2. sadyōvraṇacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತಃ ಸದ್ಯೋವ್ರಣಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಧನ್ವನ್ತರಿರ್ಧರ್ಮಭೃತಾಂ ವರಿಷ್ಠೋ ವಾಗ್ವಿಶಾರದಃ | ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಸುತಂ ಶಿಷ್ಯಮೃಷಿಂ ಸುಶ್ರುತಮನ್ವಶಾತ್ ||೩||

ಗುರುಪೂರ್ವಕ್ರಮಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಧನ್ವನ್ತರಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಧರ್ಮಭೃತಾಮನ್ಯೇಷಾಮಪಿ ರಾಜರ್ಷೀಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ವರಿಷ್ಠಃ ಪ್ರಧಾನತಮಃ| ವಾಗ್ವಿಶಾರದ ಇತಿ ಅರ್ಥವತೀಂ ಸಲಕ್ಷಣಾಂ ಹೃದಯಗ್ರಾಹಿಣೀಮಪುನರುಕ್ತಾಂ ವಾಚಂ ವದತೀತಿ ವಾಗ್ವಿಶಾರದಃ| ಅನ್ವಶಾತ್ ಶಿಕ್ಷಿತವಾನ್||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ನಾನಾಧಾರಾಮುಖೈಃ ಶಸ್ತ್ರೈರ್ನಾನಾಸ್ಥಾನನಿಪಾತಿತೈಃ | ನಾನಾರೂಪಾ ವ್ರಣಾ ಯೇ ಸ್ಯುಸ್ತೇಷಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಲಕ್ಷಣಮ್ ||೪||

ವ್ರಣಾಕೃತಿಮಾತ್ರೇ ವಿಶೇಷಹೇತುಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ನಾನಾಧಾರಾಮುಖೈರಿತ್ಯಾದಿ| ನಾನಾಸ್ಥಾನಾನಿ ದೇಹಸ್ಥಾನಾನಿ, ತೇಷು ನಿಪಾತಿತೈರ್ನಿಕ್ಷಿಪ್ತೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನೇನ ಶ್ಲೋಕೇನ ನಾನಾಪ್ರಕಾರಶಸ್ತ್ರಧಾರಾ, ನಾನಾಪ್ರಕಾರಶಸ್ತ್ರಮುಖಾನಿ, ನಾನಾಪ್ರಕಾರದೇಹಸ್ಥಾನಾನಿ ಚೇತಿ ತ್ರೀಣಿ ವ್ರಣಾಕೃತಿಕಾರಣಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ||೪||

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 7

ಆಯತಾಶ್ಚತುರಸ್ರಾಶ್ಚ ತ್ರ್ಯಸ್ರಾ ಮಣ್ಡಲಿನಸ್ತಥಾ | ಅರ್ಧಚನ್ದ್ರಪ್ರತೀಕಾಶಾ ವಿಶಾಲಾಃ ಕುಟಿಲಾಸ್ತಥಾ ||೫|| ಶರಾವನಿಮ್ನಮಧ್ಯಾಶ್ಚ ಯವಮಧ್ಯಾಸ್ತಥಾಽಪರೇ | ಏವಮ್ಪ್ರಕಾರಾಕೃತಯೋ ಭವನ್ತ್ಯಾಗನ್ತವೋ ವ್ರಣಾಃ ||೬|| ದೋಷಜಾ ವಾ ಸ್ವಯಂ ಭಿನ್ನಾ, ನ ತು ವೈದ್ಯನಿಮಿತ್ತಜಾಃ |೭|

ಇದಾನೀಂ ವ್ರಣಾಕೃತಿಮಾಹ- ಆಯತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಚತುರಸ್ರಾಶ್ಚತುಷ್ಕೋಣಾಃ| ತ್ರ್ಯಸ್ರಾಸ್ತ್ರಿಕೋಣಾಃ| ಮಣ್ಡಲಿನೋ ವರ್ತುಲಾಃ| ವಿಶಾಲಾ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಾಃ| ಕುಟಿಲಾ ವಕ್ರಾಃ| ಸ್ವಯಂ ಭಿನ್ನಾಃ ಸ್ವಯಂ ಪಕ್ವಭಿನ್ನಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ತು ವೈದ್ಯನಿಮಿತ್ತಜಾಃ ತೇಷಾಮಾಯತವಿಶಾಲಸಮಪ್ರವಿಭಕ್ತಲಕ್ಷಣಾ ಆಕೃತಯೋ ವ್ರಣಗುಣತ್ವೇನೈವೋಕ್ತಾಃ, ಯತಸ್ತಾ ಆಕೃತೀರ್ಭಿಷಜಃ ಪ್ರದೇಶವಿಶೇಷ ಏವ ಕುರ್ವನ್ತಿ||೫-೬||-

Adhikarana 5 (7) · Śloka 8

ಭಿಷಗ್ವ್ರಣಾಕೃತಿಜ್ಞೋ ಹಿ ನ ಮೋಹಮಧಿಗಚ್ಛತಿ ||೭|| ಭೃಶಂ ದುರ್ದರ್ಶರೂಪೇಷು ವ್ರಣೇಷು ವಿಕೃತೇಷ್ವಪಿ |೮|

ವ್ರಣಾಕೃತಿಜ್ಞಾನಫಲಮಾಹ - ಭಿಷಗ್ವ್ರಣಾಕೃತಿಜ್ಞ ಇತ್ಯಾದಿ| ದುರ್ದರ್ಶರೂಪೇಷು ಗೋಶೃಙ್ಗವದುದ್ಗತಮಾಂಸಪ್ರರೋಹಾದಿಷು||೭||-

Adhikarana 6 (8) · Śloka 9

ಅನನ್ತಾಕೃತಿರಾಗನ್ತುಃ ಸ ಭಿಷಗ್ಭಿಃ ಪುರಾತನೈಃ ||೮|| ಸಮಾಸತೋ ಲಕ್ಷಣತಃ ಷಡ್ವಿಧಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ |೯|

ಆಗನ್ತುವ್ರಣಾಕೃತಿಮಾಹ- ಅನೇಕಾಕೃತಿರಿತ್ಯಾದಿ||೮||-

Adhikarana 7 (9) · Śloka 10

ಛಿನ್ನಂ ಭಿನ್ನಂ ತಥಾ ವಿದ್ಧಂ ಕ್ಷತಂ ಪಿಚ್ಚಿತಮೇವ ಚ ||೯|| ಘೃಷ್ಟಮಾಹುಸ್ತಥಾ ಷಷ್ಠಂ ತೇಷಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಲಕ್ಷಣಮ್ |೧೦|

ತದೇವ ಷಡ್ವಿಧತ್ವಮಾಹ- ಛಿನ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಛಿನ್ನಂ ಭಿನ್ನಂ ಚ ಸಧಾರೇಣ ಶಸ್ತ್ರೇಣ, ವಿದ್ಧಂ ಪುನರಣುಮುಖೇನ ಶಸ್ತ್ರೇಣ, ಕ್ಷತಾದೀನಿ ತು ಪಾಷಾಣಲಗುಡಾದಿಭಿರಪಿ ಸ್ಯುಃ||೯||-

Adhikarana 8 (10) · Śloka 11

ತಿರಶ್ಚೀನ ಋಜುರ್ವಾಽಪಿ ಯೋ ವ್ರಣಶ್ಚಾಯತೋ ಭವೇತ್ ||೧೦|| ಗಾತ್ರಸ್ಯ ಪಾತನಂ ಚಾಪಿ ಛಿನ್ನಮಿತ್ಯುಪದಿಶ್ಯತೇ |೧೧|

ತೇಷಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ತಿರಶ್ಚೀನ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಿರಶ್ಚೀನಃ ತಿರ್ಯಗ್ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಋಜುರವಕ್ರಃ; ಅನಯೋರ್ದ್ವಯೋರಪಿ ಆಯತ ಇತಿ ವಿಶೇಷಣಮ್| ಗಾತ್ರಪಾತನಂ ಶಸ್ತ್ರಾದಿಪ್ರಹಾರೇಣ ಹಸ್ತಾದಿಪಾತನಂ, ಚಕಾರಾದಪಾತನಂ ಚ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛಿನ್ನಮಾತ್ರಮ್||೧೦||-

Adhikarana 9 (11) · Śloka 12

ಕುನ್ತಶಕ್ತ್ಯೃಷ್ಟಿಖಙ್ಗಾಗ್ರವಿಷಾಣಾದಿಭಿರಾಶಯಃ ||೧೧|| ಹತಃ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸ್ರವೇತ್ತದ್ಧಿ ಭಿನ್ನಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ |೧೨|

ಭಿನ್ನಮಾಹ- ಕುನ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಶಕ್ತಿಸ್ತ್ರಿಮುಖೀ, ಋಷ್ಟಿಃ ಶರ್ಬಲಾ, ವಿಷಾಣಂ ಶೃಙ್ಗಮ್; ಅಗ್ರಶಬ್ದಃ ಕುನ್ತಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಆಶಯ ಆಮಾದಿಸ್ಥಾನಮ್| ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸ್ರವೇದಿತಿ ಕಿಮಪ್ಯನಿರ್ದಿಷ್ಟಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರೋದರಂ ಯಕೃತ್ ಪ್ಲೀಹಾ ಚ ರಕ್ತಂ, ಬಸ್ತಿರ್ಮೂತ್ರಂ, ಪುರೀಷಾಶಯಃ ಪುರೀಷಮಿತಿ||೧೧||-

Adhikarana 10 (12) · Śloka 13

ಸ್ಥಾನಾನ್ಯಾಮಾಗ್ನಿಪಕ್ವಾನಾಂ ಮೂತ್ರಸ್ಯ ರುಧಿರಸ್ಯ ಚ ||೧೨|| ಹೃದುಣ್ಡುಕಃ ಫುಪ್ಫುಸಶ್ಚ ಕೋಷ್ಠ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ |೧೩|

ಕೇ ಪುನರಾಶಯಾ ಇತ್ಯಾಹ- ಸ್ಥಾನಾನ್ಯಾಮಾಗ್ನಿಪಕ್ವಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಾನಶಬ್ದ ಆಮಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ||೧೨||-

Adhikarana 11 (13-15) · Śloka 16

ತಸ್ಮಿನ್ ಭಿನ್ನೇ ರಕ್ತಪೂರ್ಣೇ ಜ್ವರೋ ದಾಹಶ್ಚ ಜಾಯತೇ ||೧೩|| ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗಗುದಾಸ್ಯೇಭ್ಯೋ ರಕ್ತಂ ಘ್ರಾಣಾಚ್ಚ ಗಚ್ಛತಿ | ಮೂರ್ಚ್ಛಾಶ್ವಾಸತೃಡಾಧ್ಮಾನಮಭಕ್ತಚ್ಛನ್ದ ಏವ ಚ ||೧೪|| ವಿಣ್ಮೂತ್ರವಾತಸಙ್ಗಶ್ಚ ಸ್ವೇದಾಸ್ರಾವೋಽಕ್ಷಿರಕ್ತತಾ | ಲೋಹಗನ್ಧಿತ್ವಮಾಸ್ಯಸ್ಯ ಗಾತ್ರದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಮೇವ ಚ ||೧೫|| ಹೃಚ್ಛೂಲಂ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಶ್ಚಾಪಿ... |೧೬|

ತಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಿನ್ ಕೋಷ್ಠೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ರಕ್ತಪೂರ್ಣ ಇತಿ ಸರ್ವತ್ರೈವ ರಕ್ತಸ್ಯ ವಿದ್ಯಮಾನತ್ವಾತ್| ಅತ್ರಾಧೋ ನಾಭೇ ರಕ್ತಂ ಗುದಮೂತ್ರಮಾರ್ಗಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ನಾಭೇರೂರ್ಧ್ವಂ ಮುಖಘ್ರಾಣಾಭ್ಯಾಮಿತಿ| ಅಭಕ್ತಚ್ಛನ್ದೋ ಭೋಜನಾನಭಿಲಾಷಃ| ವಿಡಾದಿಸಙ್ಗಃ ಪುರೀಷಾದಿನಿರೋಧಃ| ಸ್ವೇದಾಸ್ರಾವಃ ಸ್ವೇದಸ್ರುತಿಃ| ಲೋಹಗನ್ಧಿತ್ವಂ ಲೋಹಗನ್ಧಿಭಾವೋ ಮುಖಸ್ಯ||೧೩-೧೫||-

Adhikarana 12 (16-17) · Śloka 18

... ವಿಶೇಷಂ ಚಾತ್ರ ಮೇ ಶೃಣು | ಆಮಾಶಯಸ್ಥೇ ರುಧಿರೇ ರುಧಿರಂ ಛರ್ದಯೇತ್ ಪುನಃ ||೧೬|| ಆಧ್ಮಾನಮತಿಮಾತ್ರಂ ಚ ಶೂಲಂ ಚ ಭೃಶದಾರುಣಮ್ | ಪಕ್ವಾಶಯಗತೇ ಚಾಪಿ ರುಜೋ ಗೌರವಮೇವ ಚ ||೧೭|| ಶೀತತಾ ಚಾಪ್ಯಧೋ ನಾಭೇಃ ಖೇಭ್ಯೋ ರಕ್ತಸ್ಯ ಚಾಗಮಃ |೧೮|

ವಿಶೇಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಕ್ವಾಶಯಗತೇ ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥೇ, ‘ರುಧಿರೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಖೇಭ್ಯಃ ಸ್ರೋತೋಭ್ಯಃ||೧೬-೧೭||-

Adhikarana 13 (18) · Śloka 19

ಅಭಿನ್ನೇಽಪ್ಯಾಶಯೇಽನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಖೈಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮೈರನ್ತ್ರಪೂರಣಮ್ ||೧೮|| ಪಿಹಿತಾಸ್ಯೇ ಘಟೇ ಯದ್ವಲ್ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ತಸ್ಯ ಗೌರವಮ್ |೧೯|

ಅಭಿನ್ನೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಥಮಭಿನ್ನೇಽಪ್ಯನ್ತ್ರಾಶಯೇ ರಕ್ತೇನಾನ್ತ್ರಪೂರಣಂ ಯುಜ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಪಿಹಿತಾಸ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾ ಪಿಹಿತಾಸ್ಯೇ ಆಚ್ಛಾದಿತಮುಖೇ ಘಟೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮೈಃ ಖೈ ರನ್ಧ್ರೈರುದಕಪೂರಣಂ ಲಕ್ಷ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಸ್ಯ ಚಾನ್ತ್ರಾಶಯಸ್ಯ, ಗೌರವಂ ‘ಭವತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೧೮||-

Adhikarana 14 (19) · Śloka 20

ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಸ್ಯಶಲ್ಯಾಭಿಹತಂ ಯದಙ್ಗಂ ತ್ವಾಶಯಾದ್ವಿನಾ ||೧೯|| ಉತ್ತುಣ್ಡಿತಂ ನಿರ್ಗತಂ ವಾ ತದ್ವಿದ್ಧಮಿತಿ ನಿರ್ದಿಶೇತ್ |೨೦|

ವಿದ್ಧಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಆಶಯಾದ್ವಿನೇತಿ ಆಶಯಮ್ ಆಮಾದಿಸ್ಥಾನಮ್| ಉತ್ತುಣ್ಡಿತಮ್ ಉನ್ನಮಿತಮುಖಂ, ನಿರ್ಗತಂ ನಿರ್ಗತಶಲ್ಯಮ್||೧೯||-

Adhikarana 15 (20) · Śloka 21

ನಾತಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ನಾತಿಭಿನ್ನಮುಭಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಾನ್ವಿತಮ್ ||೨೦|| ವಿಷಮಂ ವ್ರಣಮಙ್ಗೇ ಯತ್ತತ್ ಕ್ಷತಂ ತ್ವಭಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ |೨೧|

ಕ್ಷತಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ನಾತಿಚ್ಛಿನ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಾತಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ನಾತ್ಯರ್ಥದ್ವಿಧಾಭೂತಮ್| ನಾತಿಭಿನ್ನಂ ನಾತ್ಯರ್ಥವಿದೀರ್ಣಮ್| ಉಭಯೋರಿತಿ ಚ್ಛಿನ್ನಭಿನ್ನಯೋರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಷಮಂ ವ್ರಣಮಿತಿ ವ್ರಣಸ್ಯ ವೈಷಮ್ಯಂ ನಿಮ್ನೋನ್ನತತ್ವಂ, ನ ತು ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವಮ್||೨೦||-

Adhikarana 16 (21) · Śloka 22

ಪ್ರಹಾರಪೀಡನಾಭ್ಯಾಂ ತು ಯದಙ್ಗಂ ಪೃಥುತಾಂ ಗತಮ್ ||೨೧|| ಸಾಸ್ಥಿ ತತ್ ಪಿಚ್ಚಿತಂ ವಿದ್ಯಾನ್ಮಜ್ಜರಕ್ತಪರಿಪ್ಲುತಮ್ |೨೨|

ಪಿಚ್ಚಿತಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಪ್ರಹಾರೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಹಾರೋ ಮುದ್ಗರಾದ್ಯಭಿಘಾತಃ, ಪೀಡನಂ ಕಪಾಟಾದಿಯನ್ತ್ರೇಣ| ಪೃಥುತಾಂ ವಿಸ್ತೀರ್ಣತಾಂ ಗತಮಿತಿ| ಸಾಸ್ಥಿ ಅಸ್ಥಿಯುಕ್ತಮ್| ಮಜ್ಜರಕ್ತಪರಿಪ್ಲುತಮಿತಿ ಮಜ್ಜರಕ್ತಾಭಿವ್ಯಾಪ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೨೧||-

Adhikarana 17 (22) · Śloka 23

ವಿಗತತ್ವಗ್ಯದಙ್ಗಂ ಹಿ ಸಙ್ಘರ್ಷಾದನ್ಯಥಾಽಪಿ ವಾ ||೨೨|| ಉಷಾಸ್ರಾವಾನ್ವಿತಂ ತತ್ತು ಘೃಷ್ಟಮಿತ್ಯುಪದಿಶ್ಯತೇ |೨೩|

ಘೃಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ವಿಗತತ್ವಗಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಗತತ್ವಕ್ ತ್ವಗ್ರಹಿತಮ್| ಸಙ್ಘರ್ಷಾದ್ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರೇಣ ಸಙ್ಘರ್ಷಣಾತ್| ಅನ್ಯಥಾ ಅನ್ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಅನ್ಯಥಾಽಪಿ ವಾ’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ಕೇಚಿತ್ ‘ಅನ್ಯಜಾದಪಿ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರಾನ್ಯಜಾತ್ ಸಙ್ಘರ್ಷಾತ್ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಜಾತ್ ಸಙ್ಘರ್ಷಣಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಷಾ ದಾಹವಿಶೇಷಃ||೨೨||-

Adhikarana 18 (23-25) · Śloka 26

ಛಿನ್ನೇ ಭಿನ್ನೇ ತಥಾ ವಿದ್ಧೇ ಕ್ಷತೇ ವಾಽಸೃಗತಿಸ್ರವೇತ್ ||೨೩|| ರಕ್ತಕ್ಷಯಾದ್ರುಜಸ್ತತ್ರ ಕರೋತಿ ಪವನೋ ಭೃಶಮ್ | ಸ್ನೇಹಪಾನಂ ಹಿತಂ ತತ್ರ ತತ್ಸೇಕೋ ವಿಹಿತಸ್ತಥಾ ||೨೪|| ವೇಶವಾರೈಃ ಸಕೃಶರೈಃ ಸುಸ್ನಿಗ್ಧೈಶ್ಚೋಪನಾಹನಮ್ | ಧಾನ್ಯಸ್ವೇದಾಂಶ್ಚ ಕುರ್ವೀತ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ಯಾಲೇಪನಾನಿ ಚ ||೨೫|| ವಾತಘ್ನೌಷಧಸಿದ್ಧೈಶ್ಚ ಸ್ನೇಹೈರ್ಬಸ್ತಿರ್ವಿಧೀಯತೇ |೨೬|

ಲಕ್ಷಣೈಃ ಷಙ್ವಿಧಂ ಸದ್ಯೋವ್ರಣಂ ನಿರ್ದಿಶ್ಯೇದಾನೀಂ ಚತುರ್ಷು ಛಿನ್ನಾದಿಷು ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಛಿನ್ನೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ಸೇಕೋ ವಿಹಿತ ಇತಿ ಕೋಷ್ಣಸ್ನೇಹಸೇಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವೇಶವಾರೈರ್ನಿರಸ್ಥಿಸ್ವಿನ್ನಸ್ನಿಗ್ಧಪಿಷ್ಟಮಾಂಸೈಃ| ಕೃಶರಾ ತಿಲತಣ್ಡುಮಾಷಕೃತಾ ಯವಾಗೂಃ| ಉಪನಾಹನಂ ಬನ್ಧನಮ್| ಧಾನ್ಯಸ್ವೇದಾನಿತ್ಯಾದಿ ಧಾನ್ಯಸ್ವೇದೋ ಮಾಷಾದಿಕೋಷ್ಣಧಾನ್ಯಸ್ವೇದ ಇತ್ಯೇಕೇ; ಅನ್ಯೇ ತು ಧಾನ್ಯಂ ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಮ್, ಅಮ್ಲಶಬ್ದೋತ್ತರಪದಲೋಪೇನ| ಆಲೇಪನಶಬ್ದೋ ಲೇಪನೇ| ಸ್ನೇಹಪಾನಮೂರ್ಧ್ವನಾಭಿಜೇಷು ವ್ರಣೇಷು, ನಾಭೇರಧೋಗತೇಷು ಬಸ್ತಿರಿತಿ||೨೩-೨೫||-

Adhikarana 19 (26-27) · Śloka 28

ಪಿಚ್ಚಿತೇ ಚ ವಿಘೃಷ್ಟೇ ಚ ನಾತಿಸ್ರವತಿ ಶೋಣಿತಮ್ ||೨೬|| ಅಗಚ್ಛತಿ ಭೃಶಂ ತಸ್ಮಿನ್ ದಾಹಃ ಪಾಕಶ್ಚ ಜಾಯತೇ | ತತ್ರೋಷ್ಮಣೋ ನಿಗ್ರಹಾರ್ಥಂ ತಥಾ ದಾಹಪ್ರಪಾಕಯೋಃ ||೨೭|| ಶೀತಮಾಲೇಪನಂ ಕಾರ್ಯಂ ಪರಿಷೇಕಶ್ಚ ಶೀತಲಃ |೨೮|

ಇದಾನೀಂ ಪಿಚ್ಚಿತಘೃಷ್ಟಯೋರಸ್ರುತಶೋಣಿತತ್ವೇನ ಸಮಾನಧರ್ಮಣೋರೇಕಮೇವ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಪಿಚ್ಚಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಗಚ್ಛತಿ ಅಸ್ರವತಿ ಸತಿ| ತಸ್ಮಿನ್ ರುಧಿರೇ| ಭೃಶಮ್ ಅತ್ಯರ್ಥಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಶೀತಮಾಲೇಪನಂ ಕಾರ್ಯಂ ಪರಿಷೇಕಶ್ಚ ಶೀತಲಃ’- ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಶೀತಮಾಲೇಪನಂ ಸೇಕಃ ಶುದ್ಧೀ ರಕ್ತವಿಮೋಕ್ಷಣಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಶುದ್ಧಿರ್ವಮನಾದಿಃ; ತತ್ರೋರ್ಧ್ವನಾಭಿಜೇಷು ವಮನಂ, ದಾಹೋತ್ತರೇ ಮಧ್ಯಕಾಯಜೇ ರೇಚನಮ್, ಅಧೋನಾಭಿಜೇಷು ಪುನರಾಸ್ಥಾಪನಂ, ಸ್ತ್ಯಾನರಕ್ತೇಷು ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣಮ್||೨೬-೨೭||-

Adhikarana 20 (28) · Śloka 29

ಷಟ್ಸ್ವೇತೇಷು ಯಥೋಕ್ತೇಷು ಛಿನ್ನಾದಿಷು ಸಮಾಸತಃ ||೨೮|| ಜ್ಞೇಯಂ ಸಮರ್ಪಿತಂ ಸರ್ವಂ ಸದ್ಯೋವ್ರಣಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ |೨೯|

ಉಕ್ತಮೇವೋಪಸಂಹರನ್ನಾಹ- ಷಟ್ಸ್ವೇತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮರ್ಪಿತಂ ಸಮ್ಯಗರ್ಪಿತಮ್| ಜ್ಞೇಯಂ ಜ್ಞಾತವ್ಯಮ್||೨೮||-

Adhikarana 21 (29-30) · Śloka 30

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಛಿನ್ನಾನಾಂ ತು ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ||೨೯|| ಯೇ ವ್ರಣಾ ವಿವೃತಾಃ ಕೇಚಿಚ್ಛಿರಃಪಾರ್ಶ್ವಾವಲಮ್ಬಿನಃ | ತಾನ್ ಸೀವ್ಯೇದ್ವಿಧಿನೋಕ್ತೇನ ಬಧ್ನೀಯಾದ್ಗಾಢಮೇವ ಚ ||೩೦||

ಅಥ ಮೂರ್ಧಾದ್ಯವಯವಾಶ್ರಯಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಶೇಷಮಾಹ- ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿವೃತಾ ವ್ಯಾತ್ತಮುಖಾಃ| ಶಿರಃಪಾರ್ಶ್ವಾವಲಮ್ಬಿನೋ ಮಸ್ತಕಪಾರ್ಶ್ವಾವಲಮ್ಬನಶೀಲಾಃ, ಅನ್ಯೇ ತು ಶಿರೋಽವಲಮ್ಬಿನಸ್ತಥಾ ಪಾರ್ಶ್ವಾವಲಮ್ಬಿನಶ್ಚೇತ್ಯೇವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ವಿಧಿನೋಕ್ತೇನ ಋಜುಗ್ರನ್ಥಿಸೇವನಾದಿನಾ ಸೀವ್ಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೨೯-೩೦||

Adhikarana 22 (31-33) · Śloka 33

ಕರ್ಣಂ ಸ್ಥಾನಾದಪಹೃತಂ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ ಯಥಾಸ್ಥಿತಮ್ | ಸೀವ್ಯೇದ್ಯಥೋಕ್ತಂ ತೈಲೇನ ಸ್ರೋತಶ್ಚಾಭಿಪ್ರತರ್ಪಯೇತ್ ||೩೧|| ಕೃಕಾಟಿಕಾನ್ತೇ ಛಿನ್ನೇ ತು ಗಚ್ಛತ್ಯಪಿ ಸಮೀರಣೇ | ಸಮ್ಯಙ್ನಿವೇಶ್ಯ ಬಧ್ನೀಯಾತ್ ಸೀವ್ಯೇಚ್ಚಾಪಿ ನಿರನ್ತರಮ್ ||೩೨|| ಆಜೇನ ಸರ್ಪಿಷಾ ಚೈವಂ ಪರಿಷೇಕಂ ತು ಕಾರಯೇತ್ | ಉತ್ತಾನೋಽನ್ನಂ ಸಮಶ್ನೀಯಾಚ್ಛಯೀತ ಚ ಸುಯನ್ತ್ರಿತಃ ||೩೩||

ಕರ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಾನಾದಪಹೃತಂ ನಿಃಶೇಷತಶ್ಛಿನ್ನಮ್| ತೈಲೇನ ವಾತಘ್ನೌಷಧಸಿದ್ಧೇನ| ಕೃಕಾಟಿಕಾನ್ತೇ ಗ್ರೀವಾಯಾಃ ಪಶ್ಚಾತ್ ಕೃಕಾಟಿಕಾಪರ್ಯನ್ತೇ| ಗಚ್ಛತ್ಯಪಿ ಸಮೀರಣೇ ಇತಿ ವಾತೇ ನಿರ್ವಹತ್ಯಪಿ ಸೀವ್ಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ, ‘ಅಸಾಧ್ಯಾ ವಾಯುನಿರ್ವಾಹಿಣ’ (ಸೂ. ೨೩) ಇತ್ಯಸ್ಯಾಯಮಪವಾದಃ| ಸಮ್ಯಙ್ನಿವೇಶ್ಯ ಯಥಾಸ್ಥಾನಂ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ| ಉತ್ತಾನೋಽನ್ನಂ ಸಮಶ್ನೀಯಾದಿತಿ ತಥೈವ ಕೃಕಾಟಿಕಾಯಾಃ ಸುಸ್ಥಿತತ್ವಾತ್; ಅನ್ನಮಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಶಯನಮೂತ್ರಪುರೀಷೋತ್ಸರ್ಗಾದಿ ಚೋತ್ತಾನಸ್ಯೈವೇತಿ| ಶಯೀತ ಚ ಸುಯನ್ತ್ರಿತ ಇತಿ ಯಥಾ ಕೃಕಾಟಿಕಾ ಸ್ಥಿರಾ ಭವತಿ||೩೧-೩೩||

Adhikarana 23 (34-35) · Śloka 35

ಶಾಖಾಸು ಪತಿತಾಂಸ್ತಿರ್ಯಕ್ ಪ್ರಹಾರಾನ್ ವಿವೃತಾನ್ ಭೃಶಮ್ | ಸೀವ್ಯೇತ್ ಸಮ್ಯಙ್ನಿವೇಶ್ಯಾಶು ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥೀನ್ಯನುಪೂರ್ವಶಃ ||೩೪|| ಬದ್ಧ್ವಾ ವೇಲ್ಲಿತಕೇನಾಶು ತತಸ್ತೈಲೇನ ಸೇಚಯೇತ್ | ಚರ್ಮಣಾ ಗೋಫಣಾಬನ್ಧಃ ಕಾರ್ಯೋ ಯೋ ವಾ ಹಿತೋ ಭವೇತ್ ||೩೫||

ಶಾಖಾಸು ಪತಿತಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಶಾಖಾಸು ಚತಸೃಷು| ಸಮ್ಯಙ್ನಿವೇಶ್ಯೇತ್ಯಾದಿ ಆಶು ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥೀನಿ ಸಮ್ಯಙ್ನಿವೇಶ್ಯ ಯಥಾಸ್ಥಾನಂ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ ಸೀವ್ಯೇತ್| ಅನುಪೂರ್ವಶ ಇತಿ ಅನುಶಬ್ದಃ ಸದೃಶಾರ್ಥಃ; ತೇನ ಪೂರ್ವಸದೃಶೇನ| ವೇಲ್ಲಿತಕೇನೇತಿ ‘ಬನ್ಧೇನ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೩೪-೩೫||

Adhikarana 24 (36) · Śloka 36

ಪೃಷ್ಠೇ ವ್ರಣೋ ಯಸ್ಯ ಭವೇದುತ್ತಾನಂ ಶಾಯಯೇತ್ತು ತಮ್ | ಅತೋಽನ್ಯಥಾ ಚೋರಸಿಜೇ ಶಾಯಯೇತ್ ಪುರುಷಂ ವ್ರಣೇ ||೩೬||

ಪೃಷ್ಠೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ತಾನಂ ಶಾಯಯೇದಿತಿ ದೋಷಸ್ರುತ್ಯರ್ಥಮ್, ಅನ್ಯಥಾಽನಿರ್ಗಚ್ಛನ್ ಅನ್ತರವಸ್ಥಿತೋ ದೋಷ ಉತ್ಸಙ್ಗಂ ಕೃತ್ವಾ ವಿಕರೋತಿ; ಅನ್ಯಥೇತಿ ಅಧೋಮುಖಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ- “ಉರೋವ್ರಣೀ ಉತ್ತಾನಶಯ್ಯಾಂ ಪರಿಹರೇತ್, ಪೃಷ್ಠವ್ರಣೀ ತು ಸ್ತನೋರೋಽವಷ್ಟಭ್ಯ, ದೋಷಸ್ತ್ವನ್ಯಥಾ ನ ಪ್ರಸಿಚ್ಯತೇ, ಅನಿರ್ಗಚ್ಛನ್ ವಿಕಾರಾನುತ್ಪಾದಯತಿ”- ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಗಯೀ ತು “ಪೃಷ್ಠೇ ವ್ರಣೋ ಯಸ್ಯ ಭವೇದನುತ್ತಾನಃ ಶಯೀತ ಸಃ| ಅತೋಽನ್ಯಥಾ ಚೋರಸಿಜೇ ಶಯೀತ ಪುರುಷೋ ವ್ರಣೇ”- ಇತಿ ಪಠತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ ಚ- ಅನುತ್ತಾನೋಽವಾಙ್ಮುಖೋಽಧೋಮುಖಃ ಶಯೀತ, ಉರಸಿಜೇಷು ವ್ರಣೇಷ್ವನ್ಯಥಾ ಉತ್ತಾನ ಏವ ಶಯೀತೇತಿ||೩೬||

Adhikarana 25 (37) · Śloka 37

ಛಿನ್ನಾಂ ನಿಃಶೇಷತಃ ಶಾಖಾಂ ದಗ್ಧ್ವಾ ತೈಲೇನ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ | ಬಧ್ನೀಯಾತ್ ಕೋಶಬನ್ಧೇನ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಕಾರ್ಯಂ ಚ ರೋಪಣಮ್ ||೩೭||

ಶಾಖಾನಾಂ ನಿಃಶೇಷಚ್ಛೇದೇ ವಿಧಾನಾನ್ತರಮಾಹ- ಛಿನ್ನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೋಶಬನ್ಧೇನ ಸ್ಥಗಿಕಾಬನ್ಧೇನ| ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಯುಕ್ತಮ್| ರೋಪಣಮಿತಿ ಶೋಧನಸ್ಯಾಗ್ನಿನೈವ ಕೃತತ್ವಾತ್||೩೭||

Adhikarana 26 (38) · Śloka 39

ಚನ್ದನಂ ಪದ್ಮಕಂ ರೋಧ್ರಮುತ್ಪಲಾನಿ ಪ್ರಿಯಙ್ಗವಃ | ಹರಿದ್ರಾ ಮಧುಕಂ ಚೈವ ಪಯಃ ಸ್ಯಾದತ್ರ ಚಾಷ್ಟಮಮ್ ||೩೮|| ತೈಲಮೇಭಿರ್ವಿಪಕ್ವಂ ತು ಪ್ರಧಾನಂ ವ್ರಣರೋಪಣಮ್ |೩೯|

ಅಸ್ಯ ರೋಪಣಾರ್ಥಂ ತೈಲಮಾಹ- ಚನ್ದನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಯೋ ದುಗ್ಧಂ, ಸ್ಯಾತ್ ಭವೇತ್, ತಚ್ಚತುರ್ಗುಣಮಾನಮ್| ನನು ಸಙ್ಖ್ಯೇಯನಿರ್ದೇಶಾದೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಾಸಿದ್ಧಾವಷ್ಟಮಗ್ರಹಣಂ ಕಿಮರ್ಥಮ್? ಉಚ್ಯತೇ- ನಾತ್ರ ಪಾಕೋ ಜಲೇನೇಷ್ಯತೇ, ಪಯಸೈವ ಪಾಕಂ ಮನ್ಯತೇ; ಅನ್ಯೇ ತ್ವಷ್ಟಮಗ್ರಹಣೇನಾಷ್ಟಾಙ್ಗಸಞ್ಜ್ಞಕಮಿದಂ ತೈಲಮಿತಿ ಕಥಯನ್ತಿ ||೩೮||-

Adhikarana 27 (39-40) · Śloka 41

ಚನ್ದನಂ ಕರ್ಕಟಾಖ್ಯಾ ಚ ಸಹೇ ಮಾಂಸ್ಯಾಹ್ವಯಾಽಮೃತಾ ||೩೯|| ಹರೇಣವೋ ಮೃಣಾಲಂ ಚ ತ್ರಿಫಲಾ ಪದ್ಮಕೋತ್ಪಲೇ | ತ್ರಯೋದಶಾಙ್ಗಂ ತ್ರಿವೃತಮೇತದ್ವಾ ಪಯಸಾಽನ್ವಿತಮ್ ||೪೦|| ತೈಲಂ ವಿಪಕ್ವಂ ಸೇಕಾರ್ಥೇ ಹಿತಂ ತು ವ್ರಣರೋಪಣೇ |೪೧|

ಅಸ್ಯ ರೋಪಣಾರ್ಥಂ ದ್ವಿತೀಯಂ ಚನ್ದನಾದಿತೈಲಮಾಹ- ಚನ್ದನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕರ್ಕಟಾಖ್ಯಾ ಕರ್ಕಟಶೃಙ್ಗೀ| ಸಹೇ ಮಾಷಪರ್ಣೀ ಮುದ್ಗಪರ್ಣೀ ಚ| ಅಮೃತಾ ಗುಡೂಚೀ| ಹರೇಣವಃ ಕಲಾಯಾಃ| ಮೃಣಾಲಮ್ ಉಶೀರಮ್| ಉತ್ಪಲಂ ನೀಲೋತ್ಪಲಮ್| ತ್ರಿವೃತಮಿತಿ ತ್ರಿಭಿರ್ಘೃತವಸಾಮಜ್ಜಭಿರ್ವೃತಂ ತೈಲಂ ತ್ರಿವೃತಮ್| ಏತತ್ ತ್ರಯೋದಶಾಙ್ಗಂ ತೈಲಮ್| ಪಯಸಾ ಕ್ಷೀರೇಣ ಚತುರ್ಗುಣೇನ ಪಕ್ವಮ್| ವಾಶಬ್ದಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತತೈಲಾಪೇಕ್ಷಯಾ| ‘ಮಾಂಸ್ಯಾಹ್ವಯಾ’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಸೋಮಾಹ್ವಯಾ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ಸೋಮಾಹ್ವಯಾ ತ್ರಿಸನ್ಧಿಕಾ, ‘ಸೋಮಲತಾ’ ಇತ್ಯಪರೇ| ಗಯೀ ತು ಮಜ್ಜವರ್ಜಂ ತ್ರಯಃ ಸ್ನೇಹಾಸ್ತ್ರಿವೃತಮಿತ್ಯಾಹ, ತನ್ಮತೇ ತ್ರಿವೃತಂ ಪಯಸಾ ವಿಪಕ್ವಂ ವ್ರಣರೋಪಣಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್||೩೯-೪೦||-

Adhikarana 28 (41-43) · Śloka 43

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಭಿನ್ನಾನಾಂ ತು ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ||೪೧|| ಭಿನ್ನಂ ನೇತ್ರಮಕರ್ಮಣ್ಯಮಭಿನ್ನಂ ಲಮ್ಬತೇ ತು ಯತ್ | ತನ್ನಿವೇಶ್ಯ ಯಥಾಸ್ಥಾನಮವ್ಯಾವಿದ್ಧಸಿರಂ ಶನೈಃ ||೪೨|| ಪೀಡಯೇತ್ ಪಾಣಿನಾ ಸಮ್ಯಕ್ ಪದ್ಮಪತ್ತ್ರಾನ್ತರೇಣ ತು | ತತೋಽಸ್ಯ ತರ್ಪಣಂ ಕಾರ್ಯಂ ನಸ್ಯಂ ಚಾನೇನ ಸರ್ಪಿಷಾ ||೪೩||

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಆಶಯವಿಷಯೇ ಭಿನ್ನಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪಿ ನೇತ್ರಮಪ್ಯಾಶಯ ಏವ ವ್ಯವಹರ್ತವ್ಯಮತ ಆಹ- ಭಿನ್ನಂ ನೇತ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಕರ್ಮಣ್ಯಮ್ ಅವಲೋಕನಾದಿಸ್ವಕರ್ಮಣೋಽಸಮ್ಪಾದಕಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು, ಅಕರ್ಮಣ್ಯಮಸಾಧ್ಯಮಾಹುಃ| ತಚ್ಚಾಭಿನ್ನಂ ಕರ್ಮಣ್ಯಂ ಚ ಸಾಧ್ಯಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತವ್ಯಮ್| ನಿವೇಶ್ಯ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ| ಅವ್ಯಾವಿದ್ಧಸಿರಮ್ ಅನಾಕುಲಿತಸಿರಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಅವ್ಯಾವಿದ್ಧಶಿರಂ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಅಕುಟಿಲಮಸ್ತಕಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಪಾಣಿನಾ ಹಸ್ತೇನ| ಪದ್ಮಪತ್ರಾಣಾಮನ್ತರತ್ವಮೂಷ್ಮತ್ವವ್ಯುದಾಸಾರ್ಥಂ ಮಾರ್ದವಾರ್ಥಂ ಚ| ತತೋ ಮಧುಸರ್ಪಿರ್ದಾನಾನನ್ತರಂ ತರ್ಪಣಂ ಪೂರಣಂ ಕಾರ್ಯಮ್| ಅನೇನ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಅನೇನ’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಆಜೇನ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ||೪೧-೪೩||

Adhikarana 29 (44) · Śloka 45

ಆಜಂ ಘೃತಂ ಕ್ಷೀರಪಾತ್ರಂ ಮಧುಕಂ ಚೋತ್ಪಲಾನಿ ಚ | ಜೀವಕರ್ಷಭಕೌ ಚೈವ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಸರ್ಪಿರ್ವಿಪಾಚಯೇತ್ ||೪೪|| ಸರ್ವನೇತ್ರಾಭಿಘಾತೇ ತು ಸರ್ಪಿರೇತತ್ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ |೪೫|

ತದೇವಾಜಂ ಘೃತಮುತ್ಪಾದಯನ್ನಾಹ- ಆಜಂ ಘೃತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಜಾಘೃತಂ ಮಧುಕಾದಿಭಿಃ ಸಮಾಂಶಂ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಸರ್ಪಿರ್ಗವ್ಯಂ ಕ್ಷೀರಪಾತ್ರಂ ಕ್ಷೀರಾಢಕಂ ದತ್ತ್ವಾ ವಿಪಾಚಯೇತ್| ನನು ಚಾಜಘೃತಸ್ಯ ಕಿಂ ಪೇಷಣೇನ? ಉಚ್ಯತೇ- ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಪೇಷಣಂ ಕಾರ್ಯಮ್| ದ್ರವ್ಯಸಮತ್ವಮತ್ರಾಭಿಧೀಯತೇ ಯಥಾಽನ್ಯೇಷು ಯೋಗೇಷ್ವರ್ಕಕ್ಷೀರಾದೀನಾಂ; ತತಶ್ಚ ಪಞ್ಚದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಯಥಾ ಮಾತ್ರಯಾಽಷ್ಟೌ ಪಲಾನಿ ಭವನ್ತಿ ತಥಾ ಮಾತ್ರಾಂ ಪರಿಕಲ್ಪ್ಯ ಘೃತಸ್ಯ ಪ್ರಸ್ಥಂ ಕ್ಷೀರಾಢಕಮಾವಾಪ್ಯ ವಿಪಚೇದಿತ್ಯೇಷ ಶಾಸ್ತ್ರವೃದ್ಧವ್ಯವಹಾರಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಆಜಂ ಘೃತಂ ಗವ್ಯಂ ಚ ತುಲ್ಯಂ ಕೃತ್ವಾ ಮಧುಕಾದಿಕಲ್ಕೇನ ಪಚೇತ್, ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವತ್; ನೈವಮ್, ವೃದ್ಧಾ ಆಢಕಶಬ್ದೇನ ದ್ರವದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ದ್ವಿಗುಣತಯಾ ಪರಿಭಾಷಿತತ್ವಾದಷ್ಟಾವಿಂಶತ್ಯಧಿಕಪಲಶತಂ ಗೃಹ್ಣನ್ತಿ| ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಸರ್ಪಿರ್ವಿಪಾಚಯೇದಿತಿ ಸರ್ಪಿರಿತಿ ಚ ಸರ್ಪಿಷೋ ದ್ವಿರುಚ್ಚಾರಣಂ ನಿಯಮಾರ್ಥಂ; ತೇನ, ಅನೇನೈವ ಘೃತೇನ ತರ್ಪಣಂ ನಸ್ಯಂ ಚ ಪ್ರಶಸ್ತಂ ನ ತ್ವನ್ಯೇನೇತಿ| ಗಯೀ ತು, “ಅಜಾಘೃತಸ್ಯ ಪ್ರಸ್ಥಂ, ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಪುನರಾಢಕಂ, ಮಧುಕಾದೀನಿ ಚತ್ವಾರಿ ದ್ವಿಪಲಿಕಾನ್ಯಷ್ಟಪಲತ್ವೇನ ಘೃತಸ್ಯ ಪಾದಿಕಾನಿ” ಇತ್ಯಾಹ||೪೪||-

Adhikarana 30 (45-49) · Śloka 49

ಉದರಾನ್ಮೇದಸೋ ವರ್ತಿರ್ನಿರ್ಗತಾ ಯಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ ||೪೫|| ಕಷಾಯಭಸ್ಮಮೃತ್ಕೀರ್ಣಾಂ ಬದ್ಧ್ವಾ ಸೂತ್ರೇಣ ಸೂತ್ರವಿತ್ | ಅಗ್ನಿತಪ್ತೇನ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ಛಿನ್ದ್ಯಾನ್ಮಧುಸಮಾಯುತಮ್ ||೪೬|| ಬದ್ಧ್ವಾ ವ್ರಣಂ ಸುಜೀರ್ಣೇಽನ್ನೇ ಸರ್ಪಿಷಃ ಪಾನಮಿಷ್ಯತೇ | ಸ್ನೇಹಪಾನಾದೃತೇ ಚಾಪಿ ಪಯಃಪಾನಂ ವಿಧೀಯತೇ ||೪೭|| ಶರ್ಕರಾಮಧುಯಷ್ಟಿಭ್ಯಾಂ ಲಾಕ್ಷಯಾ ವಾ ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಯಾ | ಚಿತ್ರಾಸಮನ್ವಿತಂ ಚೈವ ರುಜಾದಾಹವಿನಾಶನಮ್ ||೪೮|| ಆಟೋಪೋ ಮರಣಂ ವಾ ಸ್ಯಾಚ್ಛೂಲೋ ವಾಽಚ್ಛಿದ್ಯಮಾನಯಾ | ಮೇದೋಗ್ರನ್ಥೌ ತು ಯತ್ತೈಲಂ ವಕ್ಷ್ಯತೇ ತಚ್ಚ ಯೋಜಯೇತ್ ||೪೯||

ಉದರಭೇದಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಉದರಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಕಷಾಯಭಸ್ಮಮೃತ್ಕೀರ್ಣಾಂ ‘ತಾಂ ವರ್ತಿಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ; ಕಷಾಯಾಃ ಸರ್ಜಕಾರ್ಜುನಾದಯಃ, ತೇಷಾಂ ಭಸ್ಮ ಕ್ಷಾರಃ , ಮೃತ್ ಕೃಷ್ಣಮೃತ್, ಕೀರ್ಣಾಂ ಗುಣ್ಡಿತಾಮ್ ; ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಕಷಾಯಚೂರ್ಣಮೃತ್ಕೀರ್ಣಾಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಬದ್ಧ್ವೇತಿ ಮೂಲಮಿತಿ ಶೇಷಃ| ಸೂತ್ರವಿತ್ ಶಾಸ್ತ್ರವಿತ್| ಅಗ್ನಿತಪ್ತೇನ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ಛಿನ್ದ್ಯಾತ್, ಅನ್ಯಥಾ ಅತಪ್ತಶಸ್ತ್ರಚ್ಛೇದನೇ ಪಾಕಭಯಂ ಸ್ಯಾತ್| ಸಾ ಪುನಃ ಕ್ಷತಂ ಯದಾ ಪ್ರವೇಶ್ಯಮಾನಾ ನ ಪ್ರವಿಶತಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾ ವಾ ನಾವತಿಷ್ಠತೇ ತದಾ ತಸ್ಯಾಶ್ಛೇದಃ| ಚಿತ್ರಾ ಏರಣ್ಡಃ, ದನ್ತೀತ್ಯನ್ಯೇ| ಕಲ್ಪನಾ ಚೇಯಂ- ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಯಷ್ಟಿಮಧುಕ್ವಥಿತಸ್ಯ ಸಶರ್ಕರೈರಣ್ಡತೈಲಪ್ರಕ್ಷೇಪಸ್ಯ ಪಾನಮಿತ್ಯೇಕೋ ಯೋಗಃ, ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾಕ್ವಥಿತಂ ಕ್ಷೀರಂ ಸಲಾಕ್ಷಾಚಿತ್ರಾತಿಲತೈಲಪ್ರಕ್ಷೇಪಂ ಪೀಯತ ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯೋ ಯೋಗಃ| ವಾಶಬ್ದಾತ್ ಕೇಚಿದೇಕಮೇವ ಯೋಗಮಾಮನನ್ತಿ, ತಥಾ ಚ ವೃದ್ಧವಾಗ್ಭಟಃ- “ಸಕ್ಷೌದ್ರೇ ಚ ವ್ರಣೇ ಬದ್ಧೇ ಸುಜೀರ್ಣೇಽನ್ನೇ ಘೃತಂ ಪಿಬೇತ್| ಕ್ಷೀರಂ ವಾ ಶರ್ಕರಾಚಿತ್ರಾಲಾಕ್ಷಾಗೋಕ್ಷುರಕೈಃ ಶೃತಮ್|| ರುಗ್ದಾಹಜಿತ್ ಸಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವೈಃ ಪರಂ ಪೂರ್ವೋದಿತೋ ವಿಧಿಃ” (ಅ. ಸಂ. ಉ. ೩೧) ಇತಿ| ಕ್ಷೀರಪಾಕವಿಧಿರಯಂ- “ದ್ರವ್ಯಾದಷ್ಟಗುಣಂ ಕ್ಷೀರಂ ಕ್ಷೀರಾತ್ತೋಯಂ ಚತುರ್ಗುಣಮ್| ಕ್ಷೀರಾವಶೇಷಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ ಕ್ಷೀರಪಾಕೇ ತ್ವಯಂ ವಿಧಿಃ”- ಇತಿ| ಪ್ರತಿದಿನಂ ಕ್ಷೀರಚತುಷ್ಪಲಂ ಪೇಯಂ, ಶರ್ಕರೈರಣ್ಡತೈಲಂ ತು ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಕಾರ್ಷಿಕಮ್; ಏವಂ ದ್ವಿತೀಯಯೋಗೇಽಪಿ| ರುಜಾದಾಹವಿನಾಶನಮಿತಿ ಪಯಃ- ಪಾನಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಮೇದೋವರ್ತೇರಚ್ಛೇದೇ ಫಲಮಾಹ- ಆಟೋಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಚ್ಛಿದ್ಯಮಾನಯಾ ಅಕೃತ್ತಮಾನಯಾ| ಮೇದೋಗ್ರನ್ಥೌ ತು ಯತ್ತೈಲಮಿತಿ “ದ್ವಿಕರಞ್ಜ” (ಚಿ. ೧೮) ಇತ್ಯಾದಿಕಮ್||೪೫-೪೯||

Adhikarana 31 (50) · Śloka 50

ತ್ವಚೋಽತೀತ್ಯ ಸಿರಾದೀನಿ ಭಿತ್ತ್ವಾ ವಾ ಪರಿಹೃತ್ಯ ವಾ | ಕೋಷ್ಠೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಂ ಶಲ್ಯಂ ಕುರ್ಯಾದುಕ್ತಾನುಪದ್ರವಾನ್ ||೫೦||

ಮೇದೋವರ್ತಿಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತ್ಯಾ ಜಠರಗತಶಲ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ತ್ವಚೋಽತೀತ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಚೋಽತೀತ್ಯ ತ್ವಚೋಽತಿಕ್ರಮ್ಯ, ತ್ವಚಃ ಸಪ್ತ; ಸಿರಾದೀನಿ ಸಿರಾಮಾಂಸಸ್ನಾಯುಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥೀನಿ| ಸಿರಾಚ್ಛೇದಲಿಙ್ಗಂ ತು “ಸುರೇನ್ದ್ರಗೋಪಪ್ರತಿಮಂ” (ಸೂ. ೨೫) ಇತ್ಯಾದಿ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್ ಅವಸ್ಥಿತಮ್| ಉಕ್ತಾನುಪದ್ರವಾನಿತಿ ಪ್ರಣಷ್ಟಶಲ್ಯವಿಜ್ಞಾನೀಯೇ “ಕೋಷ್ಠಗತೇ ತ್ವಾಟೋಪಾನಾಹವಿದ್ರಧ್ಯಾದೀನ್” (ಸೂ. ೨೬) ಇತಿ||೫೦||

Adhikarana 32 (51) · Śloka 51

ತತ್ರಾನ್ತರ್ಲೋಹಿತಂ ಪಾಣ್ಡುಂ ಶೀತಪಾದಕರಾನನಮ್ | ಶೀತೋಚ್ಛ್ವಾಸಂ ರಕ್ತನೇತ್ರಮಾನದ್ಧಂ ಚ ವಿವರ್ಜಯೇತ್ ||೫೧||

ಕೋಷ್ಠಗತಶಲ್ಯಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ತತ್ರಾನ್ತರ್ಲೋಹಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ತರ್ಲೋಹಿತಂ ಕೋಷ್ಠಮಧ್ಯಪತಿತರುಧಿರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಾಣ್ಡುಂ ಶ್ವೇತಮ್| ಶೀತಪಾದಕರಾನನಂ ಶೀತಚರಣಹಸ್ತಮುಖಮ್| ಆನದ್ಧಂ ಸ್ವಮಾರ್ಗಾದಪ್ರವರ್ತಮಾನದೋಷಮಲಮ್| ಏವಂವಿಧಂ ಶಲ್ಯವನ್ತಂ ಪುಮಾಂಸಂ ವಿವರ್ಜಯೇತ್ ಪರಿಹರೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೫೧||

Adhikarana 33 (52-54) · Śloka 54

ಆಮಾಶಯಸ್ಥೇ ರುಧಿರೇ ವಮನಂ ಪಥ್ಯಮುಚ್ಯತೇ | ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥೇ ದೇಯಂ ಚ ವಿರೇಚನಮಸಂಶಯಮ್ ||೫೨|| ಆಸ್ಥಾಪನಂ ಚ ನಿಃಸ್ನೇಹಂ ಕಾರ್ಯಮುಷ್ಣೈರ್ವಿಶೋಧನೈಃ | ಯವಕೋಲಕುಲತ್ಥಾನಾಂ ನಿಃಸ್ನೇಹೇನ ರಸೇನ ಚ ||೫೩|| ಭುಞ್ಜೀತಾನ್ನಂ ಯವಾಗೂಂ ವಾ ಪಿಬೇತ್ ಸೈನ್ಧವಸಂಯುತಾಮ್ | ಅತಿನಿಃಸ್ರುತರಕ್ತೋ ವಾ ಭಿನ್ನಕೋಷ್ಠಃ ಪಿಬೇದಸೃಕ್ ||೫೪||

ಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಆಮಾಶಯಸ್ಥೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥೇ ಪಿತ್ತಾಶಯಸ್ಥೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಾತಾಶಯಸ್ಥೇ ಪುನರಾಸ್ಥಾಪನಮೇವ; ಆಸ್ಥಾಪನಂ ನಿರೂಹಃ| ಉಷ್ಣೈರ್ವಿಶೋಧನೈರ್ಗೋಮೂತ್ರಾದಿಭಿರಾಸ್ಥಾಪನಂ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ವಿಶುದ್ಧಸ್ಯ ರಕ್ತಾನುಲೋಮನಮನ್ನಮಾಹ- ಯವಕೋಲೇತ್ಯಾದಿ| ಅನಿಃಸ್ರುತರಕ್ತಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಭಿಧಾಯಾತಿನಿಃಸ್ರುತರಕ್ತಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಅತಿನಿಃಸ್ರುತೇತ್ಯಾದಿ| ಪಿಬೇದಸೃಗಿತಿ ಜೀವಿತಾನುಬನ್ಧನಾರ್ಥಮ್||೫೨-೫೪||

Adhikarana 34 (55) · Śloka 55

ಸ್ವಮಾರ್ಗಪ್ರತಿಪನ್ನಾಸ್ತು ಯಸ್ಯ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಮಾರುತಾಃ | ವ್ಯುಪದ್ರವಃ ಸ ಭಿನ್ನೇಽಪಿ ಕೋಷ್ಠೇ ಜೀವತಿ ಮಾನವಃ ||೫೫||

ಭಿನ್ನಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸ್ವಮಾರ್ಗೇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯುಪದ್ರವಃ ವಿಗತಾ ಉಪದ್ರವಾ ಯಸ್ಯ ಸಃ, ಉಪದ್ರವಾ ಜ್ವರಾಧ್ಮಾನಾದಯಃ||೫೫||

Adhikarana 35 (56-65) · Śloka 66

ಅಭಿನ್ನಮನ್ತ್ರಂ ನಿಷ್ಕ್ರಾನ್ತಂ ಪ್ರವೇಶ್ಯಂ ನಾನ್ಯಥಾ ಭವೇತ್ | ಪಿಪೀಲಿಕಾಶಿರೋಗ್ರಸ್ತಂ ತದಪ್ಯೇಕೇ ವದನ್ತಿ ತು ||೫೬|| ಪ್ರಕ್ಷಾಲ್ಯ ಪಯಸಾ ದಿಗ್ಧಂ ತೃಣಶೋಣಿತಪಾಂಶುಭಿಃ | ಪ್ರವೇಶಯೇತ್ ಕೃತ್ತನಖೋ ಘೃತೇನಾಕ್ತಂ ಶನೈಃ ಶನೈಃ ||೫೭|| ಪ್ರವೇಶಯೇತ್ ಕ್ಷೀರಸಿಕ್ತಂ ಶುಷ್ಕಮನ್ತ್ರಂ ಘೃತಾಪ್ಲುತಮ್ | ಅಙ್ಗುಲ್ಯಾಽಭಿಮೃಶೇತ್ ಕಣ್ಠಂ ಜಲೇನೋದ್ವೇಜಯೇದಪಿ ||೫೮|| ಹಸ್ತಪಾದೇಷು ಸಙ್ಗೃಹ್ಯ ಸಮುತ್ಥಾಪ್ಯ ಮಹಾಬಲಾಃ | ಭವತ್ಯನ್ತಃಪ್ರವೇಶಸ್ತು ಯಥಾ ನಿರ್ಧುನುಯುಸ್ತಥಾ ||೫೯|| ತಥಾಽನ್ತ್ರಾಣಿ ವಿಶನ್ತ್ಯನ್ತಃ ಸ್ವಾಂ ಕಲಾಂ ಪೀಡಯನ್ತಿ ಚ | ವ್ರಣಾಲ್ಪತ್ವಾದ್ಬಹುತ್ವಾದ್ವಾ ದುಷ್ಪ್ರವೇಶಂ ಭವೇತ್ತು ಯತ್ ||೬೦|| ತದಾಪಾಟ್ಯ ಪ್ರಮಾಣೇನ ಭಿಷಗನ್ತ್ರಂ ಪ್ರವೇಶಯೇತ್ | ಯಥಾಸ್ಥಾನಂ ನಿವಿಷ್ಟೇ ಚ ವ್ರಣಂ ಸೀವ್ಯೇದತನ್ದ್ರಿತಃ ||೬೧|| ಸ್ಥಾನಾದಪೇತಮಾದತ್ತೇ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಗುಪಿತಮೇವ ವಾ | ವೇಷ್ಟಯಿತ್ವಾ ತು ಪಟ್ಟೇನ ಘೃತಸೇಕಂ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್ ||೬೨|| ಘೃತಂ ಪಿಬೇತ್ ಸುಖೋಷ್ಣಂ ಚ ಚಿತ್ರಾತೈಲಸಮನ್ವಿತಮ್ | ಮೃದುಕ್ರಿಯಾರ್ಥಂ ಶಕೃತೋ ವಾಯೋಶ್ಚಾಧಃಪ್ರವೃತ್ತಯೇ ||೬೩|| ತತಸ್ತೈಲಮಿದಂ ಕುರ್ಯಾದ್ರೋಪಣಾರ್ಥಂ ಚಿಕಿತ್ಸಕಃ | ತ್ವಚೋಽಶ್ವಕರ್ಣಧವಯೋರ್ಮೋಚಕೀಮೇಷಶೃಙ್ಗಯೋಃ ||೬೪|| ಶಲ್ಲಕ್ಯರ್ಜುನಯೋಶ್ಚಾಪಿ ವಿದಾರ್ಯಾಃ ಕ್ಷೀರಿಣಾಂ ತಥಾ | ಬಲಾಮೂಲಾನಿ ಚಾಹೃತ್ಯ ತೈಲಮೇತೈರ್ವಿಪಾಚಯೇತ್ ||೬೫|| ವ್ರಣಂ ಸಂರೋಪಯೇತ್ತೇನ ವರ್ಷಮಾತ್ರಂ ಯತೇತ ಚ |೬೬|

ಇದಾನೀಂ ಕೋಷ್ಠಗತಾನ್ತ್ರಭೇದಮಾಹ- ಅಭಿನ್ನೇತ್ಯಾದಿ| ನಾನ್ಯಥೇತಿ ಯಥೈವ ಸ್ಥಿತಾನಿ ತಥೈವ ಪ್ರವೇಶ್ಯಾನಿ ತೇನೈವ ಪ್ರಕಾರೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಪರೇ ತ್ವನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ, ಯಥಾ- ಅಭಿನ್ನಾದನ್ಯಥಾ ಅಪರಪ್ರಕಾರಂ ಭಿನ್ನಮನ್ತ್ರಂ ಪ್ರವೇಶ್ಯಂ ನ ಭವೇತ್; ತಥಾಚ ವೃದ್ಧವಾಗ್ಭಟಃ- “ಅಭಿನ್ನಮನ್ತ್ರಂ ನಿಷ್ಕ್ರಾನ್ತಂ ಪ್ರವೇಶ್ಯಂ ನಹ್ಯತೋಽನ್ಯಥಾ” (ಅ. ಸಂ. ಉ. ೩೨)- ಇತಿ| ಭಿನ್ನಮಪಿ ಮತಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರವೇಶ್ಯಮಿತಿ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಪಿಪೀಲಿಕಾಶಿರೋಗ್ರಸ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ತದಪಿ ಭಿನ್ನಮಪಿ, ಅನ್ತ್ರಂ ಪ್ರವೇಶ್ಯಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪಿಪೀಲಿಕಾಶಿರೋಗ್ರಸ್ತಮಿತ್ಯನೇನ ಪಿಪೀಲಿಕಾವದನಸನ್ದಂಶಸಂಹಿತೇ ಅನ್ತ್ರೇ ತಾಸಾಂ ಕಬನ್ಧಚ್ಛೇದಃ ಕಾರ್ಯ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ | ಗಯೀ ತು ‘ಅಲಾಙ್ಗುಲಶಿರೋಗ್ರಸ್ತಮ್’ ಇತಿ ಪಠತಿ; ತತ್ರ ಅಲಾಙ್ಗುಲಃ ಸ್ಥೂಲಪಿಪೀಲಿಕಃ| ಪ್ರಕ್ಷಾಲ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಪಯಸಾ ಕ್ಷೀರೇಣ, ದಿಗ್ಧಂ ಗುಣ್ಡಿತಂ, ಆವೃತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ | ಪಾಂಶುಃ ಧೂಲಿಃ| ಕೃತ್ತನಖಃ ಛಿನ್ನನಖಃ| ಪ್ರವಿಷ್ಟೇಽನ್ತ್ರೇ ಸ್ವಸ್ಥಾನನಯನಾರ್ಥಮನ್ತ್ರಸ್ಯೋಪಾಯತ್ರಯಮಾಹ- ಅಙ್ಗುಲ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿಮೃಶೇತ್ ಸ್ಪೃಶೇತ್| ಉದ್ವೇಜಯೇತ್ ತ್ರಾಸಯೇತ್| ಸಮುತ್ಥಾಪ್ಯ ಊರ್ಧ್ವಂ ನೀತ್ವಾ ಅನ್ತ್ರಭೇದವನ್ತಂ ಪುರುಷಂ ಮಹಾಬಲಾಃ ಪುರುಷಾಸ್ತಥಾ ನಿರ್ಧುನುಯುರ್ಯಥಾಽನ್ತ್ರಸ್ಯಾನ್ತಃಪ್ರವೇಶೋ ಭವತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ನಿರ್ಧುನುಯುಃ ಆಲೋಡಯೇಯುರಿತ್ಯರ್ಥಃ | ಏಭಿಃ ಪ್ರಯೋಗೈಃ ಕಿಂ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ತಥಾಽನ್ತ್ರಾಣೀತ್ಯಾದಿ| (ಅನ್ತ್ರಾಣಿ ಯಥಾಽನ್ತಃ ವಿಶನ್ತಿ ತಥಾ) ಸ್ವಾಂ ಕಲಾಂ ಪೀಡಯನ್ತಿ ಸ್ವಕೀಯಾ ಕಲಾ ಪಞ್ಚಮೀ ಮಲಧರಾ ತಾಂ ಪೀಡಯನ್ತಿ ಸ್ವಸ್ಥಾನಂ ನಿರ್ವಿಶನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ದುಃಪ್ರವೇಶಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ವ್ರಣಾಲ್ಪತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ರಣಾಲ್ಪತ್ವಾತ್ ವ್ರಣಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾತ್, ಬಹುತ್ವಾದ್ ವ್ರಣಸ್ಯ ಬಹುಲತ್ವಾತ್, ತತ್ರ ವಿಪುಲತ್ವೇ ಸತಿ ಸ ವ್ರಣಃ ಸೀವ್ಯಃ| ಕೇಚಿದ್ಬಹುತ್ವಾದಿತ್ಯನ್ತ್ರವಿಶೇಷಣಮಙ್ಗೀಕೃತ್ಯ ವ್ರಣಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವೇ ಅನ್ತ್ರಬಹುತ್ವೇ ಚೋಭಯತ್ರಾಪಿ ಪಾಟನಪೂರ್ವಂ ಪ್ರವೇಶಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ; ತಚ್ಚ ಪಾಟನಂ ಯಾವತಾಽನ್ತ್ರಂ ಪ್ರವಿಶತಿ ತಾವತ್ ಕಾರ್ಯಮ್| ಅತನ್ದ್ರಿತಃ ಅನಲಸಃ| ಸ್ವಸ್ಥಾನೇಽನಿವಿಷ್ಟಂ ವ್ಯಾಕುಲಿತಂ ಚಾನ್ತ್ರಂ ಕಿಂ ಕರೋತೀತ್ಯಾಹ- ಸ್ಥಾನಾದಪೇತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಪೇತಮ್ ಅಪಗತಮ್| ಪ್ರಾಣಾನಾದತ್ತೇ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಮಾರಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಗುಪಿತಂ ವ್ಯಾಕುಲಿತಂ ಪರಸ್ಪರಮತಿಕ್ರಾನ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತಃ ಪರಂ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿಃ- ವೇಷ್ಟಯಿತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಮಧುಘೃತಾಭ್ಯಕ್ತಂ ಪಟ್ಟವೇಷ್ಟಿತಂ ಘೃತೇನ ಕೋಷ್ಣೇನ ಸಿಞ್ಚೇತ್| ಚಿತ್ರಾತೈಲಸಮನ್ವಿತಮಿತಿ ಚಿತ್ರಾತೈಲಮ್ ಏರಣ್ಡತೈಲಂ, ತತ್ಫಲಂ ಪುರೀಷಮಾರ್ದವಂ ವಾತಾನುಲೋಮನಂ ಚ| ಇದಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮ್| ತ್ವಚೋಽಶ್ವಕರ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಅಶ್ವಕರ್ಣಃ ಪೂರ್ವದೇಶಪ್ರಸಿದ್ಧೋಽಶ್ವತ್ಥಸದೃಶಃ; ಮೋಚಕೀ ಶಾಲ್ಮಲೀ, ಮೇಷಶೃಙ್ಗಂ ಕರ್ಕಟಶೃಙ್ಗಂ, ಪುತ್ರಞ್ಜೀವಕಭೇದ ಇತ್ಯನ್ಯೇ, ಕ್ಷೀರಿಣ್ಯೋ ನ್ಯಗ್ರೋಧೋದುಮ್ಬರಾಶ್ವತ್ಥಪ್ಲಕ್ಷಗರ್ದಭಾಣ್ಡಾಃ, ಏಷಾಂ ತ್ವಗ್ಭಿರ್ಬಲಾಮೂಲೈಶ್ಚ ತೈಲಪಾದೇನ ಕಲ್ಕೀಕೃತೈರ್ಜಲಂ ದತ್ತ್ವಾ ಚತುರ್ಗುಣಂ ತೈಲಪ್ರಸ್ಥಂ ಪಾಚಯೇದಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ; ಗಯೀ ತು “ಏಷಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಾಢಕಂ ಸಲಿಲಾಢಕೈಶ್ಚತುರ್ಭಿಃ ಕ್ವಥಿತಮಾಢಕಶೇಷಂ, ತೇನ ಕಷಾಯೇಣಾಶ್ವಕರ್ಣಾದಿತ್ವಕ್ಪಾದಕಲ್ಕಂ ತೈಲಪ್ರಸ್ಥಂ ಪಾಚಯೇತ್” ಇತ್ಯಾಹ| ವರ್ಷಮಾತ್ರಂ ಯತೇತೇತಿ ಮೈಥುನವ್ಯಾಯಾಮಾದಿ ಪರಿಹರನ್ ಯತ್ನಂ ಕುರ್ವೀತೇತ್ಯರ್ಥಃ||೫೬-೬೫||

Adhikarana 36 (66-68) · Śloka 69

ಪಾದೌ ನಿರಸ್ತಮುಷ್ಕಸ್ಯ ಜಲೇನ ಪ್ರೋಕ್ಷ್ಯ ಚಾಕ್ಷಿಣೀ ||೬೬|| ಪ್ರವೇಶ್ಯ ತುನ್ನಸೇವನ್ಯಾ ಮುಷ್ಕೌ ಸೀವ್ಯೇತ್ತತಃ ಪರಮ್ | ಕಾರ್ಯೋ ಗೋಫಣಿಕಾಬನ್ಧಃ ಕಟ್ಯಾಮಾವೇಶ್ಯ ಯನ್ತ್ರಕಮ್ ||೬೭|| ನ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸ್ನೇಹಸೇಕಂ ಚ ತೇನ ಕ್ಲಿದ್ಯತಿ ಹಿ ವ್ರಣಃ | ಕಾಲಾನುಸಾರ್ಯಾಗುರ್ವೇಲಾಜಾತೀಚನ್ದನಪದ್ಮಕೈಃ ||೬೮|| ಶಿಲಾದಾರ್ವ್ಯಮೃತಾತುತ್ಥೈಸ್ತೈಲಂ ಕುರ್ವೀತ ರೋಪಣಮ್ |೬೯|

ಮುಷ್ಕಭೇದಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಪಾದೌ ನಿರಸ್ತಮುಷ್ಕಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಪಾದಾವಕ್ಷಿಣೀ ಚ ಜಲೇನ ಪ್ರೋಕ್ಷ್ಯ ಸಿಕ್ತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ; ‘ಮುಷ್ಕಫಲೇ’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ| ಮುಷ್ಕೌ ಅಣ್ಡಕೋಷೌ, ತುನ್ನಸೇವನ್ಯಾ ಸೇವನೀವಿಶೇಷೇಣ, ಸೀವ್ಯೇತ್| ಗೋಫಣಿಕಾ ಕೌಪೀನಂ ಕಚ್ಛೋಟಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಟ್ಯಾಮಾವೇಶ್ಯ ಯನ್ತ್ರಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಟ್ಟಯನ್ತ್ರಮಾವೇಶ್ಯ, ಚಲನಭಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಾಲಾನುಸಾರ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಲಾನುಸಾರ್ಯಾ ತಗರಂ, ಶಿಲಾ ಮನಃಶಿಲಾ||೬೬-೬೮||-

Adhikarana 37 (69-70) · Śloka 71

ಶಿರಸೋಽಪಹೃತೇ ಶಲ್ಯೇ ಬಾಲವರ್ತಿಂ ನಿವೇಶಯೇತ್ ||೬೯|| ಬಾಲವರ್ತ್ಯಾಮದತ್ತಾಯಾಂ ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗಂ ವ್ರಣಾತ್ ಸ್ರವೇತ್ | ಹನ್ಯಾದೇನಂ ತತೋ ವಾಯುಸ್ತಸ್ಮಾದೇವಮುಪಾಚರೇತ್ ||೭೦|| ವ್ರಣೇ ರೋಹತಿ ಚೈಕೈಕಂ ಶನೈರ್ಬಾಲಮಪಕ್ಷಿಪೇತ್ |೭೧|

ಅತಃ ಪರಂ ವಿದ್ಧಚಿಕಿತ್ಸಾರಮ್ಭಃ, ತತ್ರ ಪ್ರಾಗೇವೋತ್ತಮಾಙ್ಗೇ ವಿದ್ಧಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಶಿರಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಪಹೃತೇ ಕರ್ಷಿತೇ| ಬಾಲವರ್ತಿಮಿತಿ ಕೇಶರಚಿತವರ್ತಿಂ ವ್ರಣಮುಖಪಿಧಾನಾರ್ಥಂ ನಿವೇಶಯೇತ್ ನಿರವಶೇಷೇಣ ಪ್ರವೇಶಯೇತ್| ಬಾಲವರ್ತ್ಯದಾನೇ ದೋಷಮಾಹ- ಬಾಲವರ್ತ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗಮಿತಿ ಶಿರಸೋ ಬಲಾಧಾನಂ ಸ್ತ್ಯಾನಘೃತಾಕಾರಂ ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗಮುಚ್ಯತೇ| ಏನಮ್ ಆತುರಮ್| ತತೋ ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗಸ್ರವಣಾತ್| ಏವಮಿತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣ| ಉಪಾಚರೇತ್ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಅಪಕ್ಷಿಪೇತ್ ಕರ್ಷೇತ್||೬೯-೭೦||-

Adhikarana 38 (71) · Śloka 72

ಗಾತ್ರಾದಪಹೃತೇಽನ್ಯಸ್ಮಾತ್ ಸ್ನೇಹವರ್ತಿಂ ಪ್ರವೇಶಯೇತ್ ||೭೧|| ಕೃತೇ ನಿಃಶೋಣಿತೇ ಚಾಪಿ ವಿಧಿಃ ಸದ್ಯಃಕ್ಷತೇ ಹಿತಃ |೭೨|

ಸಾಮಾನ್ಯಶರೀರಾವಯವಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಗಾತ್ರಾದಪಹೃತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗಾತ್ರಾದಿತಿ ಸ್ಫುಟಮ್| ಅನ್ಯಸ್ಮಾದ್ ಗಾತ್ರಾದವಯವಾತ್, ಅಪಹೃತೇ ‘ಶಲ್ಯೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಸ್ನೇಹಾಕ್ತಾ ಪಟ್ಟವರ್ತಿಃ ಸ್ನೇಹವರ್ತಿಃ; ಸ್ನೇಹೋಽತ್ರ ತೈಲಮ್, ಉಪರಿಷ್ಟಾಚ್ಚಕ್ರತೈಲೋಪದೇಶಾತ್| ಪ್ರವೇಶಯೇದಿತಿ ಅಪಹೃತಶಲ್ಯೇ ಗಾತ್ರ ಇತಿ ವಿಭಕ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ಗಾತ್ರೇ ಪಾಕಭಯಾನ್ನಿಃಶೋಣಿತೇ ಕೃತೇ, ವಿಧಿಃ ಸದ್ಯಃಕ್ಷತೇ ಹಿತ ಇತಿ ಸದ್ಯಃಕ್ಷತವಿಷಯೇ ಯೋ ವಿಧಿಃ ಸೋಽತ್ರಾಪಿ ಹಿತೋ ಮಧುಘೃತಾದಿಃ ಸನ್ಧಾನಾರ್ಥಮ್||೭೧||-

Adhikarana 39 (72) · Śloka 73

ದೂರಾವಗಾಢಾಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ ಸ್ಯುರ್ಯೇ ವ್ರಣಾಸ್ತಾನ್ ವಿಶೋಣಿತಾನ್ ||೭೨|| ಕೃತ್ವಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮೇಣ ನೇತ್ರೇಣ ಚಕ್ರತೈಲೇನ ತರ್ಪಯೇತ್ |೭೩|

ವಿಷಯವಿಶೇಷೇಣ ವಿದ್ಧಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ದೂರಾವಗಾಢಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ದೂರಾವಗಾಢಾ ದೂರಾನುಪ್ರವಿಷ್ಟಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸೂಕ್ಷ್ಮೇಣ ನೇತ್ರೇಣೇತಿ| ನೇತ್ರೇಣ ವ್ರಣಪ್ರಕ್ಷಾಲನಯನ್ತ್ರೇಣ, ತಚ್ಚಾಷ್ಟಾಙ್ಗುಲಂ ಮುದ್ಗತುಲ್ಯಸ್ರೋತಃ| ಚಕ್ರತೈಲೇನೇತಿ ತಿಲತೈಲಪೀಡನೋಪಕರಣಕಾಷ್ಠೇಭ್ಯೋಽಣುತೈಲನ್ಯಾಯೇನ ಗೃಹೀತಂ ತೈಲಂ ಚಕ್ರತೈಲಂ, ಸದ್ಯಃಪೀಡನೋದ್ಧೃತಮಾತ್ರಂ ವಾ| ತರ್ಪಯೇತ್ ಪೂರಯೇತ್||೭೨||-

Adhikarana 40 (73-74) · Śloka 74

ಸಮಙ್ಗಾಂ ರಜನೀಂ ಪದ್ಮಾಂ ತ್ರಿವರ್ಗಂ ತುತ್ಥಮೇವ ಚ ||೭೩|| ವಿಡಙ್ಗಂ ಕಟುಕಾಂ ಪಥ್ಯಾಂ ಗುಡೂಚೀಂ ಸಕರಞ್ಜಿಕಾಮ್ | ಸಂಹೃತ್ಯ ವಿಪಚೇತ್ ಕಾಲೇ ತೈಲಂ ರೋಪಣಮುತ್ತಮಮ್ ||೭೪||

ಸಮಙ್ಗಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮಙ್ಗಾ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾ, ರಜನೀ ಹರಿದ್ರಾ, ಪದ್ಮಾ ಭಾರ್ಗೀ, ತ್ರಿವರ್ಗಃ ತ್ರಿಫಲಾ, ಪಥ್ಯಾ ಹರೀತಕೀ, ತ್ರಿವರ್ಗಗ್ರಹಣೇನೈವ ಪಥ್ಯಾಯಾಂ ಲಬ್ಧಾಯಾಂ ಪುನಃ ಪಥ್ಯಾಗ್ರಹಣಂ ಭಾಗದ್ವಯಪ್ರಕ್ಷೇಪಾರ್ಥಂ; (ಯಥಾ ಪುಷ್ಯಾನುಗೇ ಮಧುಕಸ್ಯ ದ್ವಿಃ ಪಾಠಃ) ಯದುಕ್ತಂ- “ಘೃತೇ ತೈಲೇ ಚ ಯೋಗೇ ಚ ಯದ್ದ್ರವ್ಯಂ ಪುನರುಚ್ಯತೇ| ತಜ್ಜ್ಞಾತವ್ಯಮಿಹಾಚಾರ್ಯೈರ್ಭಾಗತೋ ದ್ವಿಗುಣಂ ಭವೇತ್”- ಇತಿ| ಕರಞ್ಜಿಕಾ ನಕ್ತಮಾಲಫಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಾಲೇ ಇತಿ ಅದೋಷೋಪಪ್ಲವಕಾಲೇ ವ್ರಣಸಂರೋಹಣಕಾಲೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೭೩-೭೪||

Adhikarana 41 (75) · Śloka 76

ತಾಲೀಶಂ ಪದ್ಮಕಂ ಮಾಂಸೀ ಹರೇಣ್ವಗುರುಚನ್ದನಮ್ | ಹರಿದ್ರೇ ಪದ್ಮಬೀಜಾನಿ ಸೋಶೀರಂ ಮಧುಕಂ ಚ ತೈಃ ||೭೫|| ಪಕ್ವಂ ಸದ್ಯೋವ್ರಣೇಷೂಕ್ತಂ ತೈಲಂ ರೋಪಣಮುತ್ತಮಮ್ |೭೬|

ಅಪರಮಪಿ ರೋಪಣತೈಲಮಾಹ- ತಾಲೀಶಮಿತ್ಯಾದಿ| ಹರೇಣು ರೇಣುಕಾನಾಮ ಗನ್ಧದ್ರವ್ಯಮ್||೭೫||-

Adhikarana 42 (76) · Śloka 76

ಕ್ಷತೇ ಕ್ಷತವಿಧಿಃ ಕಾರ್ಯಃ ಪಿಚ್ಚಿತೇ ಭಗ್ನವದ್ವಿಧಿಃ ||೭೬||

ಕ್ಷತಪಿಚ್ಚಿತಯೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಕ್ಷತೇ ಕ್ಷತವಿಧಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷತೇ ಇತಿ “ನಾತಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ನಾತಿಭಿನ್ನಂ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪರಿಭಾಷಿತೇ, ಕ್ಷತವಿಧಿಃ ಸಾಮಾನ್ಯಕ್ಷತವಿಧಿಃ ಕ್ಷೌದ್ರಘೃತತೈಲಾಭ್ಯಙ್ಗಾದಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಿಚ್ಚಿತೇ ಭಗ್ನವದ್ವಿಧಿಃ ಭಗ್ನಾಭಿಹಿತೋ ಬನ್ಧಸೇಕರೂಕ್ಷಭೋಜನಾದಿಃ (ಅತ್ರ ಪಾಠಾತ್ತು ಬನ್ಧಾದಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಸಮಾವೇಶಃ)||೭೬||

Adhikarana 43 (77) · Śloka 77

ಘೃಷ್ಟೇ ರುಜೋ ನಿಗೃಹ್ಯಾಶು ಚೂರ್ಣೈರುಪಚರೇದ್ವ್ರಣಮ್ |೭೭|

ಘೃಷ್ಟಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಘೃಷ್ಟೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ರುಜೋ ನಿಗೃಹ್ಯ ಮಧುಕಶೀತಾದಿಭಿರ್ನಿಗೃಹ್ಯ ನಿರ್ವಾಪ್ಯ, ಗಯೀ ತು ಮಧುಘೃತಸೇಕಾದಿನಾ ನಿರ್ವಾಪ್ಯೇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಿ| ಚೂರ್ಣೈಃ ಶಾಲಸರ್ಜಾರ್ಜುನಾದೀನಾಮ್||೭೭|-

Adhikarana 44 (77-78) · Śloka 78

ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟದೇಹಂ ಪತಿತಂ ಮಥಿತಂ ಹತಮೇವ ಚ ||೭೭|| ವಾಸಯೇತ್ತೈಲಪೂರ್ಣಾಯಾಂ ದ್ರೋಣ್ಯಾಂ ಮಾಂಸರಸಾಶನಮ್ | ಅಯಮೇವ ವಿಧಿಃ ಕಾರ್ಯಃ ಕ್ಷೀಣೇ ಮರ್ಮಹತೇ ತಥಾ ||೭೮||

ಇದಾನೀಂ ಸದ್ಯೋವ್ರಣಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಾದಿದೇಹಸ್ಯ ಸದ್ಯಃಕ್ಷತವ್ರಣಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟದೇಹಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟದೇಹಮಿತಿ ನಮನಾಕರ್ಷಣಾರೋಹಣಪತನವಧಸಾಹಸಾದಿಭಿಃ ಸ್ವಸ್ಥಾನಚ್ಯುತಾವಯವದೇಹಂ, ಪತಿತಂ ವೃಕ್ಷಾದಿಭ್ಯಃ, ಮಥಿತಂ ಬಲೀಯಸಾ ವಿಲೋಡಿತಂ, ಹತಂ ವೇಗವತಾ ದ್ರವ್ಯೇಣ ದಣ್ಡಮುಷ್ಟ್ಯಾದಿಭಿರ್ವಾ| ವಾಸಯೇತ್ ಸ್ಥಾಪಯೇತ್| ದ್ರೋಣೀ ದಾರುರಚಿತಾ ನೌಸದೃಶೀ| ಅಯಮೇವೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೀಣೇ ಅಧ್ವಾದಿಕ್ಷೀಣೇ| ಮರ್ಮಹತ ಇತಿ| ಮರ್ಮಾಣಿ ಹೃದಯಾದೀನಿ||೭೭-೭೮||

Adhikarana 45 (79) · Śloka 79

ರೋಪಣೇ ಸಪರೀಷೇಕೇ ಪಾನೇ ಚ ವ್ರಣಿನಾಂ ಸದಾ | ತೈಲಂ ಘೃತಂ ವಾ ಸಂಯೋಜ್ಯಂ ಶರೀರರ್ತೂನವೇಕ್ಷ್ಯ ಹಿ ||೭೯||

ಇದಾನೀಂ ವಿಷಯವಿಶೇಷೋಕ್ತಸ್ಯಾಪಿ ತೈಲಸ್ಯ ಸದ್ಯೋವ್ರಣೇಷು ನಿಷೇಧಮನುಕ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಘೃತಸ್ಯ ವಿಧಿಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ರೋಪಣೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಕಫಪ್ರಕೃತಿಕಂ ಶರೀರಂ ಕಾಲಂ ಶಿಶಿರಾದಿಕಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ತೈಲಂ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಂ, ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತಿಕಂ ಶರೀರಂ ಕಾಲಂ ಶರದಾದಿಕಂ ಪುನರವೇಕ್ಷ್ಯ ಘೃತಂ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಮಿತಿ||೭೯||

Adhikarana 46 (80) · Śloka 80

ಘೃತಾನಿ ಯಾನಿ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯತ್ನತಃ ಪಿತ್ತವಿದ್ರಧೌ | ಸದ್ಯೋವ್ರಣೇಷು ದೇಯಾನಿ ತಾನಿ ವೈದ್ಯೇನ ಜಾನತಾ ||೮೦||

ಅಥ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾರ್ಥಂ ಘೃತಾನ್ಯನ್ಯಾತಿದೇಶೇನ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಘೃತಾನೀತ್ಯಾದಿ| ತಾನೀತಿ “ಪ್ರಪೌಣ್ಡರೀಕಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಮಧುಕೋಶೀರಪದ್ಮಕೈಃ” (ಚಿ. ೧೬) ಇತ್ಯಾದೀನಿ||೮೦||

Adhikarana 47 (81) · Śloka 81

ಸದ್ಯಃಕ್ಷತವ್ರಣಂ ವೈದ್ಯಃ ಸಶೂಲಂ ಪರಿಷೇಚಯೇತ್ | ಸರ್ಪಿಷಾ ನಾತಿಶೀತೇನ ಬಲಾತೈಲೇನ ವಾ ಪುನಃ ||೮೧||

ಅಥ ಯಸ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ಘೃತತೈಲಪರಿಷೇಕಾಃ ಕಾರ್ಯಾಸ್ತಾಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸದ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ಪಿಷಾ ನಾತಿಶೀತೇನೇತಿ ಪಿತ್ತರಕ್ತಪ್ರಕೃತಿಕೇ ಶರೀರೇ ಕಾಲೇ ಚ ಶರದಾದಿಕೇ ಪರಿಷೇಕಃ; ಬಲಾತೈಲೇನ ವಾತಕಫಪ್ರಕೃತೌ ದೇಹೇ ಕಾಲೇ ಚ ಶೀತೇ ಇತಿ||೮೧||

Adhikarana 48 (82-84) · Śloka 85

ಸಮಙ್ಗಾಂ ರಜನೀಂ ಪದ್ಮಾಂ ಪಥ್ಯಾಂ ತುತ್ಥಂ ಸುವರ್ಚಲಾಮ್ | ಪದ್ಮಕಂ ರೋಧ್ರಮಧುಕಂ ವಿಡಙ್ಗಾನಿ ಹರೇಣುಕಾಮ್ ||೮೨|| ತಾಲೀಶಪತ್ರಂ ನಲದಂ ಚನ್ದನಂ ಪದ್ಮಕೇಶರಮ್ | ಮಞ್ಜಿಷ್ಠೋಶೀರಲಾಕ್ಷಾಶ್ಚ ಕ್ಷೀರಿಣಾಂ ಚಾಪಿ ಪಲ್ಲವಾನ್ ||೮೩|| ಪ್ರಿಯಾಲಬೀಜಂ ತಿನ್ದುಕ್ಯಾಸ್ತರುಣಾನಿ ಫಲಾನಿ ಚ | ಯಥಾಲಾಭಂ ಸಮಾಹೃತ್ಯ ತೈಲಮೇಭಿರ್ವಿಪಾಚಯೇತ್ ||೮೪|| ಸದ್ಯೋವ್ರಣಾನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮದುಷ್ಟಾನಾಂ ತು ರೋಪಣಮ್ |೮೫|

ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸರ್ವವ್ರಣಾನಾಮದುಷ್ಟಾನಾಂ ರೋಪಣಾರ್ಥಂ ತೈಲಮಾಹ- ಸಮಙ್ಗಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮಙ್ಗಾ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾ | ಪದ್ಮಾ ಭಾರ್ಗೀ| ಸುವರ್ಚಲಾ ಸೂರ್ಯಭಕ್ತಾ| ಹರೇಣುಕಾ ರೇಣುಕಾ| ತರುಣಾನಿ ಆಮಾನಿ||೮೨-೮೪||

Adhikarana 49 (85) · Śloka 86

ಕಷಾಯಮಧುರಾಃಶೀತಾಃ ಕ್ರಿಯಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಶ್ಚ ಯೋಜಯೇತ್ ||೮೫|| ಸದ್ಯೋವ್ರಣಾನಾಂ ಸಪ್ತಾಹಂ ಪಶ್ಚಾತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಮಾಚರೇತ್ |೮೬|

ಅಥ ಕಿಯನ್ತಂ ಕಾಲಂ ಸದ್ಯೋವ್ರಣಕ್ರಿಯೇತ್ಯಾಹ- ಕಷಾಯೇತ್ಯಾದಿ| ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ದ್ವಿವ್ರಣೀಯೋಕ್ತಮ್| ಅಮುಂ ಶ್ಲೋಕಂ ಜೇಜ್ಜಟಾಚಾರ್ಯೋಽನಾರ್ಷಮಾಹ; ಗಯೀ ತ್ವಾರ್ಷಮ್, ಇತ್ಯಸ್ಮಾಭಿರಪ್ಯಙ್ಗೀಕೃತಃ||೮೫||-

Adhikarana 50 (86-88) · Śloka 88

ದುಷ್ಟವ್ರಣೇಷು ಕರ್ತವ್ಯಮೂರ್ಧ್ವಂ ಚಾಧಶ್ಚ ಶೋಧನಮ್ ||೮೬|| ವಿಶೋಷಣಂ ತಥಾಽಽಹಾರಃ ಶೋಣಿತಸ್ಯ ಚ ಮೋಕ್ಷಣಮ್ | ಕಷಾಯಂ ರಾಜವೃಕ್ಷಾದೌ ಸುರಸಾದೌ ಚ ಧಾವನಮ್ ||೮೭|| ತಯೋರೇವ ಕಷಾಯೇಣ ತೈಲಂ ಶೋಧನಮಿಷ್ಯತೇ | ಕ್ಷಾರಕಲ್ಪೇನ ವಾ ತೈಲಂ ಕ್ಷಾರದ್ರವ್ಯೇಷು ಸಾಧಿತಮ್ ||೮೮||

ಸರ್ವೇಷಾಮದುಷ್ಟಾನಾಂ ರೋಪಣಮುಕ್ತಂ, ದುಷ್ಟಾನಾಂ ಕಿಂ ವಿಧಾನಮಿತಿ ತದಾಹ- ದುಷ್ಟವ್ರಣೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಊರ್ಧ್ವಂ ಶೋಧನಂ ವಮನಶಿರೋವಿರೇಚನೇ, ಅಧಃಶೋಧನಂ ವಿರೇಚನಾಸ್ಥಾಪನಂ, ವಿಶೋಷಣಂ ಲಙ್ಘನಮ್| ಆಹಾರೋಽಪಿ ವಿಶೋಷಣ ಏವ ತಿಕ್ತಕಟುಕಷಾಯಾದಿಃ| ತತ್ರೋರ್ಧ್ವನಾಭಿಜೇಷು ಕಫಜೇಷು ವಮನಂ, ಪಿತ್ತಜೇಷು ಪಿತ್ತಾಶಯಜೇಷು ಚ ವಿರೇಚನಂ, ವಾತಾಶಯಾಧಃಕಾಯಜೇಷು ಮಲೇನ ಮಾರ್ಗಾವರಣದುಷ್ಟಸಮೀರಣದೂಷಿತೇಷು ಪುನರಾಸ್ಥಾಪನಂ, ಶಿರಸಿಜೇಷು ತು ಕಫಜೇಷು ಶಿರೋವಿರೇಚನಮ್| ರಾಜವೃಕ್ಷಾದಾವಿತಿ ಆರಗ್ವಧಾದಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಯೋರೇವ ಗಣಯೋಃ ಕಷಾಯೇಣ ಪಾದಕಲ್ಕಂ ತೈಲಂ ಶೋಧನಂ ಸಾಧ್ಯತೇ| ಕ್ಷಾರಕಲ್ಪೇನ ವೇತಿ ಕ್ಷಾರಪ್ರಸ್ಥಮುದಕಪ್ರಸ್ಥೈಃ ಷಡ್ಭಿರೇಕವಿಂಶತಿವಾರಾನ್ ಸ್ರಾವಿತಂ ತಸ್ಮಿಂಸ್ತೈಲಪ್ರಸ್ಥಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣೇ ಕ್ಷಾರೋದಕೇ ತೈಲಂ ಪಾಚಯೇತ್; ಅತ್ರ ತು ‘ಕ್ಷಾರದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯೇವ ಕಲ್ಕಾನಿ’ ಇತ್ಯೇಕೇ, ‘ಅಕಲ್ಕಮೇವೈತತ್ತೈಲಮ್’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಕ್ಷಾರದ್ರವ್ಯೇಷು ಮುಷ್ಕಕಪಲಾಶಾದಿಷು||೮೬-೮೮||

Adhikarana 51 (89-92) · Śloka 92

ದ್ರವನ್ತೀ ಚಿರಬಿಲ್ವಶ್ಚ ದನ್ತೀ ಚಿತ್ರಕಮೇವ ಚ | ಪೃಥ್ವೀಕಾ ನಿಮ್ಬಪತ್ರಾಣಿ ಕಾಸೀಸಂ ತುತ್ಥಮೇವ ಚ ||೮೯|| ತ್ರಿವೃತ್ತೇಜೋವತೀ ನೀಲೀ ಹರಿದ್ರೇ ಸೈನ್ಧವಂ ತಿಲಾಃ | ಭೂಮಿಕದಮ್ಬಃ ಸುವಹಾ ಶುಕಾಖ್ಯಾ ಲಾಙ್ಗಲಾಹ್ವಯಾ ||೯೦|| ನೈಪಾಲೀ ಜಾಲಿನೀ ಚೈವ ಮದಯನ್ತೀ ಮೃಗಾದನೀ | ಸುಧಾಮೂರ್ವಾರ್ಕಕೀಟಾರಿಹರಿತಾಲಕರಞ್ಜಿಕಾಃ ||೯೧|| ಯಥೋಪಪತ್ತಿ ಕರ್ತವ್ಯಂ ತೈಲಮೇತೈಸ್ತು ಶೋಧನಮ್ | ಘೃತಂ ವಾ ಯದಿ ವಾ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಕಲ್ಕಾಃ ಸಂಶೋಧನಾಸ್ತಥಾ ||೯೨||

ಇದಾನೀಂ ಸರ್ವದುಷ್ಟವ್ರಣಾನಾಂ ತೈಲಘೃತಯೋಗಿತಯಾ ವ್ರಣಕಲ್ಕದ್ರವ್ಯಯೋಗಿದ್ರವ್ಯಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ದ್ರವನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ದ್ರವನ್ತೀ ಚೀರಿತಪತ್ರಾ| ದನ್ತೀ ಚಿರಬಿಲ್ವೋ ವೃಕ್ಷಕರಞ್ಜಕಃ| ದನ್ತೀ ಉದುಮ್ಬರಪರ್ಣೀ| ಪೃಥ್ವೀಕಾ ಸ್ಥೂಲಜೀರಕಃ, ಏಲೇತ್ಯನ್ಯೇ, ಹಿಙ್ಗುಪತ್ರಿಕೇತ್ಯಪರೇ| ತೇಜೋವತೀ ಕಾಕಮರ್ದನಿಕಾ, ನೀಲಿ ನಿಲಾಞ್ಜನಿಕಾ ಶಾರದಾ| ಭೂಮಿಕದಮ್ಬೋ ಮುಣ್ಡಿತಿಕಾ| ಸುವಹಾ ಗೋಧಾಪದೀ| ಶುಕಾಖ್ಯಾ ಚರ್ಮಕಾರವಟಃ| ಲಾಙ್ಗಲಾಹ್ವಯಾ ಕಲಿಹಾರಿಕಾ| ನೈಪಾಲೀ ಮನಃಶಿಲಾ| ಜಾಲಿನೀ ಕೋಶಾತಕೀ| ಮದಯನ್ತೀ ಮೇನ್ದಿಕಾ ನಖರಞ್ಜನೀ| ಮೃಗಾದನೀ ಇನ್ದ್ರವಾರುಣೀ| ಸುಧಾ ಸೇಹುಣ್ಡಃ| ಮೂರ್ವಾ ಚೋರಸ್ನಾಯುಃ| ಕೀಟಾರಿಃ ವಿಡಙ್ಗಃ, ಕೀಟಮಾರಿಣೀತ್ಯನ್ಯೇ; ಕರಞ್ಜಿಕಾ ನಕ್ತಮಾಲಫಲಮ್| ಯಥೋಪಪತ್ತಿ ಯಥಾಲಾಭಮ್| ಪ್ರಾಪ್ತಮಿತಿ ಯುಕ್ತಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಶರೀರಕಾಲಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ| ಕಲ್ಕಾ ಇತಿ ‘ಪ್ರಾಪ್ತಾ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತೈಲಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮೇಷು “ಉತ್ಸನ್ನಮಾಂಸಾನಸ್ನಿಗ್ಧಾನಲ್ಪಸ್ರಾವಾನ್ ವ್ರಣಾಂಸ್ತಥಾ” (ಚಿ. ೧) ಇತ್ಯಾದಿಷು, ಘೃತಂ ಪುನರೇಷು ಪ್ರಾಪ್ತಂ “ಪಿತ್ತಪ್ರದುಷ್ಟಾನ್ ಗಮ್ಭೀರಾನ್ ದಾಹಪಾಕಪ್ರಪೀಡಿತಾನ್” (ಚಿ. ೧) ಇತ್ಯಾದಿಷು, ಕಲ್ಕಾಃ ಪುನರೇಷು ಯುಕ್ತಾಃ “ಪೂತಿಮಾಂಸಪ್ರತಿಚ್ಛನ್ನಾನ್ ಮಹಾದೋಷಾಂಶ್ಚ” (ಚಿ. ೧) ಇತ್ಯಾದಿಷು||೮೯-೯೨||

Adhikarana 52 (93-94) · Śloka 94

ಸೈನ್ಧವತ್ರಿವೃದೇರಣ್ಡಪತ್ರಕಲ್ಕಸ್ತು ವಾತಿಕೇ | ತ್ರಿವೃದ್ಧರಿದ್ರಾಮಧುಕಕಲ್ಕಃ ಪೈತ್ತೇ ತಿಲೈರ್ಯುತಃ ||೯೩|| ಕಫಜೇ ತಿಲತೇಜೋಹ್ವಾದನ್ತೀಸ್ವರ್ಜಿಕಚಿತ್ರಕಾಃ | ದುಷ್ಟವ್ರಣವಿಧಿಃ ಕಾರ್ಯೋ ಮೇಹಕುಷ್ಠವ್ರಣೇಷ್ವಪಿ ||೯೪||

ಅಥ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಕಲ್ಕಾನಾಹ- ಸೈನ್ಧವಮಿತ್ಯಾದಿ||೯೩-೯೪||

Adhikarana 53 (95) · Śloka 95

ಷಡ್ವಿಧಃ ಪ್ರಾಕ್ ಪ್ರದಿಷ್ಟೋ ಯಃ ಸದ್ಯೋವ್ರಣವಿನಿಶ್ಚಯಃ | ನಾತಃ ಶಕ್ಯಂ ಪರಂ ವಕ್ತುಮಪಿ ನಿಶ್ಚಿತವಾದಿಭಿಃ ||೯೫||

ಇದಾನೀಂ ಛಿನ್ನಾದಿಷಟ್ಕೇ ಕಸ್ಯಚಿದ್ವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿಂ ನಿರಾಕುರ್ವನ್ನಾಹ- ಷಡ್ವಿಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತಃ ಷಡ್ವಿಧತ್ವಾತ್ ಪರಂ ಸಪ್ತವಿಧತ್ವಾದಿ; ನಿಯಮೇನ ವಕ್ತುಂ ಶೀಲೈರಪಿ ವಕ್ತುಂ ನ ಶಕ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೯೫||

Adhikarana 54 (96-97) · Śloka 97

ಉಪಸರ್ಗೈರ್ನಿಪಾತೈಶ್ಚ ತತ್ತು ಪಣ್ಡಿತಮಾನಿನಃ | ಕೇಚಿತ್ ಸಂಯೋಜ್ಯ ಭಾಷನ್ತೇ ಬಹುಧಾ ಮಾನಗರ್ವಿತಾಃ ||೯೬|| ಬಹು ತದ್ಭಾಷಿತಂ ತೇಷಾಂ ಷಟ್ಸ್ವೇಷ್ವೇವಾವತಿಷ್ಠತೇ | ವಿಶೇಷಾ ಇವ ಸಾಮಾನ್ಯೇ ಷಟ್ತ್ವಂ ತು ಪರಮಂ ಮತಮ್ ||೯೭||

ಉಪಸರ್ಗೈರಿತ್ಯಾದಿ- ಉಪಸರ್ಗಾಃ ಪ್ರಪರಾದಯಃ, ನಿಪಾತಾಶ್ಚಾದಯಃ, ತೈಃ ಸಂಯೋಜ್ಯ ಭಾಷನ್ತೇ; ಯಥಾ- ಸಮ್ಯಕ್ ಛಿನ್ನಂ ಸಞ್ಛಿನ್ನಂ, ಪರಿತಃ ಛಿನ್ನಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಮ್, ಅಲ್ಪಂ ಹಿ ಛಿನ್ನಮಾಚ್ಛಿನ್ನಮಿತಿ; ನಿಪಾತೈರ್ಯಥಾ- ಅತಿಕ್ರಮ್ಯ ಚ್ಛಿನ್ನಮತಿಚ್ಛಿನ್ನಂ, ಪೂಜಿತಂ ಛಿನ್ನಂ ಸುಚ್ಛಿನ್ನಮ್, ಅಲ್ಪಂ ಛಿನ್ನಮೀಷಚ್ಛಿನ್ನಮಿತಿ| ತದಿತಿ ಛಿನ್ನಾದಿಷಟ್ಕಮ್| ತಥಾಽಪಿ ಷಟ್ಕಮೇವೇತಿ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಬಹು ತದ್ಭಾಷಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ತೇಷಾಂ ವಾದಿನಾಮ್| ತತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ಬಹುಭಾಷಿತಮ್, ಏಷು ಷಟ್ಸು ಚ್ಛಿನ್ನಾದಿಷು, ಅವತಿಷ್ಠತೇ ಅನ್ತರ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಶೇಷಾ ಇವ ಸಾಮಾನ್ಯೇ ಇತಿ ಯಥೈವ ಹಿ ಕರ್ಮಸಾಮಾನ್ಯೇ ನಮನೋನ್ನಮನಪ್ರಸಾರಣಾಕುಞ್ಚನಾದೀನಾಂ ಕರ್ಮವಿಶೇಷಾಣಾಮವರೋಧಃ, ತಥಾ ಛೇದಸಾಮಾನ್ಯೇ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಸಞ್ಚ್ಛಿನ್ನಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾತಿಚ್ಛಿನ್ನಾದೀನಾಂ ಛೇದವಿಶೇಷಾಣಾಮವರೋಧಃ, ಏವಂ ಶೇಷೇಷ್ವಪಿ ಪಞ್ಚಸು| ಷಟ್ಕಂ ತು ಇತಿ ತುಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣೇ, ತೇನ ಷಟ್ಕಮೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ||೯೬-೯೭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಸದ್ಯೋವ್ರಣಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮ ದ್ವಿತಿಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೨||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಥಾನೇ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨||