44 (77-78) · Śloka 78

ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਦੇਹਂ ਪਤਿਤਂ ਮਥਿਤਂ ਹਤਮੇਵ ਚ ||੭੭|| ਵਾਸਯੇਤ੍ਤੈਲਪੂਰ੍ਣਾਯਾਂ ਦ੍ਰੋਣ੍ਯਾਂ ਮਾਂਸਰਸਾਸ਼ਨਮ੍ | ਅਯਮੇਵ ਵਿਧਿਃ ਕਾਰ੍ਯਃ ਕ੍ਸੀਣੇ ਮਰ੍ਮਹਤੇ ਤਥਾ ||੭੮||

ਇਦਾਨੀਂ ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਾਦਿਦੇਹਸ੍ਯ ਸਦ੍ਯਃਕ੍ਸਤਵ੍ਰਣਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਦੇਹਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਦੇਹਮਿਤਿ ਨਮਨਾਕਰ੍ਸਣਾਰੋਹਣਪਤਨਵਧਸਾਹਸਾਦਿਭਿਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਚ੍ਯੁਤਾਵਯਵਦੇਹਂ, ਪਤਿਤਂ ਵਕ੍ਸਾਦਿਭ੍ਯਃ, ਮਥਿਤਂ ਬਲੀਯਸਾ ਵਿਲੋਡਿਤਂ, ਹਤਂ ਵੇਗਵਤਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਦਣ੍ਡਮੁਸ੍ਟ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾ| ਵਾਸਯੇਤ੍ ਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍| ਦ੍ਰੋਣੀ ਦਾਰੁਰਚਿਤਾ ਨੌਸਦਸ਼ੀ| ਅਯਮੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੀਣੇ ਅਧ੍ਵਾਦਿਕ੍ਸੀਣੇ| ਮਰ੍ਮਹਤ ਇਤਿ| ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਹਦਯਾਦੀਨਿ||੭੭-੭੮||

Adhikarana 45 (79) · Śloka 79

ਰੋਪਣੇ ਸਪਰੀਸੇਕੇ ਪਾਨੇ ਚ ਵ੍ਰਣਿਨਾਂ ਸਦਾ | ਤੈਲਂ ਘਤਂ ਵਾ ਸਂਯੋਜ੍ਯਂ ਸ਼ਰੀਰਰ੍ਤੂਨਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਹਿ ||੭੯||

ਇਦਾਨੀਂ ਵਿਸਯਵਿਸ਼ੇਸੋਕ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਤੈਲਸ੍ਯ ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣੇਸੁ ਨਿਸੇਧਮਨੁਕ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਘਤਸ੍ਯ ਵਿਧਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਰੋਪਣੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਕਫਪ੍ਰਕਤਿਕਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਕਾਲਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਿਕਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਤੈਲਂ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਂ, ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤਿਕਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਕਾਲਂ ਸ਼ਰਦਾਦਿਕਂ ਪੁਨਰਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਘਤਂ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਮਿਤਿ||੭੯||

Adhikarana 46 (80) · Śloka 80

ਘਤਾਨਿ ਯਾਨਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਯਤ੍ਨਤਃ ਪਿਤ੍ਤਵਿਦ੍ਰਧੌ | ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣੇਸੁ ਦੇਯਾਨਿ ਤਾਨਿ ਵੈਦ੍ਯੇਨ ਜਾਨਤਾ ||੮੦||

ਅਥ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਾਰ੍ਥਂ ਘਤਾਨ੍ਯਨ੍ਯਾਤਿਦੇਸ਼ੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਘਤਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਨੀਤਿ “ਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਮਧੁਕੋਸ਼ੀਰਪਦ੍ਮਕੈਃ” (ਚਿ. ੧੬) ਇਤ੍ਯਾਦੀਨਿ||੮੦||

Adhikarana 47 (81) · Śloka 81

ਸਦ੍ਯਃਕ੍ਸਤਵ੍ਰਣਂ ਵੈਦ੍ਯਃ ਸਸ਼ੂਲਂ ਪਰਿਸੇਚਯੇਤ੍ | ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਨਾਤਿਸ਼ੀਤੇਨ ਬਲਾਤੈਲੇਨ ਵਾ ਪੁਨਃ ||੮੧||

ਅਥ ਯਸ੍ਯਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਘਤਤੈਲਪਰਿਸੇਕਾਃ ਕਾਰ੍ਯਾਸ੍ਤਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸਦ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਨਾਤਿਸ਼ੀਤੇਨੇਤਿ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਪ੍ਰਕਤਿਕੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਕਾਲੇ ਚ ਸ਼ਰਦਾਦਿਕੇ ਪਰਿਸੇਕਃ; ਬਲਾਤੈਲੇਨ ਵਾਤਕਫਪ੍ਰਕਤੌ ਦੇਹੇ ਕਾਲੇ ਚ ਸ਼ੀਤੇ ਇਤਿ||੮੧||

Adhikarana 48 (82-84) · Śloka 85

ਸਮਙ੍ਗਾਂ ਰਜਨੀਂ ਪਦ੍ਮਾਂ ਪਥ੍ਯਾਂ ਤੁਤ੍ਥਂ ਸੁਵਰ੍ਚਲਾਮ੍ | ਪਦ੍ਮਕਂ ਰੋਧ੍ਰਮਧੁਕਂ ਵਿਡਙ੍ਗਾਨਿ ਹਰੇਣੁਕਾਮ੍ ||੮੨|| ਤਾਲੀਸ਼ਪਤ੍ਰਂ ਨਲਦਂ ਚਨ੍ਦਨਂ ਪਦ੍ਮਕੇਸ਼ਰਮ੍ | ਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠੋਸ਼ੀਰਲਾਕ੍ਸਾਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸੀਰਿਣਾਂ ਚਾਪਿ ਪਲ੍ਲਵਾਨ੍ ||੮੩|| ਪ੍ਰਿਯਾਲਬੀਜਂ ਤਿਨ੍ਦੁਕ੍ਯਾਸ੍ਤਰੁਣਾਨਿ ਫਲਾਨਿ ਚ | ਯਥਾਲਾਭਂ ਸਮਾਹਤ੍ਯ ਤੈਲਮੇਭਿਰ੍ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍ ||੮੪|| ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਦੁਸ੍ਟਾਨਾਂ ਤੁ ਰੋਪਣਮ੍ |੮੫|

ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਵ੍ਰਣਾਨਾਮਦੁਸ੍ਟਾਨਾਂ ਰੋਪਣਾਰ੍ਥਂ ਤੈਲਮਾਹ- ਸਮਙ੍ਗਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਙ੍ਗਾ ਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾ | ਪਦ੍ਮਾ ਭਾਰ੍ਗੀ| ਸੁਵਰ੍ਚਲਾ ਸੂਰ੍ਯਭਕ੍ਤਾ| ਹਰੇਣੁਕਾ ਰੇਣੁਕਾ| ਤਰੁਣਾਨਿ ਆਮਾਨਿ||੮੨-੮੪||

Adhikarana 49 (85) · Śloka 86

ਕਸਾਯਮਧੁਰਾਃਸ਼ੀਤਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਯੋਜਯੇਤ੍ ||੮੫|| ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣਾਨਾਂ ਸਪ੍ਤਾਹਂ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਮਾਚਰੇਤ੍ |੮੬|

ਅਥ ਕਿਯਨ੍ਤਂ ਕਾਲਂ ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣਕ੍ਰਿਯੇਤ੍ਯਾਹ- ਕਸਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਦ੍ਵਿਵ੍ਰਣੀਯੋਕ੍ਤਮ੍| ਅਮੁਂ ਸ਼੍ਲੋਕਂ ਜੇਜ੍ਜਟਾਚਾਰ੍ਯੋਨਾਰ੍ਸਮਾਹ; ਗਯੀ ਤ੍ਵਾਰ੍ਸਮ੍, ਇਤ੍ਯਸ੍ਮਾਭਿਰਪ੍ਯਙ੍ਗੀਕਤਃ||੮੫||-

Adhikarana 50 (86-88) · Śloka 88

ਦੁਸ੍ਟਵ੍ਰਣੇਸੁ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚਾਧਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਧਨਮ੍ ||੮੬|| ਵਿਸ਼ੋਸਣਂ ਤਥਾਹਾਰਃ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯ ਚ ਮੋਕ੍ਸਣਮ੍ | ਕਸਾਯਂ ਰਾਜਵਕ੍ਸਾਦੌ ਸੁਰਸਾਦੌ ਚ ਧਾਵਨਮ੍ ||੮੭|| ਤਯੋਰੇਵ ਕਸਾਯੇਣ ਤੈਲਂ ਸ਼ੋਧਨਮਿਸ੍ਯਤੇ | ਕ੍ਸਾਰਕਲ੍ਪੇਨ ਵਾ ਤੈਲਂ ਕ੍ਸਾਰਦ੍ਰਵ੍ਯੇਸੁ ਸਾਧਿਤਮ੍ ||੮੮||

ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਦੁਸ੍ਟਾਨਾਂ ਰੋਪਣਮੁਕ੍ਤਂ, ਦੁਸ੍ਟਾਨਾਂ ਕਿਂ ਵਿਧਾਨਮਿਤਿ ਤਦਾਹ- ਦੁਸ੍ਟਵ੍ਰਣੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਵਮਨਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨੇ, ਅਧਃਸ਼ੋਧਨਂ ਵਿਰੇਚਨਾਸ੍ਥਾਪਨਂ, ਵਿਸ਼ੋਸਣਂ ਲਙ੍ਘਨਮ੍| ਆਹਾਰੋਪਿ ਵਿਸ਼ੋਸਣ ਏਵ ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਾਦਿਃ| ਤਤ੍ਰੋਰ੍ਧ੍ਵਨਾਭਿਜੇਸੁ ਕਫਜੇਸੁ ਵਮਨਂ, ਪਿਤ੍ਤਜੇਸੁ ਪਿਤ੍ਤਾਸ਼ਯਜੇਸੁ ਚ ਵਿਰੇਚਨਂ, ਵਾਤਾਸ਼ਯਾਧਃਕਾਯਜੇਸੁ ਮਲੇਨ ਮਾਰ੍ਗਾਵਰਣਦੁਸ੍ਟਸਮੀਰਣਦੂਸਿਤੇਸੁ ਪੁਨਰਾਸ੍ਥਾਪਨਂ, ਸ਼ਿਰਸਿਜੇਸੁ ਤੁ ਕਫਜੇਸੁ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਮ੍| ਰਾਜਵਕ੍ਸਾਦਾਵਿਤਿ ਆਰਗ੍ਵਧਾਦਾਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਯੋਰੇਵ ਗਣਯੋਃ ਕਸਾਯੇਣ ਪਾਦਕਲ੍ਕਂ ਤੈਲਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਸਾਧ੍ਯਤੇ| ਕ੍ਸਾਰਕਲ੍ਪੇਨ ਵੇਤਿ ਕ੍ਸਾਰਪ੍ਰਸ੍ਥਮੁਦਕਪ੍ਰਸ੍ਥੈਃ ਸਡ੍ਭਿਰੇਕਵਿਂਸ਼ਤਿਵਾਰਾਨ੍ ਸ੍ਰਾਵਿਤਂ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੈਲਪ੍ਰਸ੍ਥਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇ ਕ੍ਸਾਰੋਦਕੇ ਤੈਲਂ ਪਾਚਯੇਤ੍; ਅਤ੍ਰ ਤੁ ‘ਕ੍ਸਾਰਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯੇਵ ਕਲ੍ਕਾਨਿ’ ਇਤ੍ਯੇਕੇ, ‘ਅਕਲ੍ਕਮੇਵੈਤਤ੍ਤੈਲਮ੍’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਕ੍ਸਾਰਦ੍ਰਵ੍ਯੇਸੁ ਮੁਸ੍ਕਕਪਲਾਸ਼ਾਦਿਸੁ||੮੬-੮੮||

Adhikarana 51 (89-92) · Śloka 92

ਦ੍ਰਵਨ੍ਤੀ ਚਿਰਬਿਲ੍ਵਸ਼੍ਚ ਦਨ੍ਤੀ ਚਿਤ੍ਰਕਮੇਵ ਚ | ਪਥ੍ਵੀਕਾ ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰਾਣਿ ਕਾਸੀਸਂ ਤੁਤ੍ਥਮੇਵ ਚ ||੮੯|| ਤ੍ਰਿਵਤ੍ਤੇਜੋਵਤੀ ਨੀਲੀ ਹਰਿਦ੍ਰੇ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਤਿਲਾਃ | ਭੂਮਿਕਦਮ੍ਬਃ ਸੁਵਹਾ ਸ਼ੁਕਾਖ੍ਯਾ ਲਾਙ੍ਗਲਾਹ੍ਵਯਾ ||੯੦|| ਨੈਪਾਲੀ ਜਾਲਿਨੀ ਚੈਵ ਮਦਯਨ੍ਤੀ ਮਗਾਦਨੀ | ਸੁਧਾਮੂਰ੍ਵਾਰ੍ਕਕੀਟਾਰਿਹਰਿਤਾਲਕਰਞ੍ਜਿਕਾਃ ||੯੧|| ਯਥੋਪਪਤ੍ਤਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤੈਲਮੇਤੈਸ੍ਤੁ ਸ਼ੋਧਨਮ੍ | ਘਤਂ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਕਲ੍ਕਾਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਸ੍ਤਥਾ ||੯੨||

ਇਦਾਨੀਂ ਸਰ੍ਵਦੁਸ੍ਟਵ੍ਰਣਾਨਾਂ ਤੈਲਘਤਯੋਗਿਤਯਾ ਵ੍ਰਣਕਲ੍ਕਦ੍ਰਵ੍ਯਯੋਗਿਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਦ੍ਰਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਰਵਨ੍ਤੀ ਚੀਰਿਤਪਤ੍ਰਾ| ਦਨ੍ਤੀ ਚਿਰਬਿਲ੍ਵੋ ਵਕ੍ਸਕਰਞ੍ਜਕਃ| ਦਨ੍ਤੀ ਉਦੁਮ੍ਬਰਪਰ੍ਣੀ| ਪਥ੍ਵੀਕਾ ਸ੍ਥੂਲਜੀਰਕਃ, ਏਲੇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ, ਹਿਙ੍ਗੁਪਤ੍ਰਿਕੇਤ੍ਯਪਰੇ| ਤੇਜੋਵਤੀ ਕਾਕਮਰ੍ਦਨਿਕਾ, ਨੀਲਿ ਨਿਲਾਞ੍ਜਨਿਕਾ ਸ਼ਾਰਦਾ| ਭੂਮਿਕਦਮ੍ਬੋ ਮੁਣ੍ਡਿਤਿਕਾ| ਸੁਵਹਾ ਗੋਧਾਪਦੀ| ਸ਼ੁਕਾਖ੍ਯਾ ਚਰ੍ਮਕਾਰਵਟਃ| ਲਾਙ੍ਗਲਾਹ੍ਵਯਾ ਕਲਿਹਾਰਿਕਾ| ਨੈਪਾਲੀ ਮਨਃਸ਼ਿਲਾ| ਜਾਲਿਨੀ ਕੋਸ਼ਾਤਕੀ| ਮਦਯਨ੍ਤੀ ਮੇਨ੍ਦਿਕਾ ਨਖਰਞ੍ਜਨੀ| ਮਗਾਦਨੀ ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਾਰੁਣੀ| ਸੁਧਾ ਸੇਹੁਣ੍ਡਃ| ਮੂਰ੍ਵਾ ਚੋਰਸ੍ਨਾਯੁਃ| ਕੀਟਾਰਿਃ ਵਿਡਙ੍ਗਃ, ਕੀਟਮਾਰਿਣੀਤ੍ਯਨ੍ਯੇ; ਕਰਞ੍ਜਿਕਾ ਨਕ੍ਤਮਾਲਫਲਮ੍| ਯਥੋਪਪਤ੍ਤਿ ਯਥਾਲਾਭਮ੍| ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਿਤਿ ਯੁਕ੍ਤਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਸ਼ਰੀਰਕਾਲਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ| ਕਲ੍ਕਾ ਇਤਿ ‘ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤੈਲਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮੇਸੁ “ਉਤ੍ਸਨ੍ਨਮਾਂਸਾਨਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨਲ੍ਪਸ੍ਰਾਵਾਨ੍ ਵ੍ਰਣਾਂਸ੍ਤਥਾ” (ਚਿ. ੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿਸੁ, ਘਤਂ ਪੁਨਰੇਸੁ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ “ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾਨ੍ ਗਮ੍ਭੀਰਾਨ੍ ਦਾਹਪਾਕਪ੍ਰਪੀਡਿਤਾਨ੍” (ਚਿ. ੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿਸੁ, ਕਲ੍ਕਾਃ ਪੁਨਰੇਸੁ ਯੁਕ੍ਤਾਃ “ਪੂਤਿਮਾਂਸਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਨ੍ਨਾਨ੍ ਮਹਾਦੋਸਾਂਸ਼੍ਚ” (ਚਿ. ੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿਸੁ||੮੯-੯੨||

Adhikarana 52 (93-94) · Śloka 94

ਸੈਨ੍ਧਵਤ੍ਰਿਵਦੇਰਣ੍ਡਪਤ੍ਰਕਲ੍ਕਸ੍ਤੁ ਵਾਤਿਕੇ | ਤ੍ਰਿਵਦ੍ਧਰਿਦ੍ਰਾਮਧੁਕਕਲ੍ਕਃ ਪੈਤ੍ਤੇ ਤਿਲੈਰ੍ਯੁਤਃ ||੯੩|| ਕਫਜੇ ਤਿਲਤੇਜੋਹ੍ਵਾਦਨ੍ਤੀਸ੍ਵਰ੍ਜਿਕਚਿਤ੍ਰਕਾਃ | ਦੁਸ੍ਟਵ੍ਰਣਵਿਧਿਃ ਕਾਰ੍ਯੋ ਮੇਹਕੁਸ੍ਠਵ੍ਰਣੇਸ੍ਵਪਿ ||੯੪||

ਅਥ ਵਾਤਾਦਿਭੇਦੇਨ ਕਲ੍ਕਾਨਾਹ- ਸੈਨ੍ਧਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੯੩-੯੪||

Adhikarana 53 (95) · Śloka 95

ਸਡ੍ਵਿਧਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟੋ ਯਃ ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ | ਨਾਤਃ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਪਰਂ ਵਕ੍ਤੁਮਪਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਵਾਦਿਭਿਃ ||੯੫||

ਇਦਾਨੀਂ ਛਿਨ੍ਨਾਦਿਸਟ੍ਕੇ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਵਿਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਂ ਨਿਰਾਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਹ- ਸਡ੍ਵਿਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਃ ਸਡ੍ਵਿਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਰਂ ਸਪ੍ਤਵਿਧਤ੍ਵਾਦਿ; ਨਿਯਮੇਨ ਵਕ੍ਤੁਂ ਸ਼ੀਲੈਰਪਿ ਵਕ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੯੫||

Adhikarana 54 (96-97) · Śloka 97

ਉਪਸਰ੍ਗੈਰ੍ਨਿਪਾਤੈਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਤੁ ਪਣ੍ਡਿਤਮਾਨਿਨਃ | ਕੇਚਿਤ੍ ਸਂਯੋਜ੍ਯ ਭਾਸਨ੍ਤੇ ਬਹੁਧਾ ਮਾਨਗਰ੍ਵਿਤਾਃ ||੯੬|| ਬਹੁ ਤਦ੍ਭਾਸਿਤਂ ਤੇਸਾਂ ਸਟ੍ਸ੍ਵੇਸ੍ਵੇਵਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ | ਵਿਸ਼ੇਸਾ ਇਵ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇ ਸਟ੍ਤ੍ਵਂ ਤੁ ਪਰਮਂ ਮਤਮ੍ ||੯੭||

ਉਪਸਰ੍ਗੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ- ਉਪਸਰ੍ਗਾਃ ਪ੍ਰਪਰਾਦਯਃ, ਨਿਪਾਤਾਸ਼੍ਚਾਦਯਃ, ਤੈਃ ਸਂਯੋਜ੍ਯ ਭਾਸਨ੍ਤੇ; ਯਥਾ- ਸਮ੍ਯਕ੍ ਛਿਨ੍ਨਂ ਸਞ੍ਛਿਨ੍ਨਂ, ਪਰਿਤਃ ਛਿਨ੍ਨਂ ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮ੍, ਅਲ੍ਪਂ ਹਿ ਛਿਨ੍ਨਮਾਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮਿਤਿ; ਨਿਪਾਤੈਰ੍ਯਥਾ- ਅਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮਤਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ, ਪੂਜਿਤਂ ਛਿਨ੍ਨਂ ਸੁਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮ੍, ਅਲ੍ਪਂ ਛਿਨ੍ਨਮੀਸਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮਿਤਿ| ਤਦਿਤਿ ਛਿਨ੍ਨਾਦਿਸਟ੍ਕਮ੍| ਤਥਾਪਿ ਸਟ੍ਕਮੇਵੇਤਿ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਬਹੁ ਤਦ੍ਭਾਸਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਸਾਂ ਵਾਦਿਨਾਮ੍| ਤਤ੍ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਬਹੁਭਾਸਿਤਮ੍, ਏਸੁ ਸਟ੍ਸੁ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਦਿਸੁ, ਅਵਤਿਸ੍ਠਤੇ ਅਨ੍ਤਰ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਸ਼ੇਸਾ ਇਵ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇ ਇਤਿ ਯਥੈਵ ਹਿ ਕਰ੍ਮਸਾਮਾਨ੍ਯੇ ਨਮਨੋਨ੍ਨਮਨਪ੍ਰਸਾਰਣਾਕੁਞ੍ਚਨਾਦੀਨਾਂ ਕਰ੍ਮਵਿਸ਼ੇਸਾਣਾਮਵਰੋਧਃ, ਤਥਾ ਛੇਦਸਾਮਾਨ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਸਞ੍ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਤਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਦੀਨਾਂ ਛੇਦਵਿਸ਼ੇਸਾਣਾਮਵਰੋਧਃ, ਏਵਂ ਸ਼ੇਸੇਸ੍ਵਪਿ ਪਞ੍ਚਸੁ| ਸਟ੍ਕਂ ਤੁ ਇਤਿ ਤੁਸ਼ਬ੍ਦੋਵਧਾਰਣੇ, ਤੇਨ ਸਟ੍ਕਮੇਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੯੬-੯੭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਦ੍ਵਿਤਿਯੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੨||

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨||