2. sadyōvraṇacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതഃ സദ്യോവ്രണചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

അഥാത ഇത്യാദി||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ധന്വന്തരിര്ധര്മഭൃതാം വരിഷ്ഠോ വാഗ്വിശാരദഃ | വിശ്വാമിത്രസുതം ശിഷ്യമൃഷിം സുശ്രുതമന്വശാത് ||൩||

ഗുരുപൂര്വക്രമം നിര്ദിശന്നാഹ- ധന്വന്തരിരിത്യാദി| ധര്മഭൃതാമന്യേഷാമപി രാജര്ഷീണാം മധ്യേ വരിഷ്ഠഃ പ്രധാനതമഃ| വാഗ്വിശാരദ ഇതി അര്ഥവതീം സലക്ഷണാം ഹൃദയഗ്രാഹിണീമപുനരുക്താം വാചം വദതീതി വാഗ്വിശാരദഃ| അന്വശാത് ശിക്ഷിതവാന്||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

നാനാധാരാമുഖൈഃ ശസ്ത്രൈര്നാനാസ്ഥാനനിപാതിതൈഃ | നാനാരൂപാ വ്രണാ യേ സ്യുസ്തേഷാം വക്ഷ്യാമി ലക്ഷണമ് ||൪||

വ്രണാകൃതിമാത്രേ വിശേഷഹേതും നിര്ദിശന്നാഹ- നാനാധാരാമുഖൈരിത്യാദി| നാനാസ്ഥാനാനി ദേഹസ്ഥാനാനി, തേഷു നിപാതിതൈര്നിക്ഷിപ്തൈരിത്യര്ഥഃ| അനേന ശ്ലോകേന നാനാപ്രകാരശസ്ത്രധാരാ, നാനാപ്രകാരശസ്ത്രമുഖാനി, നാനാപ്രകാരദേഹസ്ഥാനാനി ചേതി ത്രീണി വ്രണാകൃതികാരണാന്യുക്താനി||൪||

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 7

ആയതാശ്ചതുരസ്രാശ്ച ത്ര്യസ്രാ മണ്ഡലിനസ്തഥാ | അര്ധചന്ദ്രപ്രതീകാശാ വിശാലാഃ കുടിലാസ്തഥാ ||൫|| ശരാവനിമ്നമധ്യാശ്ച യവമധ്യാസ്തഥാऽപരേ | ഏവമ്പ്രകാരാകൃതയോ ഭവന്ത്യാഗന്തവോ വ്രണാഃ ||൬|| ദോഷജാ വാ സ്വയം ഭിന്നാ, ന തു വൈദ്യനിമിത്തജാഃ |൭|

ഇദാനീം വ്രണാകൃതിമാഹ- ആയതാ ഇത്യാദി| ചതുരസ്രാശ്ചതുഷ്കോണാഃ| ത്ര്യസ്രാസ്ത്രികോണാഃ| മണ്ഡലിനോ വര്തുലാഃ| വിശാലാ വിസ്തീര്ണാഃ| കുടിലാ വക്രാഃ| സ്വയം ഭിന്നാഃ സ്വയം പക്വഭിന്നാ ഇത്യര്ഥഃ| ന തു വൈദ്യനിമിത്തജാഃ തേഷാമായതവിശാലസമപ്രവിഭക്തലക്ഷണാ ആകൃതയോ വ്രണഗുണത്വേനൈവോക്താഃ, യതസ്താ ആകൃതീര്ഭിഷജഃ പ്രദേശവിശേഷ ഏവ കുര്വന്തി||൫-൬||-

Adhikarana 5 (7) · Śloka 8

ഭിഷഗ്വ്രണാകൃതിജ്ഞോ ഹി ന മോഹമധിഗച്ഛതി ||൭|| ഭൃശം ദുര്ദര്ശരൂപേഷു വ്രണേഷു വികൃതേഷ്വപി |൮|

വ്രണാകൃതിജ്ഞാനഫലമാഹ - ഭിഷഗ്വ്രണാകൃതിജ്ഞ ഇത്യാദി| ദുര്ദര്ശരൂപേഷു ഗോശൃങ്ഗവദുദ്ഗതമാംസപ്രരോഹാദിഷു||൭||-

Adhikarana 6 (8) · Śloka 9

അനന്താകൃതിരാഗന്തുഃ സ ഭിഷഗ്ഭിഃ പുരാതനൈഃ ||൮|| സമാസതോ ലക്ഷണതഃ ഷഡ്വിധഃ പരികീര്തിതഃ |൯|

ആഗന്തുവ്രണാകൃതിമാഹ- അനേകാകൃതിരിത്യാദി||൮||-

Adhikarana 7 (9) · Śloka 10

ഛിന്നം ഭിന്നം തഥാ വിദ്ധം ക്ഷതം പിച്ചിതമേവ ച ||൯|| ഘൃഷ്ടമാഹുസ്തഥാ ഷഷ്ഠം തേഷാം വക്ഷ്യാമി ലക്ഷണമ് |൧൦|

തദേവ ഷഡ്വിധത്വമാഹ- ഛിന്നമിത്യാദി| ഛിന്നം ഭിന്നം ച സധാരേണ ശസ്ത്രേണ, വിദ്ധം പുനരണുമുഖേന ശസ്ത്രേണ, ക്ഷതാദീനി തു പാഷാണലഗുഡാദിഭിരപി സ്യുഃ||൯||-

Adhikarana 8 (10) · Śloka 11

തിരശ്ചീന ഋജുര്വാऽപി യോ വ്രണശ്ചായതോ ഭവേത് ||൧൦|| ഗാത്രസ്യ പാതനം ചാപി ഛിന്നമിത്യുപദിശ്യതേ |൧൧|

തേഷാം പ്രത്യേകം ലക്ഷണമാഹ- തിരശ്ചീന ഇത്യാദി| തിരശ്ചീനഃ തിര്യഗ്വ്യവസ്ഥിത ഇത്യര്ഥഃ; ഋജുരവക്രഃ; അനയോര്ദ്വയോരപി ആയത ഇതി വിശേഷണമ്| ഗാത്രപാതനം ശസ്ത്രാദിപ്രഹാരേണ ഹസ്താദിപാതനം, ചകാരാദപാതനം ച കിഞ്ചിച്ഛിന്നമാത്രമ്||൧൦||-

Adhikarana 9 (11) · Śloka 12

കുന്തശക്ത്യൃഷ്ടിഖങ്ഗാഗ്രവിഷാണാദിഭിരാശയഃ ||൧൧|| ഹതഃ കിഞ്ചിത് സ്രവേത്തദ്ധി ഭിന്നലക്ഷണമുച്യതേ |൧൨|

ഭിന്നമാഹ- കുന്തേത്യാദി| ശക്തിസ്ത്രിമുഖീ, ഋഷ്ടിഃ ശര്ബലാ, വിഷാണം ശൃങ്ഗമ്; അഗ്രശബ്ദഃ കുന്താദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| ആശയ ആമാദിസ്ഥാനമ്| കിഞ്ചിത് സ്രവേദിതി കിമപ്യനിര്ദിഷ്ടമിത്യര്ഥഃ| തത്രോദരം യകൃത് പ്ലീഹാ ച രക്തം, ബസ്തിര്മൂത്രം, പുരീഷാശയഃ പുരീഷമിതി||൧൧||-

Adhikarana 10 (12) · Śloka 13

സ്ഥാനാന്യാമാഗ്നിപക്വാനാം മൂത്രസ്യ രുധിരസ്യ ച ||൧൨|| ഹൃദുണ്ഡുകഃ ഫുപ്ഫുസശ്ച കോഷ്ഠ ഇത്യഭിധീയതേ |൧൩|

കേ പുനരാശയാ ഇത്യാഹ- സ്ഥാനാന്യാമാഗ്നിപക്വാനാമിത്യാദി| സ്ഥാനശബ്ദ ആമാദിഭിഃ പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ||൧൨||-

Adhikarana 11 (13-15) · Śloka 16

തസ്മിന് ഭിന്നേ രക്തപൂര്ണേ ജ്വരോ ദാഹശ്ച ജായതേ ||൧൩|| മൂത്രമാര്ഗഗുദാസ്യേഭ്യോ രക്തം ഘ്രാണാച്ച ഗച്ഛതി | മൂര്ച്ഛാശ്വാസതൃഡാധ്മാനമഭക്തച്ഛന്ദ ഏവ ച ||൧൪|| വിണ്മൂത്രവാതസങ്ഗശ്ച സ്വേദാസ്രാവോऽക്ഷിരക്തതാ | ലോഹഗന്ധിത്വമാസ്യസ്യ ഗാത്രദൌര്ഗന്ധ്യമേവ ച ||൧൫|| ഹൃച്ഛൂലം പാര്ശ്വയോശ്ചാപി... |൧൬|

തസ്മിന്നിത്യാദി| തസ്മിന് കോഷ്ഠേ ഇത്യര്ഥഃ| രക്തപൂര്ണ ഇതി സര്വത്രൈവ രക്തസ്യ വിദ്യമാനത്വാത്| അത്രാധോ നാഭേ രക്തം ഗുദമൂത്രമാര്ഗാഭ്യാം പ്രവര്തതേ, നാഭേരൂര്ധ്വം മുഖഘ്രാണാഭ്യാമിതി| അഭക്തച്ഛന്ദോ ഭോജനാനഭിലാഷഃ| വിഡാദിസങ്ഗഃ പുരീഷാദിനിരോധഃ| സ്വേദാസ്രാവഃ സ്വേദസ്രുതിഃ| ലോഹഗന്ധിത്വം ലോഹഗന്ധിഭാവോ മുഖസ്യ||൧൩-൧൫||-

Adhikarana 12 (16-17) · Śloka 18

... വിശേഷം ചാത്ര മേ ശൃണു | ആമാശയസ്ഥേ രുധിരേ രുധിരം ഛര്ദയേത് പുനഃ ||൧൬|| ആധ്മാനമതിമാത്രം ച ശൂലം ച ഭൃശദാരുണമ് | പക്വാശയഗതേ ചാപി രുജോ ഗൌരവമേവ ച ||൧൭|| ശീതതാ ചാപ്യധോ നാഭേഃ ഖേഭ്യോ രക്തസ്യ ചാഗമഃ |൧൮|

വിശേഷമിത്യാദി| പക്വാശയഗതേ പക്വാശയസ്ഥേ, ‘രുധിരേ’ ഇതി ശേഷഃ| ഖേഭ്യഃ സ്രോതോഭ്യഃ||൧൬-൧൭||-

Adhikarana 13 (18) · Śloka 19

അഭിന്നേऽപ്യാശയേऽന്ത്രാണാം ഖൈഃ സൂക്ഷ്മൈരന്ത്രപൂരണമ് ||൧൮|| പിഹിതാസ്യേ ഘടേ യദ്വല്ലക്ഷ്യതേ തസ്യ ഗൌരവമ് |൧൯|

അഭിന്നേ ഇത്യാദി| കഥമഭിന്നേऽപ്യന്ത്രാശയേ രക്തേനാന്ത്രപൂരണം യുജ്യത ഇത്യാഹ- പിഹിതാസ്യ ഇത്യാദി| യഥാ പിഹിതാസ്യേ ആച്ഛാദിതമുഖേ ഘടേ സൂക്ഷ്മൈഃ ഖൈ രന്ധ്രൈരുദകപൂരണം ലക്ഷ്യത ഇത്യര്ഥഃ| തസ്യ ചാന്ത്രാശയസ്യ, ഗൌരവം ‘ഭവതി’ ഇതി ശേഷഃ||൧൮||-

Adhikarana 14 (19) · Śloka 20

സൂക്ഷ്മാസ്യശല്യാഭിഹതം യദങ്ഗം ത്വാശയാദ്വിനാ ||൧൯|| ഉത്തുണ്ഡിതം നിര്ഗതം വാ തദ്വിദ്ധമിതി നിര്ദിശേത് |൨൦|

വിദ്ധലക്ഷണമാഹ- സൂക്ഷ്മാസ്യേത്യാദി| ആശയാദ്വിനേതി ആശയമ് ആമാദിസ്ഥാനമ്| ഉത്തുണ്ഡിതമ് ഉന്നമിതമുഖം, നിര്ഗതം നിര്ഗതശല്യമ്||൧൯||-

Adhikarana 15 (20) · Śloka 21

നാതിച്ഛിന്നം നാതിഭിന്നമുഭയോര്ലക്ഷണാന്വിതമ് ||൨൦|| വിഷമം വ്രണമങ്ഗേ യത്തത് ക്ഷതം ത്വഭിനിര്ദിശേത് |൨൧|

ക്ഷതലക്ഷണമാഹ- നാതിച്ഛിന്നമിത്യാദി| നാതിച്ഛിന്നം നാത്യര്ഥദ്വിധാഭൂതമ്| നാതിഭിന്നം നാത്യര്ഥവിദീര്ണമ്| ഉഭയോരിതി ച്ഛിന്നഭിന്നയോരിത്യര്ഥഃ| വിഷമം വ്രണമിതി വ്രണസ്യ വൈഷമ്യം നിമ്നോന്നതത്വം, ന തു കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വമ്||൨൦||-

Adhikarana 16 (21) · Śloka 22

പ്രഹാരപീഡനാഭ്യാം തു യദങ്ഗം പൃഥുതാം ഗതമ് ||൨൧|| സാസ്ഥി തത് പിച്ചിതം വിദ്യാന്മജ്ജരക്തപരിപ്ലുതമ് |൨൨|

പിച്ചിതലക്ഷണമാഹ- പ്രഹാരേത്യാദി| പ്രഹാരോ മുദ്ഗരാദ്യഭിഘാതഃ, പീഡനം കപാടാദിയന്ത്രേണ| പൃഥുതാം വിസ്തീര്ണതാം ഗതമിതി| സാസ്ഥി അസ്ഥിയുക്തമ്| മജ്ജരക്തപരിപ്ലുതമിതി മജ്ജരക്താഭിവ്യാപ്തമിത്യര്ഥഃ||൨൧||-

Adhikarana 17 (22) · Śloka 23

വിഗതത്വഗ്യദങ്ഗം ഹി സങ്ഘര്ഷാദന്യഥാऽപി വാ ||൨൨|| ഉഷാസ്രാവാന്വിതം തത്തു ഘൃഷ്ടമിത്യുപദിശ്യതേ |൨൩|

ഘൃഷ്ടലക്ഷണമാഹ- വിഗതത്വഗിത്യാദി| വിഗതത്വക് ത്വഗ്രഹിതമ്| സങ്ഘര്ഷാദ് ദ്രവ്യാന്തരേണ സങ്ഘര്ഷണാത്| അന്യഥാ അന്യേന പ്രകാരേണേത്യര്ഥഃ| ‘അന്യഥാऽപി വാ’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ കേചിത് ‘അന്യജാദപി’ ഇതി പഠന്തി, തത്രാന്യജാത് സങ്ഘര്ഷാത് ദ്രവ്യാന്തരജാത് സങ്ഘര്ഷണാദിത്യര്ഥഃ| ഉഷാ ദാഹവിശേഷഃ||൨൨||-

Adhikarana 18 (23-25) · Śloka 26

ഛിന്നേ ഭിന്നേ തഥാ വിദ്ധേ ക്ഷതേ വാऽസൃഗതിസ്രവേത് ||൨൩|| രക്തക്ഷയാദ്രുജസ്തത്ര കരോതി പവനോ ഭൃശമ് | സ്നേഹപാനം ഹിതം തത്ര തത്സേകോ വിഹിതസ്തഥാ ||൨൪|| വേശവാരൈഃ സകൃശരൈഃ സുസ്നിഗ്ധൈശ്ചോപനാഹനമ് | ധാന്യസ്വേദാംശ്ച കുര്വീത സ്നിഗ്ധാന്യാലേപനാനി ച ||൨൫|| വാതഘ്നൌഷധസിദ്ധൈശ്ച സ്നേഹൈര്ബസ്തിര്വിധീയതേ |൨൬|

ലക്ഷണൈഃ ഷങ്വിധം സദ്യോവ്രണം നിര്ദിശ്യേദാനീം ചതുര്ഷു ഛിന്നാദിഷു ചികിത്സാമാഹ- ഛിന്നേ ഇത്യാദി| തത്സേകോ വിഹിത ഇതി കോഷ്ണസ്നേഹസേക ഇത്യര്ഥഃ| വേശവാരൈര്നിരസ്ഥിസ്വിന്നസ്നിഗ്ധപിഷ്ടമാംസൈഃ| കൃശരാ തിലതണ്ഡുമാഷകൃതാ യവാഗൂഃ| ഉപനാഹനം ബന്ധനമ്| ധാന്യസ്വേദാനിത്യാദി ധാന്യസ്വേദോ മാഷാദികോഷ്ണധാന്യസ്വേദ ഇത്യേകേ; അന്യേ തു ധാന്യം ധാന്യാമ്ലമ്, അമ്ലശബ്ദോത്തരപദലോപേന| ആലേപനശബ്ദോ ലേപനേ| സ്നേഹപാനമൂര്ധ്വനാഭിജേഷു വ്രണേഷു, നാഭേരധോഗതേഷു ബസ്തിരിതി||൨൩-൨൫||-

Adhikarana 19 (26-27) · Śloka 28

പിച്ചിതേ ച വിഘൃഷ്ടേ ച നാതിസ്രവതി ശോണിതമ് ||൨൬|| അഗച്ഛതി ഭൃശം തസ്മിന് ദാഹഃ പാകശ്ച ജായതേ | തത്രോഷ്മണോ നിഗ്രഹാര്ഥം തഥാ ദാഹപ്രപാകയോഃ ||൨൭|| ശീതമാലേപനം കാര്യം പരിഷേകശ്ച ശീതലഃ |൨൮|

ഇദാനീം പിച്ചിതഘൃഷ്ടയോരസ്രുതശോണിതത്വേന സമാനധര്മണോരേകമേവ ചികിത്സിതമാഹ- പിച്ചിത ഇത്യാദി| അഗച്ഛതി അസ്രവതി സതി| തസ്മിന് രുധിരേ| ഭൃശമ് അത്യര്ഥമ്| അന്യേ തു ‘ശീതമാലേപനം കാര്യം പരിഷേകശ്ച ശീതലഃ’- ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘ശീതമാലേപനം സേകഃ ശുദ്ധീ രക്തവിമോക്ഷണമ്’ ഇതി പഠന്തി| ശുദ്ധിര്വമനാദിഃ; തത്രോര്ധ്വനാഭിജേഷു വമനം, ദാഹോത്തരേ മധ്യകായജേ രേചനമ്, അധോനാഭിജേഷു പുനരാസ്ഥാപനം, സ്ത്യാനരക്തേഷു രക്തമോക്ഷണമ്||൨൬-൨൭||-

Adhikarana 20 (28) · Śloka 29

ഷട്സ്വേതേഷു യഥോക്തേഷു ഛിന്നാദിഷു സമാസതഃ ||൨൮|| ജ്ഞേയം സമര്പിതം സര്വം സദ്യോവ്രണചികിത്സിതമ് |൨൯|

ഉക്തമേവോപസംഹരന്നാഹ- ഷട്സ്വേതേഷ്വിത്യാദി| സമര്പിതം സമ്യഗര്പിതമ്| ജ്ഞേയം ജ്ഞാതവ്യമ്||൨൮||-

Adhikarana 21 (29-30) · Śloka 30

അത ഊര്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി ഛിന്നാനാം തു ചികിത്സിതമ് ||൨൯|| യേ വ്രണാ വിവൃതാഃ കേചിച്ഛിരഃപാര്ശ്വാവലമ്ബിനഃ | താന് സീവ്യേദ്വിധിനോക്തേന ബധ്നീയാദ്ഗാഢമേവ ച ||൩൦||

അഥ മൂര്ധാദ്യവയവാശ്രയം ചികിത്സാവിശേഷമാഹ- അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| വിവൃതാ വ്യാത്തമുഖാഃ| ശിരഃപാര്ശ്വാവലമ്ബിനോ മസ്തകപാര്ശ്വാവലമ്ബനശീലാഃ, അന്യേ തു ശിരോऽവലമ്ബിനസ്തഥാ പാര്ശ്വാവലമ്ബിനശ്ചേത്യേവം വ്യാഖ്യാനയന്തി| വിധിനോക്തേന ഋജുഗ്രന്ഥിസേവനാദിനാ സീവ്യേദിത്യര്ഥഃ||൨൯-൩൦||

Adhikarana 22 (31-33) · Śloka 33

കര്ണം സ്ഥാനാദപഹൃതം സ്ഥാപയിത്വാ യഥാസ്ഥിതമ് | സീവ്യേദ്യഥോക്തം തൈലേന സ്രോതശ്ചാഭിപ്രതര്പയേത് ||൩൧|| കൃകാടികാന്തേ ഛിന്നേ തു ഗച്ഛത്യപി സമീരണേ | സമ്യങ്നിവേശ്യ ബധ്നീയാത് സീവ്യേച്ചാപി നിരന്തരമ് ||൩൨|| ആജേന സര്പിഷാ ചൈവം പരിഷേകം തു കാരയേത് | ഉത്താനോऽന്നം സമശ്നീയാച്ഛയീത ച സുയന്ത്രിതഃ ||൩൩||

കര്ണമിത്യാദി| സ്ഥാനാദപഹൃതം നിഃശേഷതശ്ഛിന്നമ്| തൈലേന വാതഘ്നൌഷധസിദ്ധേന| കൃകാടികാന്തേ ഗ്രീവായാഃ പശ്ചാത് കൃകാടികാപര്യന്തേ| ഗച്ഛത്യപി സമീരണേ ഇതി വാതേ നിര്വഹത്യപി സീവ്യേദിത്യര്ഥഃ, ‘അസാധ്യാ വായുനിര്വാഹിണ’ (സൂ. ൨൩) ഇത്യസ്യായമപവാദഃ| സമ്യങ്നിവേശ്യ യഥാസ്ഥാനം സ്ഥാപയിത്വാ| ഉത്താനോऽന്നം സമശ്നീയാദിതി തഥൈവ കൃകാടികായാഃ സുസ്ഥിതത്വാത്; അന്നമിത്യുപലക്ഷണം, തേന ശയനമൂത്രപുരീഷോത്സര്ഗാദി ചോത്താനസ്യൈവേതി| ശയീത ച സുയന്ത്രിത ഇതി യഥാ കൃകാടികാ സ്ഥിരാ ഭവതി||൩൧-൩൩||

Adhikarana 23 (34-35) · Śloka 35

ശാഖാസു പതിതാംസ്തിര്യക് പ്രഹാരാന് വിവൃതാന് ഭൃശമ് | സീവ്യേത് സമ്യങ്നിവേശ്യാശു സന്ധ്യസ്ഥീന്യനുപൂര്വശഃ ||൩൪|| ബദ്ധ്വാ വേല്ലിതകേനാശു തതസ്തൈലേന സേചയേത് | ചര്മണാ ഗോഫണാബന്ധഃ കാര്യോ യോ വാ ഹിതോ ഭവേത് ||൩൫||

ശാഖാസു പതിതാനിത്യാദി| ശാഖാസു ചതസൃഷു| സമ്യങ്നിവേശ്യേത്യാദി ആശു സന്ധ്യസ്ഥീനി സമ്യങ്നിവേശ്യ യഥാസ്ഥാനം സ്ഥാപയിത്വാ സീവ്യേത്| അനുപൂര്വശ ഇതി അനുശബ്ദഃ സദൃശാര്ഥഃ; തേന പൂര്വസദൃശേന| വേല്ലിതകേനേതി ‘ബന്ധേന’ ഇതി ശേഷഃ||൩൪-൩൫||

Adhikarana 24 (36) · Śloka 36

പൃഷ്ഠേ വ്രണോ യസ്യ ഭവേദുത്താനം ശായയേത്തു തമ് | അതോऽന്യഥാ ചോരസിജേ ശായയേത് പുരുഷം വ്രണേ ||൩൬||

പൃഷ്ഠേ ഇത്യാദി| ഉത്താനം ശായയേദിതി ദോഷസ്രുത്യര്ഥമ്, അന്യഥാऽനിര്ഗച്ഛന് അന്തരവസ്ഥിതോ ദോഷ ഉത്സങ്ഗം കൃത്വാ വികരോതി; അന്യഥേതി അധോമുഖമിത്യര്ഥഃ| ഉക്തം ച- “ഉരോവ്രണീ ഉത്താനശയ്യാം പരിഹരേത്, പൃഷ്ഠവ്രണീ തു സ്തനോരോऽവഷ്ടഭ്യ, ദോഷസ്ത്വന്യഥാ ന പ്രസിച്യതേ, അനിര്ഗച്ഛന് വികാരാനുത്പാദയതി”- ഇതി ജേജ്ജടഃ| ഗയീ തു “പൃഷ്ഠേ വ്രണോ യസ്യ ഭവേദനുത്താനഃ ശയീത സഃ| അതോऽന്യഥാ ചോരസിജേ ശയീത പുരുഷോ വ്രണേ”- ഇതി പഠതി, വ്യാഖ്യാനയതി ച- അനുത്താനോऽവാങ്മുഖോऽധോമുഖഃ ശയീത, ഉരസിജേഷു വ്രണേഷ്വന്യഥാ ഉത്താന ഏവ ശയീതേതി||൩൬||

Adhikarana 25 (37) · Śloka 37

ഛിന്നാം നിഃശേഷതഃ ശാഖാം ദഗ്ധ്വാ തൈലേന ബുദ്ധിമാന് | ബധ്നീയാത് കോശബന്ധേന പ്രാപ്തം കാര്യം ച രോപണമ് ||൩൭||

ശാഖാനാം നിഃശേഷച്ഛേദേ വിധാനാന്തരമാഹ- ഛിന്നാമിത്യാദി| കോശബന്ധേന സ്ഥഗികാബന്ധേന| പ്രാപ്തം യുക്തമ്| രോപണമിതി ശോധനസ്യാഗ്നിനൈവ കൃതത്വാത്||൩൭||

Adhikarana 26 (38) · Śloka 39

ചന്ദനം പദ്മകം രോധ്രമുത്പലാനി പ്രിയങ്ഗവഃ | ഹരിദ്രാ മധുകം ചൈവ പയഃ സ്യാദത്ര ചാഷ്ടമമ് ||൩൮|| തൈലമേഭിര്വിപക്വം തു പ്രധാനം വ്രണരോപണമ് |൩൯|

അസ്യ രോപണാര്ഥം തൈലമാഹ- ചന്ദനമിത്യാദി| പയോ ദുഗ്ധം, സ്യാത് ഭവേത്, തച്ചതുര്ഗുണമാനമ്| നനു സങ്ഖ്യേയനിര്ദേശാദേവ സങ്ഖ്യാസിദ്ധാവഷ്ടമഗ്രഹണം കിമര്ഥമ്? ഉച്യതേ- നാത്ര പാകോ ജലേനേഷ്യതേ, പയസൈവ പാകം മന്യതേ; അന്യേ ത്വഷ്ടമഗ്രഹണേനാഷ്ടാങ്ഗസഞ്ജ്ഞകമിദം തൈലമിതി കഥയന്തി ||൩൮||-

Adhikarana 27 (39-40) · Śloka 41

ചന്ദനം കര്കടാഖ്യാ ച സഹേ മാംസ്യാഹ്വയാऽമൃതാ ||൩൯|| ഹരേണവോ മൃണാലം ച ത്രിഫലാ പദ്മകോത്പലേ | ത്രയോദശാങ്ഗം ത്രിവൃതമേതദ്വാ പയസാऽന്വിതമ് ||൪൦|| തൈലം വിപക്വം സേകാര്ഥേ ഹിതം തു വ്രണരോപണേ |൪൧|

അസ്യ രോപണാര്ഥം ദ്വിതീയം ചന്ദനാദിതൈലമാഹ- ചന്ദനമിത്യാദി| കര്കടാഖ്യാ കര്കടശൃങ്ഗീ| സഹേ മാഷപര്ണീ മുദ്ഗപര്ണീ ച| അമൃതാ ഗുഡൂചീ| ഹരേണവഃ കലായാഃ| മൃണാലമ് ഉശീരമ്| ഉത്പലം നീലോത്പലമ്| ത്രിവൃതമിതി ത്രിഭിര്ഘൃതവസാമജ്ജഭിര്വൃതം തൈലം ത്രിവൃതമ്| ഏതത് ത്രയോദശാങ്ഗം തൈലമ്| പയസാ ക്ഷീരേണ ചതുര്ഗുണേന പക്വമ്| വാശബ്ദഃ പൂര്വോക്തതൈലാപേക്ഷയാ| ‘മാംസ്യാഹ്വയാ’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘സോമാഹ്വയാ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി; സോമാഹ്വയാ ത്രിസന്ധികാ, ‘സോമലതാ’ ഇത്യപരേ| ഗയീ തു മജ്ജവര്ജം ത്രയഃ സ്നേഹാസ്ത്രിവൃതമിത്യാഹ, തന്മതേ ത്രിവൃതം പയസാ വിപക്വം വ്രണരോപണമിതി വ്യാഖ്യാനമ്||൩൯-൪൦||-

Adhikarana 28 (41-43) · Śloka 43

അത ഊര്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി ഭിന്നാനാം തു ചികിത്സിതമ് ||൪൧|| ഭിന്നം നേത്രമകര്മണ്യമഭിന്നം ലമ്ബതേ തു യത് | തന്നിവേശ്യ യഥാസ്ഥാനമവ്യാവിദ്ധസിരം ശനൈഃ ||൪൨|| പീഡയേത് പാണിനാ സമ്യക് പദ്മപത്ത്രാന്തരേണ തു | തതോऽസ്യ തര്പണം കാര്യം നസ്യം ചാനേന സര്പിഷാ ||൪൩||

അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| യദ്യപി ആശയവിഷയേ ഭിന്നലക്ഷണം പ്രാഗുക്തം, തഥാऽപി നേത്രമപ്യാശയ ഏവ വ്യവഹര്തവ്യമത ആഹ- ഭിന്നം നേത്രമിത്യാദി| അകര്മണ്യമ് അവലോകനാദിസ്വകര്മണോऽസമ്പാദകമ്; അന്യേ തു, അകര്മണ്യമസാധ്യമാഹുഃ| തച്ചാഭിന്നം കര്മണ്യം ച സാധ്യം ചികിത്സിതവ്യമ്| നിവേശ്യ സ്ഥാപയിത്വാ| അവ്യാവിദ്ധസിരമ് അനാകുലിതസിരമ്; അന്യേ തു ‘അവ്യാവിദ്ധശിരം’ ഇതി പഠിത്വാ അകുടിലമസ്തകമിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| പാണിനാ ഹസ്തേന| പദ്മപത്രാണാമന്തരത്വമൂഷ്മത്വവ്യുദാസാര്ഥം മാര്ദവാര്ഥം ച| തതോ മധുസര്പിര്ദാനാനന്തരം തര്പണം പൂരണം കാര്യമ്| അനേന വക്ഷ്യമാണേനേത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു ‘അനേന’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘ആജേന’ ഇതി പഠന്തി||൪൧-൪൩||

Adhikarana 29 (44) · Śloka 45

ആജം ഘൃതം ക്ഷീരപാത്രം മധുകം ചോത്പലാനി ച | ജീവകര്ഷഭകൌ ചൈവ പിഷ്ട്വാ സര്പിര്വിപാചയേത് ||൪൪|| സര്വനേത്രാഭിഘാതേ തു സര്പിരേതത് പ്രശസ്യതേ |൪൫|

തദേവാജം ഘൃതമുത്പാദയന്നാഹ- ആജം ഘൃതമിത്യാദി| അജാഘൃതം മധുകാദിഭിഃ സമാംശം പിഷ്ട്വാ സര്പിര്ഗവ്യം ക്ഷീരപാത്രം ക്ഷീരാഢകം ദത്ത്വാ വിപാചയേത്| നനു ചാജഘൃതസ്യ കിം പേഷണേന? ഉച്യതേ- യഥാസമ്ഭവം പേഷണം കാര്യമ്| ദ്രവ്യസമത്വമത്രാഭിധീയതേ യഥാऽന്യേഷു യോഗേഷ്വര്കക്ഷീരാദീനാം; തതശ്ച പഞ്ചദ്രവ്യാണി യഥാ മാത്രയാऽഷ്ടൌ പലാനി ഭവന്തി തഥാ മാത്രാം പരികല്പ്യ ഘൃതസ്യ പ്രസ്ഥം ക്ഷീരാഢകമാവാപ്യ വിപചേദിത്യേഷ ശാസ്ത്രവൃദ്ധവ്യവഹാരഃ| അന്യേ തു ആജം ഘൃതം ഗവ്യം ച തുല്യം കൃത്വാ മധുകാദികല്കേന പചേത്, ശേഷം പൂര്വവത്; നൈവമ്, വൃദ്ധാ ആഢകശബ്ദേന ദ്രവദ്രവ്യസ്യ ദ്വിഗുണതയാ പരിഭാഷിതത്വാദഷ്ടാവിംശത്യധികപലശതം ഗൃഹ്ണന്തി| പിഷ്ട്വാ സര്പിര്വിപാചയേദിതി സര്പിരിതി ച സര്പിഷോ ദ്വിരുച്ചാരണം നിയമാര്ഥം; തേന, അനേനൈവ ഘൃതേന തര്പണം നസ്യം ച പ്രശസ്തം ന ത്വന്യേനേതി| ഗയീ തു, “അജാഘൃതസ്യ പ്രസ്ഥം, ക്ഷീരസ്യ പുനരാഢകം, മധുകാദീനി ചത്വാരി ദ്വിപലികാന്യഷ്ടപലത്വേന ഘൃതസ്യ പാദികാനി” ഇത്യാഹ||൪൪||-

Adhikarana 30 (45-49) · Śloka 49

ഉദരാന്മേദസോ വര്തിര്നിര്ഗതാ യസ്യ ദേഹിനഃ ||൪൫|| കഷായഭസ്മമൃത്കീര്ണാം ബദ്ധ്വാ സൂത്രേണ സൂത്രവിത് | അഗ്നിതപ്തേന ശസ്ത്രേണ ഛിന്ദ്യാന്മധുസമായുതമ് ||൪൬|| ബദ്ധ്വാ വ്രണം സുജീര്ണേऽന്നേ സര്പിഷഃ പാനമിഷ്യതേ | സ്നേഹപാനാദൃതേ ചാപി പയഃപാനം വിധീയതേ ||൪൭|| ശര്കരാമധുയഷ്ടിഭ്യാം ലാക്ഷയാ വാ ശ്വദംഷ്ട്രയാ | ചിത്രാസമന്വിതം ചൈവ രുജാദാഹവിനാശനമ് ||൪൮|| ആടോപോ മരണം വാ സ്യാച്ഛൂലോ വാऽച്ഛിദ്യമാനയാ | മേദോഗ്രന്ഥൌ തു യത്തൈലം വക്ഷ്യതേ തച്ച യോജയേത് ||൪൯||

ഉദരഭേദചികിത്സിതമാഹ- ഉദരാദിത്യാദി| കഷായഭസ്മമൃത്കീര്ണാം ‘താം വര്തിമ്’ ഇതി ശേഷഃ; കഷായാഃ സര്ജകാര്ജുനാദയഃ, തേഷാം ഭസ്മ ക്ഷാരഃ , മൃത് കൃഷ്ണമൃത്, കീര്ണാം ഗുണ്ഡിതാമ് ; അന്യേ തു ‘കഷായചൂര്ണമൃത്കീര്ണാമ്’ ഇതി പഠന്തി| ബദ്ധ്വേതി മൂലമിതി ശേഷഃ| സൂത്രവിത് ശാസ്ത്രവിത്| അഗ്നിതപ്തേന ശസ്ത്രേണ ഛിന്ദ്യാത്, അന്യഥാ അതപ്തശസ്ത്രച്ഛേദനേ പാകഭയം സ്യാത്| സാ പുനഃ ക്ഷതം യദാ പ്രവേശ്യമാനാ ന പ്രവിശതി പ്രവിഷ്ടാ വാ നാവതിഷ്ഠതേ തദാ തസ്യാശ്ഛേദഃ| ചിത്രാ ഏരണ്ഡഃ, ദന്തീത്യന്യേ| കല്പനാ ചേയം- ക്ഷീരസ്യ യഷ്ടിമധുക്വഥിതസ്യ സശര്കരൈരണ്ഡതൈലപ്രക്ഷേപസ്യ പാനമിത്യേകോ യോഗഃ, ശ്വദംഷ്ട്രാക്വഥിതം ക്ഷീരം സലാക്ഷാചിത്രാതിലതൈലപ്രക്ഷേപം പീയത ഇതി ദ്വിതീയോ യോഗഃ| വാശബ്ദാത് കേചിദേകമേവ യോഗമാമനന്തി, തഥാ ച വൃദ്ധവാഗ്ഭടഃ- “സക്ഷൌദ്രേ ച വ്രണേ ബദ്ധേ സുജീര്ണേऽന്നേ ഘൃതം പിബേത്| ക്ഷീരം വാ ശര്കരാചിത്രാലാക്ഷാഗോക്ഷുരകൈഃ ശൃതമ്|| രുഗ്ദാഹജിത് സയഷ്ട്യാഹ്വൈഃ പരം പൂര്വോദിതോ വിധിഃ” (അ. സം. ഉ. ൩൧) ഇതി| ക്ഷീരപാകവിധിരയം- “ദ്രവ്യാദഷ്ടഗുണം ക്ഷീരം ക്ഷീരാത്തോയം ചതുര്ഗുണമ്| ക്ഷീരാവശേഷഃ കര്തവ്യഃ ക്ഷീരപാകേ ത്വയം വിധിഃ”- ഇതി| പ്രതിദിനം ക്ഷീരചതുഷ്പലം പേയം, ശര്കരൈരണ്ഡതൈലം തു പ്രത്യേകം കാര്ഷികമ്; ഏവം ദ്വിതീയയോഗേऽപി| രുജാദാഹവിനാശനമിതി പയഃ- പാനമിതി സമ്ബന്ധഃ| മേദോവര്തേരച്ഛേദേ ഫലമാഹ- ആടോപ ഇത്യാദി| അച്ഛിദ്യമാനയാ അകൃത്തമാനയാ| മേദോഗ്രന്ഥൌ തു യത്തൈലമിതി “ദ്വികരഞ്ജ” (ചി. ൧൮) ഇത്യാദികമ്||൪൫-൪൯||

Adhikarana 31 (50) · Śloka 50

ത്വചോऽതീത്യ സിരാദീനി ഭിത്ത്വാ വാ പരിഹൃത്യ വാ | കോഷ്ഠേ പ്രതിഷ്ഠിതം ശല്യം കുര്യാദുക്താനുപദ്രവാന് ||൫൦||

മേദോവര്തിപ്രത്യാസത്ത്യാ ജഠരഗതശല്യലക്ഷണമാഹ- ത്വചോऽതീത്യേത്യാദി| ത്വചോऽതീത്യ ത്വചോऽതിക്രമ്യ, ത്വചഃ സപ്ത; സിരാദീനി സിരാമാംസസ്നായുസന്ധ്യസ്ഥീനി| സിരാച്ഛേദലിങ്ഗം തു “സുരേന്ദ്രഗോപപ്രതിമം” (സൂ. ൨൫) ഇത്യാദി പൂര്വമുക്തമ്| പ്രതിഷ്ഠിതമ് അവസ്ഥിതമ്| ഉക്താനുപദ്രവാനിതി പ്രണഷ്ടശല്യവിജ്ഞാനീയേ “കോഷ്ഠഗതേ ത്വാടോപാനാഹവിദ്രധ്യാദീന്” (സൂ. ൨൬) ഇതി||൫൦||

Adhikarana 32 (51) · Śloka 51

തത്രാന്തര്ലോഹിതം പാണ്ഡും ശീതപാദകരാനനമ് | ശീതോച്ഛ്വാസം രക്തനേത്രമാനദ്ധം ച വിവര്ജയേത് ||൫൧||

കോഷ്ഠഗതശല്യസ്യാസാധ്യസ്യ ലക്ഷണമാഹ- തത്രാന്തര്ലോഹിതമിത്യാദി| അന്തര്ലോഹിതം കോഷ്ഠമധ്യപതിതരുധിരമിത്യര്ഥഃ| പാണ്ഡും ശ്വേതമ്| ശീതപാദകരാനനം ശീതചരണഹസ്തമുഖമ്| ആനദ്ധം സ്വമാര്ഗാദപ്രവര്തമാനദോഷമലമ്| ഏവംവിധം ശല്യവന്തം പുമാംസം വിവര്ജയേത് പരിഹരേദിത്യര്ഥഃ||൫൧||

Adhikarana 33 (52-54) · Śloka 54

ആമാശയസ്ഥേ രുധിരേ വമനം പഥ്യമുച്യതേ | പക്വാശയസ്ഥേ ദേയം ച വിരേചനമസംശയമ് ||൫൨|| ആസ്ഥാപനം ച നിഃസ്നേഹം കാര്യമുഷ്ണൈര്വിശോധനൈഃ | യവകോലകുലത്ഥാനാം നിഃസ്നേഹേന രസേന ച ||൫൩|| ഭുഞ്ജീതാന്നം യവാഗൂം വാ പിബേത് സൈന്ധവസംയുതാമ് | അതിനിഃസ്രുതരക്തോ വാ ഭിന്നകോഷ്ഠഃ പിബേദസൃക് ||൫൪||

സാധ്യസ്യ ചികിത്സിതമാഹ- ആമാശയസ്ഥേ ഇത്യാദി| പക്വാശയസ്ഥേ പിത്താശയസ്ഥേ ഇത്യര്ഥഃ| വാതാശയസ്ഥേ പുനരാസ്ഥാപനമേവ; ആസ്ഥാപനം നിരൂഹഃ| ഉഷ്ണൈര്വിശോധനൈര്ഗോമൂത്രാദിഭിരാസ്ഥാപനം കാര്യമിതി സമ്ബന്ധഃ| വിശുദ്ധസ്യ രക്താനുലോമനമന്നമാഹ- യവകോലേത്യാദി| അനിഃസ്രുതരക്തസ്യ ചികിത്സാമഭിധായാതിനിഃസ്രുതരക്തസ്യ ചികിത്സാം നിര്ദിശന്നാഹ- അതിനിഃസ്രുതേത്യാദി| പിബേദസൃഗിതി ജീവിതാനുബന്ധനാര്ഥമ്||൫൨-൫൪||

Adhikarana 34 (55) · Śloka 55

സ്വമാര്ഗപ്രതിപന്നാസ്തു യസ്യ വിണ്മൂത്രമാരുതാഃ | വ്യുപദ്രവഃ സ ഭിന്നേऽപി കോഷ്ഠേ ജീവതി മാനവഃ ||൫൫||

ഭിന്നകോഷ്ഠസ്യ സാധ്യസ്യ ലക്ഷണമാഹ- സ്വമാര്ഗേത്യാദി| വ്യുപദ്രവഃ വിഗതാ ഉപദ്രവാ യസ്യ സഃ, ഉപദ്രവാ ജ്വരാധ്മാനാദയഃ||൫൫||

Adhikarana 35 (56-65) · Śloka 66

അഭിന്നമന്ത്രം നിഷ്ക്രാന്തം പ്രവേശ്യം നാന്യഥാ ഭവേത് | പിപീലികാശിരോഗ്രസ്തം തദപ്യേകേ വദന്തി തു ||൫൬|| പ്രക്ഷാല്യ പയസാ ദിഗ്ധം തൃണശോണിതപാംശുഭിഃ | പ്രവേശയേത് കൃത്തനഖോ ഘൃതേനാക്തം ശനൈഃ ശനൈഃ ||൫൭|| പ്രവേശയേത് ക്ഷീരസിക്തം ശുഷ്കമന്ത്രം ഘൃതാപ്ലുതമ് | അങ്ഗുല്യാऽഭിമൃശേത് കണ്ഠം ജലേനോദ്വേജയേദപി ||൫൮|| ഹസ്തപാദേഷു സങ്ഗൃഹ്യ സമുത്ഥാപ്യ മഹാബലാഃ | ഭവത്യന്തഃപ്രവേശസ്തു യഥാ നിര്ധുനുയുസ്തഥാ ||൫൯|| തഥാऽന്ത്രാണി വിശന്ത്യന്തഃ സ്വാം കലാം പീഡയന്തി ച | വ്രണാല്പത്വാദ്ബഹുത്വാദ്വാ ദുഷ്പ്രവേശം ഭവേത്തു യത് ||൬൦|| തദാപാട്യ പ്രമാണേന ഭിഷഗന്ത്രം പ്രവേശയേത് | യഥാസ്ഥാനം നിവിഷ്ടേ ച വ്രണം സീവ്യേദതന്ദ്രിതഃ ||൬൧|| സ്ഥാനാദപേതമാദത്തേ പ്രാണാന് ഗുപിതമേവ വാ | വേഷ്ടയിത്വാ തു പട്ടേന ഘൃതസേകം പ്രദാപയേത് ||൬൨|| ഘൃതം പിബേത് സുഖോഷ്ണം ച ചിത്രാതൈലസമന്വിതമ് | മൃദുക്രിയാര്ഥം ശകൃതോ വായോശ്ചാധഃപ്രവൃത്തയേ ||൬൩|| തതസ്തൈലമിദം കുര്യാദ്രോപണാര്ഥം ചികിത്സകഃ | ത്വചോऽശ്വകര്ണധവയോര്മോചകീമേഷശൃങ്ഗയോഃ ||൬൪|| ശല്ലക്യര്ജുനയോശ്ചാപി വിദാര്യാഃ ക്ഷീരിണാം തഥാ | ബലാമൂലാനി ചാഹൃത്യ തൈലമേതൈര്വിപാചയേത് ||൬൫|| വ്രണം സംരോപയേത്തേന വര്ഷമാത്രം യതേത ച |൬൬|

ഇദാനീം കോഷ്ഠഗതാന്ത്രഭേദമാഹ- അഭിന്നേത്യാദി| നാന്യഥേതി യഥൈവ സ്ഥിതാനി തഥൈവ പ്രവേശ്യാനി തേനൈവ പ്രകാരേണേത്യര്ഥഃ| അപരേ ത്വന്യഥാ വ്യാഖ്യാനയന്തി, യഥാ- അഭിന്നാദന്യഥാ അപരപ്രകാരം ഭിന്നമന്ത്രം പ്രവേശ്യം ന ഭവേത്; തഥാച വൃദ്ധവാഗ്ഭടഃ- “അഭിന്നമന്ത്രം നിഷ്ക്രാന്തം പ്രവേശ്യം നഹ്യതോऽന്യഥാ” (അ. സം. ഉ. ൩൨)- ഇതി| ഭിന്നമപി മതാന്തരേണ പ്രവേശ്യമിതി നിര്ദിശന്നാഹ- പിപീലികാശിരോഗ്രസ്തമിത്യാദി| തദപി ഭിന്നമപി, അന്ത്രം പ്രവേശ്യമിതി സമ്ബന്ധഃ| പിപീലികാശിരോഗ്രസ്തമിത്യനേന പിപീലികാവദനസന്ദംശസംഹിതേ അന്ത്രേ താസാം കബന്ധച്ഛേദഃ കാര്യ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി | ഗയീ തു ‘അലാങ്ഗുലശിരോഗ്രസ്തമ്’ ഇതി പഠതി; തത്ര അലാങ്ഗുലഃ സ്ഥൂലപിപീലികഃ| പ്രക്ഷാല്യേത്യാദി| പയസാ ക്ഷീരേണ, ദിഗ്ധം ഗുണ്ഡിതം, ആവൃതമിത്യര്ഥഃ | പാംശുഃ ധൂലിഃ| കൃത്തനഖഃ ഛിന്നനഖഃ| പ്രവിഷ്ടേऽന്ത്രേ സ്വസ്ഥാനനയനാര്ഥമന്ത്രസ്യോപായത്രയമാഹ- അങ്ഗുല്യേത്യാദി| അഭിമൃശേത് സ്പൃശേത്| ഉദ്വേജയേത് ത്രാസയേത്| സമുത്ഥാപ്യ ഊര്ധ്വം നീത്വാ അന്ത്രഭേദവന്തം പുരുഷം മഹാബലാഃ പുരുഷാസ്തഥാ നിര്ധുനുയുര്യഥാऽന്ത്രസ്യാന്തഃപ്രവേശോ ഭവതീതി സമ്ബന്ധഃ; നിര്ധുനുയുഃ ആലോഡയേയുരിത്യര്ഥഃ | ഏഭിഃ പ്രയോഗൈഃ കിം ഭവതീത്യാഹ- തഥാऽന്ത്രാണീത്യാദി| (അന്ത്രാണി യഥാऽന്തഃ വിശന്തി തഥാ) സ്വാം കലാം പീഡയന്തി സ്വകീയാ കലാ പഞ്ചമീ മലധരാ താം പീഡയന്തി സ്വസ്ഥാനം നിര്വിശന്തീത്യര്ഥഃ| ദുഃപ്രവേശസ്യ ചികിത്സാമാഹ- വ്രണാല്പത്വാദിത്യാദി| വ്രണാല്പത്വാത് വ്രണസൂക്ഷ്മത്വാത്, ബഹുത്വാദ് വ്രണസ്യ ബഹുലത്വാത്, തത്ര വിപുലത്വേ സതി സ വ്രണഃ സീവ്യഃ| കേചിദ്ബഹുത്വാദിത്യന്ത്രവിശേഷണമങ്ഗീകൃത്യ വ്രണസൂക്ഷ്മത്വേ അന്ത്രബഹുത്വേ ചോഭയത്രാപി പാടനപൂര്വം പ്രവേശം മന്യന്തേ; തച്ച പാടനം യാവതാऽന്ത്രം പ്രവിശതി താവത് കാര്യമ്| അതന്ദ്രിതഃ അനലസഃ| സ്വസ്ഥാനേऽനിവിഷ്ടം വ്യാകുലിതം ചാന്ത്രം കിം കരോതീത്യാഹ- സ്ഥാനാദപേതമിത്യാദി| അപേതമ് അപഗതമ്| പ്രാണാനാദത്തേ ഗൃഹ്ണാതി മാരയതീത്യര്ഥഃ| ഗുപിതം വ്യാകുലിതം പരസ്പരമതിക്രാന്തമിത്യര്ഥഃ| അതഃ പരം ക്രിയാവിധിഃ- വേഷ്ടയിത്വേത്യാദി| മധുഘൃതാഭ്യക്തം പട്ടവേഷ്ടിതം ഘൃതേന കോഷ്ണേന സിഞ്ചേത്| ചിത്രാതൈലസമന്വിതമിതി ചിത്രാതൈലമ് ഏരണ്ഡതൈലം, തത്ഫലം പുരീഷമാര്ദവം വാതാനുലോമനം ച| ഇദം വക്ഷ്യമാണമ്| ത്വചോऽശ്വകര്ണേത്യാദി| അശ്വകര്ണഃ പൂര്വദേശപ്രസിദ്ധോऽശ്വത്ഥസദൃശഃ; മോചകീ ശാല്മലീ, മേഷശൃങ്ഗം കര്കടശൃങ്ഗം, പുത്രഞ്ജീവകഭേദ ഇത്യന്യേ, ക്ഷീരിണ്യോ ന്യഗ്രോധോദുമ്ബരാശ്വത്ഥപ്ലക്ഷഗര്ദഭാണ്ഡാഃ, ഏഷാം ത്വഗ്ഭിര്ബലാമൂലൈശ്ച തൈലപാദേന കല്കീകൃതൈര്ജലം ദത്ത്വാ ചതുര്ഗുണം തൈലപ്രസ്ഥം പാചയേദിതി ജേജ്ജടഃ; ഗയീ തു “ഏഷാം ദ്രവ്യാണാമാഢകം സലിലാഢകൈശ്ചതുര്ഭിഃ ക്വഥിതമാഢകശേഷം, തേന കഷായേണാശ്വകര്ണാദിത്വക്പാദകല്കം തൈലപ്രസ്ഥം പാചയേത്” ഇത്യാഹ| വര്ഷമാത്രം യതേതേതി മൈഥുനവ്യായാമാദി പരിഹരന് യത്നം കുര്വീതേത്യര്ഥഃ||൫൬-൬൫||

Adhikarana 36 (66-68) · Śloka 69

പാദൌ നിരസ്തമുഷ്കസ്യ ജലേന പ്രോക്ഷ്യ ചാക്ഷിണീ ||൬൬|| പ്രവേശ്യ തുന്നസേവന്യാ മുഷ്കൌ സീവ്യേത്തതഃ പരമ് | കാര്യോ ഗോഫണികാബന്ധഃ കട്യാമാവേശ്യ യന്ത്രകമ് ||൬൭|| ന കുര്യാത് സ്നേഹസേകം ച തേന ക്ലിദ്യതി ഹി വ്രണഃ | കാലാനുസാര്യാഗുര്വേലാജാതീചന്ദനപദ്മകൈഃ ||൬൮|| ശിലാദാര്വ്യമൃതാതുത്ഥൈസ്തൈലം കുര്വീത രോപണമ് |൬൯|

മുഷ്കഭേദചികിത്സിതമാഹ- പാദൌ നിരസ്തമുഷ്കസ്യേത്യാദി| പാദാവക്ഷിണീ ച ജലേന പ്രോക്ഷ്യ സിക്ത്വേത്യര്ഥഃ; ‘മുഷ്കഫലേ’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ| മുഷ്കൌ അണ്ഡകോഷൌ, തുന്നസേവന്യാ സേവനീവിശേഷേണ, സീവ്യേത്| ഗോഫണികാ കൌപീനം കച്ഛോടക ഇത്യര്ഥഃ| കട്യാമാവേശ്യ യന്ത്രകമിത്യാദി| പട്ടയന്ത്രമാവേശ്യ, ചലനഭയാദിത്യര്ഥഃ| കാലാനുസാര്യേത്യാദി| കാലാനുസാര്യാ തഗരം, ശിലാ മനഃശിലാ||൬൬-൬൮||-

Adhikarana 37 (69-70) · Śloka 71

ശിരസോऽപഹൃതേ ശല്യേ ബാലവര്തിം നിവേശയേത് ||൬൯|| ബാലവര്ത്യാമദത്തായാം മസ്തുലുങ്ഗം വ്രണാത് സ്രവേത് | ഹന്യാദേനം തതോ വായുസ്തസ്മാദേവമുപാചരേത് ||൭൦|| വ്രണേ രോഹതി ചൈകൈകം ശനൈര്ബാലമപക്ഷിപേത് |൭൧|

അതഃ പരം വിദ്ധചികിത്സാരമ്ഭഃ, തത്ര പ്രാഗേവോത്തമാങ്ഗേ വിദ്ധചികിത്സിതമാഹ- ശിരസ ഇത്യാദി| അപഹൃതേ കര്ഷിതേ| ബാലവര്തിമിതി കേശരചിതവര്തിം വ്രണമുഖപിധാനാര്ഥം നിവേശയേത് നിരവശേഷേണ പ്രവേശയേത്| ബാലവര്ത്യദാനേ ദോഷമാഹ- ബാലവര്ത്യാമിത്യാദി| മസ്തുലുങ്ഗമിതി ശിരസോ ബലാധാനം സ്ത്യാനഘൃതാകാരം മസ്തുലുങ്ഗമുച്യതേ| ഏനമ് ആതുരമ്| തതോ മസ്തുലുങ്ഗസ്രവണാത്| ഏവമിതി പൂര്വോക്തപ്രകാരേണ| ഉപാചരേത് ചികിത്സാം കുര്യാത്| അപക്ഷിപേത് കര്ഷേത്||൬൯-൭൦||-

Adhikarana 38 (71) · Śloka 72

ഗാത്രാദപഹൃതേऽന്യസ്മാത് സ്നേഹവര്തിം പ്രവേശയേത് ||൭൧|| കൃതേ നിഃശോണിതേ ചാപി വിധിഃ സദ്യഃക്ഷതേ ഹിതഃ |൭൨|

സാമാന്യശരീരാവയവസ്യ ചികിത്സാമാഹ- ഗാത്രാദപഹൃതേ ഇത്യാദി| ഗാത്രാദിതി സ്ഫുടമ്| അന്യസ്മാദ് ഗാത്രാദവയവാത്, അപഹൃതേ ‘ശല്യേ’ ഇതി ശേഷഃ| സ്നേഹാക്താ പട്ടവര്തിഃ സ്നേഹവര്തിഃ; സ്നേഹോऽത്ര തൈലമ്, ഉപരിഷ്ടാച്ചക്രതൈലോപദേശാത്| പ്രവേശയേദിതി അപഹൃതശല്യേ ഗാത്ര ഇതി വിഭക്തിവിപരിണാമേന സമ്ബന്ധഃ| തസ്മിന്നപി ഗാത്രേ പാകഭയാന്നിഃശോണിതേ കൃതേ, വിധിഃ സദ്യഃക്ഷതേ ഹിത ഇതി സദ്യഃക്ഷതവിഷയേ യോ വിധിഃ സോऽത്രാപി ഹിതോ മധുഘൃതാദിഃ സന്ധാനാര്ഥമ്||൭൧||-

Adhikarana 39 (72) · Śloka 73

ദൂരാവഗാഢാഃ സൂക്ഷ്മാഃ സ്യുര്യേ വ്രണാസ്താന് വിശോണിതാന് ||൭൨|| കൃത്വാ സൂക്ഷ്മേണ നേത്രേണ ചക്രതൈലേന തര്പയേത് |൭൩|

വിഷയവിശേഷേണ വിദ്ധചികിത്സിതമാഹ- ദൂരാവഗാഢാ ഇത്യാദി| ദൂരാവഗാഢാ ദൂരാനുപ്രവിഷ്ടാ ഇത്യര്ഥഃ| സൂക്ഷ്മേണ നേത്രേണേതി| നേത്രേണ വ്രണപ്രക്ഷാലനയന്ത്രേണ, തച്ചാഷ്ടാങ്ഗുലം മുദ്ഗതുല്യസ്രോതഃ| ചക്രതൈലേനേതി തിലതൈലപീഡനോപകരണകാഷ്ഠേഭ്യോऽണുതൈലന്യായേന ഗൃഹീതം തൈലം ചക്രതൈലം, സദ്യഃപീഡനോദ്ധൃതമാത്രം വാ| തര്പയേത് പൂരയേത്||൭൨||-

Adhikarana 40 (73-74) · Śloka 74

സമങ്ഗാം രജനീം പദ്മാം ത്രിവര്ഗം തുത്ഥമേവ ച ||൭൩|| വിഡങ്ഗം കടുകാം പഥ്യാം ഗുഡൂചീം സകരഞ്ജികാമ് | സംഹൃത്യ വിപചേത് കാലേ തൈലം രോപണമുത്തമമ് ||൭൪||

സമങ്ഗാമിത്യാദി| സമങ്ഗാ മഞ്ജിഷ്ഠാ, രജനീ ഹരിദ്രാ, പദ്മാ ഭാര്ഗീ, ത്രിവര്ഗഃ ത്രിഫലാ, പഥ്യാ ഹരീതകീ, ത്രിവര്ഗഗ്രഹണേനൈവ പഥ്യായാം ലബ്ധായാം പുനഃ പഥ്യാഗ്രഹണം ഭാഗദ്വയപ്രക്ഷേപാര്ഥം; (യഥാ പുഷ്യാനുഗേ മധുകസ്യ ദ്വിഃ പാഠഃ) യദുക്തം- “ഘൃതേ തൈലേ ച യോഗേ ച യദ്ദ്രവ്യം പുനരുച്യതേ| തജ്ജ്ഞാതവ്യമിഹാചാര്യൈര്ഭാഗതോ ദ്വിഗുണം ഭവേത്”- ഇതി| കരഞ്ജികാ നക്തമാലഫലമിത്യര്ഥഃ| കാലേ ഇതി അദോഷോപപ്ലവകാലേ വ്രണസംരോഹണകാലേ ഇത്യര്ഥഃ||൭൩-൭൪||

Adhikarana 41 (75) · Śloka 76

താലീശം പദ്മകം മാംസീ ഹരേണ്വഗുരുചന്ദനമ് | ഹരിദ്രേ പദ്മബീജാനി സോശീരം മധുകം ച തൈഃ ||൭൫|| പക്വം സദ്യോവ്രണേഷൂക്തം തൈലം രോപണമുത്തമമ് |൭൬|

അപരമപി രോപണതൈലമാഹ- താലീശമിത്യാദി| ഹരേണു രേണുകാനാമ ഗന്ധദ്രവ്യമ്||൭൫||-

Adhikarana 42 (76) · Śloka 76

ക്ഷതേ ക്ഷതവിധിഃ കാര്യഃ പിച്ചിതേ ഭഗ്നവദ്വിധിഃ ||൭൬||

ക്ഷതപിച്ചിതയോശ്ചികിത്സിതമാഹ- ക്ഷതേ ക്ഷതവിധിരിത്യാദി| ക്ഷതേ ഇതി “നാതിച്ഛിന്നം നാതിഭിന്നം” ഇത്യാദിനാ പരിഭാഷിതേ, ക്ഷതവിധിഃ സാമാന്യക്ഷതവിധിഃ ക്ഷൌദ്രഘൃതതൈലാഭ്യങ്ഗാദിരിത്യര്ഥഃ| പിച്ചിതേ ഭഗ്നവദ്വിധിഃ ഭഗ്നാഭിഹിതോ ബന്ധസേകരൂക്ഷഭോജനാദിഃ (അത്ര പാഠാത്തു ബന്ധാദിചികിത്സിതസമാവേശഃ)||൭൬||

Adhikarana 43 (77) · Śloka 77

ഘൃഷ്ടേ രുജോ നിഗൃഹ്യാശു ചൂര്ണൈരുപചരേദ്വ്രണമ് |൭൭|

ഘൃഷ്ടചികിത്സിതമാഹ- ഘൃഷ്ടേ ഇത്യാദി| രുജോ നിഗൃഹ്യ മധുകശീതാദിഭിര്നിഗൃഹ്യ നിര്വാപ്യ, ഗയീ തു മധുഘൃതസേകാദിനാ നിര്വാപ്യേതി വ്യാഖ്യാതി| ചൂര്ണൈഃ ശാലസര്ജാര്ജുനാദീനാമ്||൭൭|-

Adhikarana 44 (77-78) · Śloka 78

വിശ്ലിഷ്ടദേഹം പതിതം മഥിതം ഹതമേവ ച ||൭൭|| വാസയേത്തൈലപൂര്ണായാം ദ്രോണ്യാം മാംസരസാശനമ് | അയമേവ വിധിഃ കാര്യഃ ക്ഷീണേ മര്മഹതേ തഥാ ||൭൮||

ഇദാനീം സദ്യോവ്രണപ്രസങ്ഗേന വിശ്ലിഷ്ടാദിദേഹസ്യ സദ്യഃക്ഷതവ്രണസാമാന്യേന ചികിത്സാം നിര്ദിശന്നാഹ- വിശ്ലിഷ്ടദേഹമിത്യാദി| വിശ്ലിഷ്ടദേഹമിതി നമനാകര്ഷണാരോഹണപതനവധസാഹസാദിഭിഃ സ്വസ്ഥാനച്യുതാവയവദേഹം, പതിതം വൃക്ഷാദിഭ്യഃ, മഥിതം ബലീയസാ വിലോഡിതം, ഹതം വേഗവതാ ദ്രവ്യേണ ദണ്ഡമുഷ്ട്യാദിഭിര്വാ| വാസയേത് സ്ഥാപയേത്| ദ്രോണീ ദാരുരചിതാ നൌസദൃശീ| അയമേവേത്യാദി| ക്ഷീണേ അധ്വാദിക്ഷീണേ| മര്മഹത ഇതി| മര്മാണി ഹൃദയാദീനി||൭൭-൭൮||

Adhikarana 45 (79) · Śloka 79

രോപണേ സപരീഷേകേ പാനേ ച വ്രണിനാം സദാ | തൈലം ഘൃതം വാ സംയോജ്യം ശരീരര്തൂനവേക്ഷ്യ ഹി ||൭൯||

ഇദാനീം വിഷയവിശേഷോക്തസ്യാപി തൈലസ്യ സദ്യോവ്രണേഷു നിഷേധമനുക്തസ്യാപി ഘൃതസ്യ വിധിം ദര്ശയന്നാഹ- രോപണേ ഇത്യാദി| വാതകഫപ്രകൃതികം ശരീരം കാലം ശിശിരാദികമപേക്ഷ്യ തൈലം പ്രയോജ്യം, രക്തപിത്തപ്രകൃതികം ശരീരം കാലം ശരദാദികം പുനരവേക്ഷ്യ ഘൃതം പ്രയോജ്യമിതി||൭൯||

Adhikarana 46 (80) · Śloka 80

ഘൃതാനി യാനി വക്ഷ്യാമി യത്നതഃ പിത്തവിദ്രധൌ | സദ്യോവ്രണേഷു ദേയാനി താനി വൈദ്യേന ജാനതാ ||൮൦||

അഥ സങ്ക്ഷേപാര്ഥം ഘൃതാന്യന്യാതിദേശേന നിര്ദിശന്നാഹ- ഘൃതാനീത്യാദി| താനീതി “പ്രപൌണ്ഡരീകമഞ്ജിഷ്ഠാമധുകോശീരപദ്മകൈഃ” (ചി. ൧൬) ഇത്യാദീനി||൮൦||

Adhikarana 47 (81) · Śloka 81

സദ്യഃക്ഷതവ്രണം വൈദ്യഃ സശൂലം പരിഷേചയേത് | സര്പിഷാ നാതിശീതേന ബലാതൈലേന വാ പുനഃ ||൮൧||

അഥ യസ്യാമവസ്ഥായാം ഘൃതതൈലപരിഷേകാഃ കാര്യാസ്താം നിര്ദിശന്നാഹ- സദ്യ ഇത്യാദി| സര്പിഷാ നാതിശീതേനേതി പിത്തരക്തപ്രകൃതികേ ശരീരേ കാലേ ച ശരദാദികേ പരിഷേകഃ; ബലാതൈലേന വാതകഫപ്രകൃതൌ ദേഹേ കാലേ ച ശീതേ ഇതി||൮൧||

Adhikarana 48 (82-84) · Śloka 85

സമങ്ഗാം രജനീം പദ്മാം പഥ്യാം തുത്ഥം സുവര്ചലാമ് | പദ്മകം രോധ്രമധുകം വിഡങ്ഗാനി ഹരേണുകാമ് ||൮൨|| താലീശപത്രം നലദം ചന്ദനം പദ്മകേശരമ് | മഞ്ജിഷ്ഠോശീരലാക്ഷാശ്ച ക്ഷീരിണാം ചാപി പല്ലവാന് ||൮൩|| പ്രിയാലബീജം തിന്ദുക്യാസ്തരുണാനി ഫലാനി ച | യഥാലാഭം സമാഹൃത്യ തൈലമേഭിര്വിപാചയേത് ||൮൪|| സദ്യോവ്രണാനാം സര്വേഷാമദുഷ്ടാനാം തു രോപണമ് |൮൫|

സാമാന്യേന സര്വവ്രണാനാമദുഷ്ടാനാം രോപണാര്ഥം തൈലമാഹ- സമങ്ഗാമിത്യാദി| സമങ്ഗാ മഞ്ജിഷ്ഠാ | പദ്മാ ഭാര്ഗീ| സുവര്ചലാ സൂര്യഭക്താ| ഹരേണുകാ രേണുകാ| തരുണാനി ആമാനി||൮൨-൮൪||

Adhikarana 49 (85) · Śloka 86

കഷായമധുരാഃശീതാഃ ക്രിയാഃ സ്നിഗ്ധാശ്ച യോജയേത് ||൮൫|| സദ്യോവ്രണാനാം സപ്താഹം പശ്ചാത് പൂര്വോക്തമാചരേത് |൮൬|

അഥ കിയന്തം കാലം സദ്യോവ്രണക്രിയേത്യാഹ- കഷായേത്യാദി| പൂര്വോക്തം ദ്വിവ്രണീയോക്തമ്| അമും ശ്ലോകം ജേജ്ജടാചാര്യോऽനാര്ഷമാഹ; ഗയീ ത്വാര്ഷമ്, ഇത്യസ്മാഭിരപ്യങ്ഗീകൃതഃ||൮൫||-

Adhikarana 50 (86-88) · Śloka 88

ദുഷ്ടവ്രണേഷു കര്തവ്യമൂര്ധ്വം ചാധശ്ച ശോധനമ് ||൮൬|| വിശോഷണം തഥാऽऽഹാരഃ ശോണിതസ്യ ച മോക്ഷണമ് | കഷായം രാജവൃക്ഷാദൌ സുരസാദൌ ച ധാവനമ് ||൮൭|| തയോരേവ കഷായേണ തൈലം ശോധനമിഷ്യതേ | ക്ഷാരകല്പേന വാ തൈലം ക്ഷാരദ്രവ്യേഷു സാധിതമ് ||൮൮||

സര്വേഷാമദുഷ്ടാനാം രോപണമുക്തം, ദുഷ്ടാനാം കിം വിധാനമിതി തദാഹ- ദുഷ്ടവ്രണേഷ്വിത്യാദി| ഊര്ധ്വം ശോധനം വമനശിരോവിരേചനേ, അധഃശോധനം വിരേചനാസ്ഥാപനം, വിശോഷണം ലങ്ഘനമ്| ആഹാരോऽപി വിശോഷണ ഏവ തിക്തകടുകഷായാദിഃ| തത്രോര്ധ്വനാഭിജേഷു കഫജേഷു വമനം, പിത്തജേഷു പിത്താശയജേഷു ച വിരേചനം, വാതാശയാധഃകായജേഷു മലേന മാര്ഗാവരണദുഷ്ടസമീരണദൂഷിതേഷു പുനരാസ്ഥാപനം, ശിരസിജേഷു തു കഫജേഷു ശിരോവിരേചനമ്| രാജവൃക്ഷാദാവിതി ആരഗ്വധാദാവിത്യര്ഥഃ| തയോരേവ ഗണയോഃ കഷായേണ പാദകല്കം തൈലം ശോധനം സാധ്യതേ| ക്ഷാരകല്പേന വേതി ക്ഷാരപ്രസ്ഥമുദകപ്രസ്ഥൈഃ ഷഡ്ഭിരേകവിംശതിവാരാന് സ്രാവിതം തസ്മിംസ്തൈലപ്രസ്ഥാച്ചതുര്ഗുണേ ക്ഷാരോദകേ തൈലം പാചയേത്; അത്ര തു ‘ക്ഷാരദ്രവ്യാണ്യേവ കല്കാനി’ ഇത്യേകേ, ‘അകല്കമേവൈതത്തൈലമ്’ ഇത്യന്യേ| ക്ഷാരദ്രവ്യേഷു മുഷ്കകപലാശാദിഷു||൮൬-൮൮||

Adhikarana 51 (89-92) · Śloka 92

ദ്രവന്തീ ചിരബില്വശ്ച ദന്തീ ചിത്രകമേവ ച | പൃഥ്വീകാ നിമ്ബപത്രാണി കാസീസം തുത്ഥമേവ ച ||൮൯|| ത്രിവൃത്തേജോവതീ നീലീ ഹരിദ്രേ സൈന്ധവം തിലാഃ | ഭൂമികദമ്ബഃ സുവഹാ ശുകാഖ്യാ ലാങ്ഗലാഹ്വയാ ||൯൦|| നൈപാലീ ജാലിനീ ചൈവ മദയന്തീ മൃഗാദനീ | സുധാമൂര്വാര്കകീടാരിഹരിതാലകരഞ്ജികാഃ ||൯൧|| യഥോപപത്തി കര്തവ്യം തൈലമേതൈസ്തു ശോധനമ് | ഘൃതം വാ യദി വാ പ്രാപ്തം കല്കാഃ സംശോധനാസ്തഥാ ||൯൨||

ഇദാനീം സര്വദുഷ്ടവ്രണാനാം തൈലഘൃതയോഗിതയാ വ്രണകല്കദ്രവ്യയോഗിദ്രവ്യം നിര്ദിശന്നാഹ- ദ്രവന്തീത്യാദി| ദ്രവന്തീ ചീരിതപത്രാ| ദന്തീ ചിരബില്വോ വൃക്ഷകരഞ്ജകഃ| ദന്തീ ഉദുമ്ബരപര്ണീ| പൃഥ്വീകാ സ്ഥൂലജീരകഃ, ഏലേത്യന്യേ, ഹിങ്ഗുപത്രികേത്യപരേ| തേജോവതീ കാകമര്ദനികാ, നീലി നിലാഞ്ജനികാ ശാരദാ| ഭൂമികദമ്ബോ മുണ്ഡിതികാ| സുവഹാ ഗോധാപദീ| ശുകാഖ്യാ ചര്മകാരവടഃ| ലാങ്ഗലാഹ്വയാ കലിഹാരികാ| നൈപാലീ മനഃശിലാ| ജാലിനീ കോശാതകീ| മദയന്തീ മേന്ദികാ നഖരഞ്ജനീ| മൃഗാദനീ ഇന്ദ്രവാരുണീ| സുധാ സേഹുണ്ഡഃ| മൂര്വാ ചോരസ്നായുഃ| കീടാരിഃ വിഡങ്ഗഃ, കീടമാരിണീത്യന്യേ; കരഞ്ജികാ നക്തമാലഫലമ്| യഥോപപത്തി യഥാലാഭമ്| പ്രാപ്തമിതി യുക്തം പൂര്വോക്തശരീരകാലാദ്യപേക്ഷയാ| കല്കാ ഇതി ‘പ്രാപ്താ’ ഇതി ശേഷഃ| തൈലം പ്രാപ്തമേഷു “ഉത്സന്നമാംസാനസ്നിഗ്ധാനല്പസ്രാവാന് വ്രണാംസ്തഥാ” (ചി. ൧) ഇത്യാദിഷു, ഘൃതം പുനരേഷു പ്രാപ്തം “പിത്തപ്രദുഷ്ടാന് ഗമ്ഭീരാന് ദാഹപാകപ്രപീഡിതാന്” (ചി. ൧) ഇത്യാദിഷു, കല്കാഃ പുനരേഷു യുക്താഃ “പൂതിമാംസപ്രതിച്ഛന്നാന് മഹാദോഷാംശ്ച” (ചി. ൧) ഇത്യാദിഷു||൮൯-൯൨||

Adhikarana 52 (93-94) · Śloka 94

സൈന്ധവത്രിവൃദേരണ്ഡപത്രകല്കസ്തു വാതികേ | ത്രിവൃദ്ധരിദ്രാമധുകകല്കഃ പൈത്തേ തിലൈര്യുതഃ ||൯൩|| കഫജേ തിലതേജോഹ്വാദന്തീസ്വര്ജികചിത്രകാഃ | ദുഷ്ടവ്രണവിധിഃ കാര്യോ മേഹകുഷ്ഠവ്രണേഷ്വപി ||൯൪||

അഥ വാതാദിഭേദേന കല്കാനാഹ- സൈന്ധവമിത്യാദി||൯൩-൯൪||

Adhikarana 53 (95) · Śloka 95

ഷഡ്വിധഃ പ്രാക് പ്രദിഷ്ടോ യഃ സദ്യോവ്രണവിനിശ്ചയഃ | നാതഃ ശക്യം പരം വക്തുമപി നിശ്ചിതവാദിഭിഃ ||൯൫||

ഇദാനീം ഛിന്നാദിഷട്കേ കസ്യചിദ്വിപ്രതിപത്തിം നിരാകുര്വന്നാഹ- ഷഡ്വിധ ഇത്യാദി| അതഃ ഷഡ്വിധത്വാത് പരം സപ്തവിധത്വാദി; നിയമേന വക്തും ശീലൈരപി വക്തും ന ശക്യമിത്യര്ഥഃ||൯൫||

Adhikarana 54 (96-97) · Śloka 97

ഉപസര്ഗൈര്നിപാതൈശ്ച തത്തു പണ്ഡിതമാനിനഃ | കേചിത് സംയോജ്യ ഭാഷന്തേ ബഹുധാ മാനഗര്വിതാഃ ||൯൬|| ബഹു തദ്ഭാഷിതം തേഷാം ഷട്സ്വേഷ്വേവാവതിഷ്ഠതേ | വിശേഷാ ഇവ സാമാന്യേ ഷട്ത്വം തു പരമം മതമ് ||൯൭||

ഉപസര്ഗൈരിത്യാദി- ഉപസര്ഗാഃ പ്രപരാദയഃ, നിപാതാശ്ചാദയഃ, തൈഃ സംയോജ്യ ഭാഷന്തേ; യഥാ- സമ്യക് ഛിന്നം സഞ്ഛിന്നം, പരിതഃ ഛിന്നം പരിച്ഛിന്നമ്, അല്പം ഹി ഛിന്നമാച്ഛിന്നമിതി; നിപാതൈര്യഥാ- അതിക്രമ്യ ച്ഛിന്നമതിച്ഛിന്നം, പൂജിതം ഛിന്നം സുച്ഛിന്നമ്, അല്പം ഛിന്നമീഷച്ഛിന്നമിതി| തദിതി ഛിന്നാദിഷട്കമ്| തഥാऽപി ഷട്കമേവേതി ദൃഷ്ടാന്തേന ദര്ശയന്നാഹ- ബഹു തദ്ഭാഷിതമിത്യാദി| തേഷാം വാദിനാമ്| തത് പൂര്വോക്തം ബഹുഭാഷിതമ്, ഏഷു ഷട്സു ച്ഛിന്നാദിഷു, അവതിഷ്ഠതേ അന്തര്ഭവതീത്യര്ഥഃ| വിശേഷാ ഇവ സാമാന്യേ ഇതി യഥൈവ ഹി കര്മസാമാന്യേ നമനോന്നമനപ്രസാരണാകുഞ്ചനാദീനാം കര്മവിശേഷാണാമവരോധഃ, തഥാ ഛേദസാമാന്യേ സര്വേഷാമേവ സഞ്ച്ഛിന്നപരിച്ഛിന്നാതിച്ഛിന്നാദീനാം ഛേദവിശേഷാണാമവരോധഃ, ഏവം ശേഷേഷ്വപി പഞ്ചസു| ഷട്കം തു ഇതി തുശബ്ദോऽവധാരണേ, തേന ഷട്കമേവേത്യര്ഥഃ||൯൬-൯൭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ സദ്യോവ്രണചികിത്സിതം നാമ ദ്വിതിയോऽധ്യായഃ ||൨||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ചികിത്സിതസ്ഥാനേ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ||൨||