2. sadyōvraṇacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతః సద్యోవ్రణచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||

అథాత ఇత్యాది||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ధన్వంతరిర్ధర్మభృతాం వరిష్ఠో వాగ్విశారదః | విశ్వామిత్రసుతం శిష్యమృషిం సుశ్రుతమన్వశాత్ ||3||

గురుపూర్వక్రమం నిర్దిశన్నాహ- ధన్వంతరిరిత్యాది| ధర్మభృతామన్యేషామపి రాజర్షీణాం మధ్యే వరిష్ఠః ప్రధానతమః| వాగ్విశారద ఇతి అర్థవతీం సలక్షణాం హృదయగ్రాహిణీమపునరుక్తాం వాచం వదతీతి వాగ్విశారదః| అన్వశాత్ శిక్షితవాన్||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

నానాధారాముఖైః శస్త్రైర్నానాస్థాననిపాతితైః | నానారూపా వ్రణా యే స్యుస్తేషాం వక్ష్యామి లక్షణం ||4||

వ్రణాకృతిమాత్రే విశేషహేతుం నిర్దిశన్నాహ- నానాధారాముఖైరిత్యాది| నానాస్థానాని దేహస్థానాని, తేషు నిపాతితైర్నిక్షిప్తైరిత్యర్థః| అనేన శ్లోకేన నానాప్రకారశస్త్రధారా, నానాప్రకారశస్త్రముఖాని, నానాప్రకారదేహస్థానాని చేతి త్రీణి వ్రణాకృతికారణాన్యుక్తాని||4||

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 7

ఆయతాశ్చతురస్రాశ్చ త్ర్యస్రా మండలినస్తథా | అర్ధచంద్రప్రతీకాశా విశాలాః కుటిలాస్తథా ||5|| శరావనిమ్నమధ్యాశ్చ యవమధ్యాస్తథాఽపరే | ఏవంప్రకారాకృతయో భవంత్యాగంతవో వ్రణాః ||6|| దోషజా వా స్వయం భిన్నా, న తు వైద్యనిమిత్తజాః |7|

ఇదానీం వ్రణాకృతిమాహ- ఆయతా ఇత్యాది| చతురస్రాశ్చతుష్కోణాః| త్ర్యస్రాస్త్రికోణాః| మండలినో వర్తులాః| విశాలా విస్తీర్ణాః| కుటిలా వక్రాః| స్వయం భిన్నాః స్వయం పక్వభిన్నా ఇత్యర్థః| న తు వైద్యనిమిత్తజాః తేషామాయతవిశాలసమప్రవిభక్తలక్షణా ఆకృతయో వ్రణగుణత్వేనైవోక్తాః, యతస్తా ఆకృతీర్భిషజః ప్రదేశవిశేష ఏవ కుర్వంతి||5-6||-

Adhikarana 5 (7) · Śloka 8

భిషగ్వ్రణాకృతిజ్ఞో హి న మోహమధిగచ్ఛతి ||7|| భృశం దుర్దర్శరూపేషు వ్రణేషు వికృతేష్వపి |8|

వ్రణాకృతిజ్ఞానఫలమాహ - భిషగ్వ్రణాకృతిజ్ఞ ఇత్యాది| దుర్దర్శరూపేషు గోశృంగవదుద్గతమాంసప్రరోహాదిషు||7||-

Adhikarana 6 (8) · Śloka 9

అనంతాకృతిరాగంతుః స భిషగ్భిః పురాతనైః ||8|| సమాసతో లక్షణతః షడ్విధః పరికీర్తితః |9|

ఆగంతువ్రణాకృతిమాహ- అనేకాకృతిరిత్యాది||8||-

Adhikarana 7 (9) · Śloka 10

ఛిన్నం భిన్నం తథా విద్ధం క్షతం పిచ్చితమేవ చ ||9|| ఘృష్టమాహుస్తథా షష్ఠం తేషాం వక్ష్యామి లక్షణం |10|

తదేవ షడ్విధత్వమాహ- ఛిన్నమిత్యాది| ఛిన్నం భిన్నం చ సధారేణ శస్త్రేణ, విద్ధం పునరణుముఖేన శస్త్రేణ, క్షతాదీని తు పాషాణలగుడాదిభిరపి స్యుః||9||-

Adhikarana 8 (10) · Śloka 11

తిరశ్చీన ఋజుర్వాఽపి యో వ్రణశ్చాయతో భవేత్ ||10|| గాత్రస్య పాతనం చాపి ఛిన్నమిత్యుపదిశ్యతే |11|

తేషాం ప్రత్యేకం లక్షణమాహ- తిరశ్చీన ఇత్యాది| తిరశ్చీనః తిర్యగ్వ్యవస్థిత ఇత్యర్థః; ఋజురవక్రః; అనయోర్ద్వయోరపి ఆయత ఇతి విశేషణం| గాత్రపాతనం శస్త్రాదిప్రహారేణ హస్తాదిపాతనం, చకారాదపాతనం చ కించిచ్ఛిన్నమాత్రం||10||-

Adhikarana 9 (11) · Śloka 12

కుంతశక్త్యృష్టిఖంగాగ్రవిషాణాదిభిరాశయః ||11|| హతః కించిత్ స్రవేత్తద్ధి భిన్నలక్షణముచ్యతే |12|

భిన్నమాహ- కుంతేత్యాది| శక్తిస్త్రిముఖీ, ఋష్టిః శర్బలా, విషాణం శృంగం; అగ్రశబ్దః కుంతాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| ఆశయ ఆమాదిస్థానం| కించిత్ స్రవేదితి కిమప్యనిర్దిష్టమిత్యర్థః| తత్రోదరం యకృత్ ప్లీహా చ రక్తం, బస్తిర్మూత్రం, పురీషాశయః పురీషమితి||11||-

Adhikarana 10 (12) · Śloka 13

స్థానాన్యామాగ్నిపక్వానాం మూత్రస్య రుధిరస్య చ ||12|| హృదుండుకః ఫుప్ఫుసశ్చ కోష్ఠ ఇత్యభిధీయతే |13|

కే పునరాశయా ఇత్యాహ- స్థానాన్యామాగ్నిపక్వానామిత్యాది| స్థానశబ్ద ఆమాదిభిః ప్రత్యేకమభిసంబధ్యతే||12||-

Adhikarana 11 (13-15) · Śloka 16

తస్మిన్ భిన్నే రక్తపూర్ణే జ్వరో దాహశ్చ జాయతే ||13|| మూత్రమార్గగుదాస్యేభ్యో రక్తం ఘ్రాణాచ్చ గచ్ఛతి | మూర్చ్ఛాశ్వాసతృడాధ్మానమభక్తచ్ఛంద ఏవ చ ||14|| విణ్మూత్రవాతసంగశ్చ స్వేదాస్రావోఽక్షిరక్తతా | లోహగంధిత్వమాస్యస్య గాత్రదౌర్గంధ్యమేవ చ ||15|| హృచ్ఛూలం పార్శ్వయోశ్చాపి... |16|

తస్మిన్నిత్యాది| తస్మిన్ కోష్ఠే ఇత్యర్థః| రక్తపూర్ణ ఇతి సర్వత్రైవ రక్తస్య విద్యమానత్వాత్| అత్రాధో నాభే రక్తం గుదమూత్రమార్గాభ్యాం ప్రవర్తతే, నాభేరూర్ధ్వం ముఖఘ్రాణాభ్యామితి| అభక్తచ్ఛందో భోజనానభిలాషః| విడాదిసంగః పురీషాదినిరోధః| స్వేదాస్రావః స్వేదస్రుతిః| లోహగంధిత్వం లోహగంధిభావో ముఖస్య||13-15||-

Adhikarana 12 (16-17) · Śloka 18

... విశేషం చాత్ర మే శృణు | ఆమాశయస్థే రుధిరే రుధిరం ఛర్దయేత్ పునః ||16|| ఆధ్మానమతిమాత్రం చ శూలం చ భృశదారుణం | పక్వాశయగతే చాపి రుజో గౌరవమేవ చ ||17|| శీతతా చాప్యధో నాభేః ఖేభ్యో రక్తస్య చాగమః |18|

విశేషమిత్యాది| పక్వాశయగతే పక్వాశయస్థే, ‘రుధిరే’ ఇతి శేషః| ఖేభ్యః స్రోతోభ్యః||16-17||-

Adhikarana 13 (18) · Śloka 19

అభిన్నేఽప్యాశయేఽంత్రాణాం ఖైః సూక్ష్మైరంత్రపూరణం ||18|| పిహితాస్యే ఘటే యద్వల్లక్ష్యతే తస్య గౌరవం |19|

అభిన్నే ఇత్యాది| కథమభిన్నేఽప్యంత్రాశయే రక్తేనాంత్రపూరణం యుజ్యత ఇత్యాహ- పిహితాస్య ఇత్యాది| యథా పిహితాస్యే ఆచ్ఛాదితముఖే ఘటే సూక్ష్మైః ఖై రంధ్రైరుదకపూరణం లక్ష్యత ఇత్యర్థః| తస్య చాంత్రాశయస్య, గౌరవం ‘భవతి’ ఇతి శేషః||18||-

Adhikarana 14 (19) · Śloka 20

సూక్ష్మాస్యశల్యాభిహతం యదంగం త్వాశయాద్వినా ||19|| ఉత్తుండితం నిర్గతం వా తద్విద్ధమితి నిర్దిశేత్ |20|

విద్ధలక్షణమాహ- సూక్ష్మాస్యేత్యాది| ఆశయాద్వినేతి ఆశయం ఆమాదిస్థానం| ఉత్తుండితం ఉన్నమితముఖం, నిర్గతం నిర్గతశల్యం||19||-

Adhikarana 15 (20) · Śloka 21

నాతిచ్ఛిన్నం నాతిభిన్నముభయోర్లక్షణాన్వితం ||20|| విషమం వ్రణమంగే యత్తత్ క్షతం త్వభినిర్దిశేత్ |21|

క్షతలక్షణమాహ- నాతిచ్ఛిన్నమిత్యాది| నాతిచ్ఛిన్నం నాత్యర్థద్విధాభూతం| నాతిభిన్నం నాత్యర్థవిదీర్ణం| ఉభయోరితి చ్ఛిన్నభిన్నయోరిత్యర్థః| విషమం వ్రణమితి వ్రణస్య వైషమ్యం నిమ్నోన్నతత్వం, న తు కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వం||20||-

Adhikarana 16 (21) · Śloka 22

ప్రహారపీడనాభ్యాం తు యదంగం పృథుతాం గతం ||21|| సాస్థి తత్ పిచ్చితం విద్యాన్మజ్జరక్తపరిప్లుతం |22|

పిచ్చితలక్షణమాహ- ప్రహారేత్యాది| ప్రహారో ముద్గరాద్యభిఘాతః, పీడనం కపాటాదియంత్రేణ| పృథుతాం విస్తీర్ణతాం గతమితి| సాస్థి అస్థియుక్తం| మజ్జరక్తపరిప్లుతమితి మజ్జరక్తాభివ్యాప్తమిత్యర్థః||21||-

Adhikarana 17 (22) · Śloka 23

విగతత్వగ్యదంగం హి సంఘర్షాదన్యథాఽపి వా ||22|| ఉషాస్రావాన్వితం తత్తు ఘృష్టమిత్యుపదిశ్యతే |23|

ఘృష్టలక్షణమాహ- విగతత్వగిత్యాది| విగతత్వక్ త్వగ్రహితం| సంఘర్షాద్ ద్రవ్యాంతరేణ సంఘర్షణాత్| అన్యథా అన్యేన ప్రకారేణేత్యర్థః| ‘అన్యథాఽపి వా’ ఇత్యస్య స్థానే కేచిత్ ‘అన్యజాదపి’ ఇతి పఠంతి, తత్రాన్యజాత్ సంఘర్షాత్ ద్రవ్యాంతరజాత్ సంఘర్షణాదిత్యర్థః| ఉషా దాహవిశేషః||22||-

Adhikarana 18 (23-25) · Śloka 26

ఛిన్నే భిన్నే తథా విద్ధే క్షతే వాఽసృగతిస్రవేత్ ||23|| రక్తక్షయాద్రుజస్తత్ర కరోతి పవనో భృశం | స్నేహపానం హితం తత్ర తత్సేకో విహితస్తథా ||24|| వేశవారైః సకృశరైః సుస్నిగ్ధైశ్చోపనాహనం | ధాన్యస్వేదాంశ్చ కుర్వీత స్నిగ్ధాన్యాలేపనాని చ ||25|| వాతఘ్నౌషధసిద్ధైశ్చ స్నేహైర్బస్తిర్విధీయతే |26|

లక్షణైః షఙ్విధం సద్యోవ్రణం నిర్దిశ్యేదానీం చతుర్షు ఛిన్నాదిషు చికిత్సామాహ- ఛిన్నే ఇత్యాది| తత్సేకో విహిత ఇతి కోష్ణస్నేహసేక ఇత్యర్థః| వేశవారైర్నిరస్థిస్విన్నస్నిగ్ధపిష్టమాంసైః| కృశరా తిలతండుమాషకృతా యవాగూః| ఉపనాహనం బంధనం| ధాన్యస్వేదానిత్యాది ధాన్యస్వేదో మాషాదికోష్ణధాన్యస్వేద ఇత్యేకే; అన్యే తు ధాన్యం ధాన్యామ్లం, అమ్లశబ్దోత్తరపదలోపేన| ఆలేపనశబ్దో లేపనే| స్నేహపానమూర్ధ్వనాభిజేషు వ్రణేషు, నాభేరధోగతేషు బస్తిరితి||23-25||-

Adhikarana 19 (26-27) · Śloka 28

పిచ్చితే చ విఘృష్టే చ నాతిస్రవతి శోణితం ||26|| అగచ్ఛతి భృశం తస్మిన్ దాహః పాకశ్చ జాయతే | తత్రోష్మణో నిగ్రహార్థం తథా దాహప్రపాకయోః ||27|| శీతమాలేపనం కార్యం పరిషేకశ్చ శీతలః |28|

ఇదానీం పిచ్చితఘృష్టయోరస్రుతశోణితత్వేన సమానధర్మణోరేకమేవ చికిత్సితమాహ- పిచ్చిత ఇత్యాది| అగచ్ఛతి అస్రవతి సతి| తస్మిన్ రుధిరే| భృశం అత్యర్థం| అన్యే తు ‘శీతమాలేపనం కార్యం పరిషేకశ్చ శీతలః’- ఇత్యస్య స్థానే ‘శీతమాలేపనం సేకః శుద్ధీ రక్తవిమోక్షణం’ ఇతి పఠంతి| శుద్ధిర్వమనాదిః; తత్రోర్ధ్వనాభిజేషు వమనం, దాహోత్తరే మధ్యకాయజే రేచనం, అధోనాభిజేషు పునరాస్థాపనం, స్త్యానరక్తేషు రక్తమోక్షణం||26-27||-

Adhikarana 20 (28) · Śloka 29

షట్స్వేతేషు యథోక్తేషు ఛిన్నాదిషు సమాసతః ||28|| జ్ఞేయం సమర్పితం సర్వం సద్యోవ్రణచికిత్సితం |29|

ఉక్తమేవోపసంహరన్నాహ- షట్స్వేతేష్విత్యాది| సమర్పితం సమ్యగర్పితం| జ్ఞేయం జ్ఞాతవ్యం||28||-

Adhikarana 21 (29-30) · Śloka 30

అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి ఛిన్నానాం తు చికిత్సితం ||29|| యే వ్రణా వివృతాః కేచిచ్ఛిరఃపార్శ్వావలంబినః | తాన్ సీవ్యేద్విధినోక్తేన బధ్నీయాద్గాఢమేవ చ ||30||

అథ మూర్ధాద్యవయవాశ్రయం చికిత్సావిశేషమాహ- అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| వివృతా వ్యాత్తముఖాః| శిరఃపార్శ్వావలంబినో మస్తకపార్శ్వావలంబనశీలాః, అన్యే తు శిరోఽవలంబినస్తథా పార్శ్వావలంబినశ్చేత్యేవం వ్యాఖ్యానయంతి| విధినోక్తేన ఋజుగ్రంథిసేవనాదినా సీవ్యేదిత్యర్థః||29-30||

Adhikarana 22 (31-33) · Śloka 33

కర్ణం స్థానాదపహృతం స్థాపయిత్వా యథాస్థితం | సీవ్యేద్యథోక్తం తైలేన స్రోతశ్చాభిప్రతర్పయేత్ ||31|| కృకాటికాంతే ఛిన్నే తు గచ్ఛత్యపి సమీరణే | సమ్యఙ్నివేశ్య బధ్నీయాత్ సీవ్యేచ్చాపి నిరంతరం ||32|| ఆజేన సర్పిషా చైవం పరిషేకం తు కారయేత్ | ఉత్తానోఽన్నం సమశ్నీయాచ్ఛయీత చ సుయంత్రితః ||33||

కర్ణమిత్యాది| స్థానాదపహృతం నిఃశేషతశ్ఛిన్నం| తైలేన వాతఘ్నౌషధసిద్ధేన| కృకాటికాంతే గ్రీవాయాః పశ్చాత్ కృకాటికాపర్యంతే| గచ్ఛత్యపి సమీరణే ఇతి వాతే నిర్వహత్యపి సీవ్యేదిత్యర్థః, ‘అసాధ్యా వాయునిర్వాహిణ’ (సూ. 23) ఇత్యస్యాయమపవాదః| సమ్యఙ్నివేశ్య యథాస్థానం స్థాపయిత్వా| ఉత్తానోఽన్నం సమశ్నీయాదితి తథైవ కృకాటికాయాః సుస్థితత్వాత్; అన్నమిత్యుపలక్షణం, తేన శయనమూత్రపురీషోత్సర్గాది చోత్తానస్యైవేతి| శయీత చ సుయంత్రిత ఇతి యథా కృకాటికా స్థిరా భవతి||31-33||

Adhikarana 23 (34-35) · Śloka 35

శాఖాసు పతితాంస్తిర్యక్ ప్రహారాన్ వివృతాన్ భృశం | సీవ్యేత్ సమ్యఙ్నివేశ్యాశు సంధ్యస్థీన్యనుపూర్వశః ||34|| బద్ధ్వా వేల్లితకేనాశు తతస్తైలేన సేచయేత్ | చర్మణా గోఫణాబంధః కార్యో యో వా హితో భవేత్ ||35||

శాఖాసు పతితానిత్యాది| శాఖాసు చతసృషు| సమ్యఙ్నివేశ్యేత్యాది ఆశు సంధ్యస్థీని సమ్యఙ్నివేశ్య యథాస్థానం స్థాపయిత్వా సీవ్యేత్| అనుపూర్వశ ఇతి అనుశబ్దః సదృశార్థః; తేన పూర్వసదృశేన| వేల్లితకేనేతి ‘బంధేన’ ఇతి శేషః||34-35||

Adhikarana 24 (36) · Śloka 36

పృష్ఠే వ్రణో యస్య భవేదుత్తానం శాయయేత్తు తం | అతోఽన్యథా చోరసిజే శాయయేత్ పురుషం వ్రణే ||36||

పృష్ఠే ఇత్యాది| ఉత్తానం శాయయేదితి దోషస్రుత్యర్థం, అన్యథాఽనిర్గచ్ఛన్ అంతరవస్థితో దోష ఉత్సంగం కృత్వా వికరోతి; అన్యథేతి అధోముఖమిత్యర్థః| ఉక్తం చ- “ఉరోవ్రణీ ఉత్తానశయ్యాం పరిహరేత్, పృష్ఠవ్రణీ తు స్తనోరోఽవష్టభ్య, దోషస్త్వన్యథా న ప్రసిచ్యతే, అనిర్గచ్ఛన్ వికారానుత్పాదయతి”- ఇతి జేజ్జటః| గయీ తు “పృష్ఠే వ్రణో యస్య భవేదనుత్తానః శయీత సః| అతోఽన్యథా చోరసిజే శయీత పురుషో వ్రణే”- ఇతి పఠతి, వ్యాఖ్యానయతి చ- అనుత్తానోఽవాఙ్ముఖోఽధోముఖః శయీత, ఉరసిజేషు వ్రణేష్వన్యథా ఉత్తాన ఏవ శయీతేతి||36||

Adhikarana 25 (37) · Śloka 37

ఛిన్నాం నిఃశేషతః శాఖాం దగ్ధ్వా తైలేన బుద్ధిమాన్ | బధ్నీయాత్ కోశబంధేన ప్రాప్తం కార్యం చ రోపణం ||37||

శాఖానాం నిఃశేషచ్ఛేదే విధానాంతరమాహ- ఛిన్నామిత్యాది| కోశబంధేన స్థగికాబంధేన| ప్రాప్తం యుక్తం| రోపణమితి శోధనస్యాగ్నినైవ కృతత్వాత్||37||

Adhikarana 26 (38) · Śloka 39

చందనం పద్మకం రోధ్రముత్పలాని ప్రియంగవః | హరిద్రా మధుకం చైవ పయః స్యాదత్ర చాష్టమం ||38|| తైలమేభిర్విపక్వం తు ప్రధానం వ్రణరోపణం |39|

అస్య రోపణార్థం తైలమాహ- చందనమిత్యాది| పయో దుగ్ధం, స్యాత్ భవేత్, తచ్చతుర్గుణమానం| నను సంఖ్యేయనిర్దేశాదేవ సంఖ్యాసిద్ధావష్టమగ్రహణం కిమర్థం? ఉచ్యతే- నాత్ర పాకో జలేనేష్యతే, పయసైవ పాకం మన్యతే; అన్యే త్వష్టమగ్రహణేనాష్టాంగసంజ్ఞకమిదం తైలమితి కథయంతి ||38||-

Adhikarana 27 (39-40) · Śloka 41

చందనం కర్కటాఖ్యా చ సహే మాంస్యాహ్వయాఽమృతా ||39|| హరేణవో మృణాలం చ త్రిఫలా పద్మకోత్పలే | త్రయోదశాంగం త్రివృతమేతద్వా పయసాఽన్వితం ||40|| తైలం విపక్వం సేకార్థే హితం తు వ్రణరోపణే |41|

అస్య రోపణార్థం ద్వితీయం చందనాదితైలమాహ- చందనమిత్యాది| కర్కటాఖ్యా కర్కటశృంగీ| సహే మాషపర్ణీ ముద్గపర్ణీ చ| అమృతా గుడూచీ| హరేణవః కలాయాః| మృణాలం ఉశీరం| ఉత్పలం నీలోత్పలం| త్రివృతమితి త్రిభిర్ఘృతవసామజ్జభిర్వృతం తైలం త్రివృతం| ఏతత్ త్రయోదశాంగం తైలం| పయసా క్షీరేణ చతుర్గుణేన పక్వం| వాశబ్దః పూర్వోక్తతైలాపేక్షయా| ‘మాంస్యాహ్వయా’ ఇత్యస్య స్థానే ‘సోమాహ్వయా’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి; సోమాహ్వయా త్రిసంధికా, ‘సోమలతా’ ఇత్యపరే| గయీ తు మజ్జవర్జం త్రయః స్నేహాస్త్రివృతమిత్యాహ, తన్మతే త్రివృతం పయసా విపక్వం వ్రణరోపణమితి వ్యాఖ్యానం||39-40||-

Adhikarana 28 (41-43) · Śloka 43

అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి భిన్నానాం తు చికిత్సితం ||41|| భిన్నం నేత్రమకర్మణ్యమభిన్నం లంబతే తు యత్ | తన్నివేశ్య యథాస్థానమవ్యావిద్ధసిరం శనైః ||42|| పీడయేత్ పాణినా సమ్యక్ పద్మపత్త్రాంతరేణ తు | తతోఽస్య తర్పణం కార్యం నస్యం చానేన సర్పిషా ||43||

అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| యద్యపి ఆశయవిషయే భిన్నలక్షణం ప్రాగుక్తం, తథాఽపి నేత్రమప్యాశయ ఏవ వ్యవహర్తవ్యమత ఆహ- భిన్నం నేత్రమిత్యాది| అకర్మణ్యం అవలోకనాదిస్వకర్మణోఽసంపాదకం; అన్యే తు, అకర్మణ్యమసాధ్యమాహుః| తచ్చాభిన్నం కర్మణ్యం చ సాధ్యం చికిత్సితవ్యం| నివేశ్య స్థాపయిత్వా| అవ్యావిద్ధసిరం అనాకులితసిరం; అన్యే తు ‘అవ్యావిద్ధశిరం’ ఇతి పఠిత్వా అకుటిలమస్తకమితి వ్యాఖ్యానయంతి| పాణినా హస్తేన| పద్మపత్రాణామంతరత్వమూష్మత్వవ్యుదాసార్థం మార్దవార్థం చ| తతో మధుసర్పిర్దానానంతరం తర్పణం పూరణం కార్యం| అనేన వక్ష్యమాణేనేత్యర్థః| అన్యే తు ‘అనేన’ ఇత్యస్య స్థానే ‘ఆజేన’ ఇతి పఠంతి||41-43||

Adhikarana 29 (44) · Śloka 45

ఆజం ఘృతం క్షీరపాత్రం మధుకం చోత్పలాని చ | జీవకర్షభకౌ చైవ పిష్ట్వా సర్పిర్విపాచయేత్ ||44|| సర్వనేత్రాభిఘాతే తు సర్పిరేతత్ ప్రశస్యతే |45|

తదేవాజం ఘృతముత్పాదయన్నాహ- ఆజం ఘృతమిత్యాది| అజాఘృతం మధుకాదిభిః సమాంశం పిష్ట్వా సర్పిర్గవ్యం క్షీరపాత్రం క్షీరాఢకం దత్త్వా విపాచయేత్| నను చాజఘృతస్య కిం పేషణేన? ఉచ్యతే- యథాసంభవం పేషణం కార్యం| ద్రవ్యసమత్వమత్రాభిధీయతే యథాఽన్యేషు యోగేష్వర్కక్షీరాదీనాం; తతశ్చ పంచద్రవ్యాణి యథా మాత్రయాఽష్టౌ పలాని భవంతి తథా మాత్రాం పరికల్ప్య ఘృతస్య ప్రస్థం క్షీరాఢకమావాప్య విపచేదిత్యేష శాస్త్రవృద్ధవ్యవహారః| అన్యే తు ఆజం ఘృతం గవ్యం చ తుల్యం కృత్వా మధుకాదికల్కేన పచేత్, శేషం పూర్వవత్; నైవం, వృద్ధా ఆఢకశబ్దేన ద్రవద్రవ్యస్య ద్విగుణతయా పరిభాషితత్వాదష్టావింశత్యధికపలశతం గృహ్ణంతి| పిష్ట్వా సర్పిర్విపాచయేదితి సర్పిరితి చ సర్పిషో ద్విరుచ్చారణం నియమార్థం; తేన, అనేనైవ ఘృతేన తర్పణం నస్యం చ ప్రశస్తం న త్వన్యేనేతి| గయీ తు, “అజాఘృతస్య ప్రస్థం, క్షీరస్య పునరాఢకం, మధుకాదీని చత్వారి ద్విపలికాన్యష్టపలత్వేన ఘృతస్య పాదికాని” ఇత్యాహ||44||-

Adhikarana 30 (45-49) · Śloka 49

ఉదరాన్మేదసో వర్తిర్నిర్గతా యస్య దేహినః ||45|| కషాయభస్మమృత్కీర్ణాం బద్ధ్వా సూత్రేణ సూత్రవిత్ | అగ్నితప్తేన శస్త్రేణ ఛింద్యాన్మధుసమాయుతం ||46|| బద్ధ్వా వ్రణం సుజీర్ణేఽన్నే సర్పిషః పానమిష్యతే | స్నేహపానాదృతే చాపి పయఃపానం విధీయతే ||47|| శర్కరామధుయష్టిభ్యాం లాక్షయా వా శ్వదంష్ట్రయా | చిత్రాసమన్వితం చైవ రుజాదాహవినాశనం ||48|| ఆటోపో మరణం వా స్యాచ్ఛూలో వాఽచ్ఛిద్యమానయా | మేదోగ్రంథౌ తు యత్తైలం వక్ష్యతే తచ్చ యోజయేత్ ||49||

ఉదరభేదచికిత్సితమాహ- ఉదరాదిత్యాది| కషాయభస్మమృత్కీర్ణాం ‘తాం వర్తిం’ ఇతి శేషః; కషాయాః సర్జకార్జునాదయః, తేషాం భస్మ క్షారః , మృత్ కృష్ణమృత్, కీర్ణాం గుండితాం ; అన్యే తు ‘కషాయచూర్ణమృత్కీర్ణాం’ ఇతి పఠంతి| బద్ధ్వేతి మూలమితి శేషః| సూత్రవిత్ శాస్త్రవిత్| అగ్నితప్తేన శస్త్రేణ ఛింద్యాత్, అన్యథా అతప్తశస్త్రచ్ఛేదనే పాకభయం స్యాత్| సా పునః క్షతం యదా ప్రవేశ్యమానా న ప్రవిశతి ప్రవిష్టా వా నావతిష్ఠతే తదా తస్యాశ్ఛేదః| చిత్రా ఏరండః, దంతీత్యన్యే| కల్పనా చేయం- క్షీరస్య యష్టిమధుక్వథితస్య సశర్కరైరండతైలప్రక్షేపస్య పానమిత్యేకో యోగః, శ్వదంష్ట్రాక్వథితం క్షీరం సలాక్షాచిత్రాతిలతైలప్రక్షేపం పీయత ఇతి ద్వితీయో యోగః| వాశబ్దాత్ కేచిదేకమేవ యోగమామనంతి, తథా చ వృద్ధవాగ్భటః- “సక్షౌద్రే చ వ్రణే బద్ధే సుజీర్ణేఽన్నే ఘృతం పిబేత్| క్షీరం వా శర్కరాచిత్రాలాక్షాగోక్షురకైః శృతం|| రుగ్దాహజిత్ సయష్ట్యాహ్వైః పరం పూర్వోదితో విధిః” (అ. సం. ఉ. 31) ఇతి| క్షీరపాకవిధిరయం- “ద్రవ్యాదష్టగుణం క్షీరం క్షీరాత్తోయం చతుర్గుణం| క్షీరావశేషః కర్తవ్యః క్షీరపాకే త్వయం విధిః”- ఇతి| ప్రతిదినం క్షీరచతుష్పలం పేయం, శర్కరైరండతైలం తు ప్రత్యేకం కార్షికం; ఏవం ద్వితీయయోగేఽపి| రుజాదాహవినాశనమితి పయః- పానమితి సంబంధః| మేదోవర్తేరచ్ఛేదే ఫలమాహ- ఆటోప ఇత్యాది| అచ్ఛిద్యమానయా అకృత్తమానయా| మేదోగ్రంథౌ తు యత్తైలమితి “ద్వికరంజ” (చి. 18) ఇత్యాదికం||45-49||

Adhikarana 31 (50) · Śloka 50

త్వచోఽతీత్య సిరాదీని భిత్త్వా వా పరిహృత్య వా | కోష్ఠే ప్రతిష్ఠితం శల్యం కుర్యాదుక్తానుపద్రవాన్ ||50||

మేదోవర్తిప్రత్యాసత్త్యా జఠరగతశల్యలక్షణమాహ- త్వచోఽతీత్యేత్యాది| త్వచోఽతీత్య త్వచోఽతిక్రమ్య, త్వచః సప్త; సిరాదీని సిరామాంసస్నాయుసంధ్యస్థీని| సిరాచ్ఛేదలింగం తు “సురేంద్రగోపప్రతిమం” (సూ. 25) ఇత్యాది పూర్వముక్తం| ప్రతిష్ఠితం అవస్థితం| ఉక్తానుపద్రవానితి ప్రణష్టశల్యవిజ్ఞానీయే “కోష్ఠగతే త్వాటోపానాహవిద్రధ్యాదీన్” (సూ. 26) ఇతి||50||

Adhikarana 32 (51) · Śloka 51

తత్రాంతర్లోహితం పాండుం శీతపాదకరాననం | శీతోచ్ఛ్వాసం రక్తనేత్రమానద్ధం చ వివర్జయేత్ ||51||

కోష్ఠగతశల్యస్యాసాధ్యస్య లక్షణమాహ- తత్రాంతర్లోహితమిత్యాది| అంతర్లోహితం కోష్ఠమధ్యపతితరుధిరమిత్యర్థః| పాండుం శ్వేతం| శీతపాదకరాననం శీతచరణహస్తముఖం| ఆనద్ధం స్వమార్గాదప్రవర్తమానదోషమలం| ఏవంవిధం శల్యవంతం పుమాంసం వివర్జయేత్ పరిహరేదిత్యర్థః||51||

Adhikarana 33 (52-54) · Śloka 54

ఆమాశయస్థే రుధిరే వమనం పథ్యముచ్యతే | పక్వాశయస్థే దేయం చ విరేచనమసంశయం ||52|| ఆస్థాపనం చ నిఃస్నేహం కార్యముష్ణైర్విశోధనైః | యవకోలకులత్థానాం నిఃస్నేహేన రసేన చ ||53|| భుంజీతాన్నం యవాగూం వా పిబేత్ సైంధవసంయుతాం | అతినిఃస్రుతరక్తో వా భిన్నకోష్ఠః పిబేదసృక్ ||54||

సాధ్యస్య చికిత్సితమాహ- ఆమాశయస్థే ఇత్యాది| పక్వాశయస్థే పిత్తాశయస్థే ఇత్యర్థః| వాతాశయస్థే పునరాస్థాపనమేవ; ఆస్థాపనం నిరూహః| ఉష్ణైర్విశోధనైర్గోమూత్రాదిభిరాస్థాపనం కార్యమితి సంబంధః| విశుద్ధస్య రక్తానులోమనమన్నమాహ- యవకోలేత్యాది| అనిఃస్రుతరక్తస్య చికిత్సామభిధాయాతినిఃస్రుతరక్తస్య చికిత్సాం నిర్దిశన్నాహ- అతినిఃస్రుతేత్యాది| పిబేదసృగితి జీవితానుబంధనార్థం||52-54||

Adhikarana 34 (55) · Śloka 55

స్వమార్గప్రతిపన్నాస్తు యస్య విణ్మూత్రమారుతాః | వ్యుపద్రవః స భిన్నేఽపి కోష్ఠే జీవతి మానవః ||55||

భిన్నకోష్ఠస్య సాధ్యస్య లక్షణమాహ- స్వమార్గేత్యాది| వ్యుపద్రవః విగతా ఉపద్రవా యస్య సః, ఉపద్రవా జ్వరాధ్మానాదయః||55||

Adhikarana 35 (56-65) · Śloka 66

అభిన్నమంత్రం నిష్క్రాంతం ప్రవేశ్యం నాన్యథా భవేత్ | పిపీలికాశిరోగ్రస్తం తదప్యేకే వదంతి తు ||56|| ప్రక్షాల్య పయసా దిగ్ధం తృణశోణితపాంశుభిః | ప్రవేశయేత్ కృత్తనఖో ఘృతేనాక్తం శనైః శనైః ||57|| ప్రవేశయేత్ క్షీరసిక్తం శుష్కమంత్రం ఘృతాప్లుతం | అంగుల్యాఽభిమృశేత్ కంఠం జలేనోద్వేజయేదపి ||58|| హస్తపాదేషు సంగృహ్య సముత్థాప్య మహాబలాః | భవత్యంతఃప్రవేశస్తు యథా నిర్ధునుయుస్తథా ||59|| తథాఽంత్రాణి విశంత్యంతః స్వాం కలాం పీడయంతి చ | వ్రణాల్పత్వాద్బహుత్వాద్వా దుష్ప్రవేశం భవేత్తు యత్ ||60|| తదాపాట్య ప్రమాణేన భిషగంత్రం ప్రవేశయేత్ | యథాస్థానం నివిష్టే చ వ్రణం సీవ్యేదతంద్రితః ||61|| స్థానాదపేతమాదత్తే ప్రాణాన్ గుపితమేవ వా | వేష్టయిత్వా తు పట్టేన ఘృతసేకం ప్రదాపయేత్ ||62|| ఘృతం పిబేత్ సుఖోష్ణం చ చిత్రాతైలసమన్వితం | మృదుక్రియార్థం శకృతో వాయోశ్చాధఃప్రవృత్తయే ||63|| తతస్తైలమిదం కుర్యాద్రోపణార్థం చికిత్సకః | త్వచోఽశ్వకర్ణధవయోర్మోచకీమేషశృంగయోః ||64|| శల్లక్యర్జునయోశ్చాపి విదార్యాః క్షీరిణాం తథా | బలామూలాని చాహృత్య తైలమేతైర్విపాచయేత్ ||65|| వ్రణం సంరోపయేత్తేన వర్షమాత్రం యతేత చ |66|

ఇదానీం కోష్ఠగతాంత్రభేదమాహ- అభిన్నేత్యాది| నాన్యథేతి యథైవ స్థితాని తథైవ ప్రవేశ్యాని తేనైవ ప్రకారేణేత్యర్థః| అపరే త్వన్యథా వ్యాఖ్యానయంతి, యథా- అభిన్నాదన్యథా అపరప్రకారం భిన్నమంత్రం ప్రవేశ్యం న భవేత్; తథాచ వృద్ధవాగ్భటః- “అభిన్నమంత్రం నిష్క్రాంతం ప్రవేశ్యం నహ్యతోఽన్యథా” (అ. సం. ఉ. 32)- ఇతి| భిన్నమపి మతాంతరేణ ప్రవేశ్యమితి నిర్దిశన్నాహ- పిపీలికాశిరోగ్రస్తమిత్యాది| తదపి భిన్నమపి, అంత్రం ప్రవేశ్యమితి సంబంధః| పిపీలికాశిరోగ్రస్తమిత్యనేన పిపీలికావదనసందంశసంహితే అంత్రే తాసాం కబంధచ్ఛేదః కార్య ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి | గయీ తు ‘అలాంగులశిరోగ్రస్తం’ ఇతి పఠతి; తత్ర అలాంగులః స్థూలపిపీలికః| ప్రక్షాల్యేత్యాది| పయసా క్షీరేణ, దిగ్ధం గుండితం, ఆవృతమిత్యర్థః | పాంశుః ధూలిః| కృత్తనఖః ఛిన్ననఖః| ప్రవిష్టేఽంత్రే స్వస్థాననయనార్థమంత్రస్యోపాయత్రయమాహ- అంగుల్యేత్యాది| అభిమృశేత్ స్పృశేత్| ఉద్వేజయేత్ త్రాసయేత్| సముత్థాప్య ఊర్ధ్వం నీత్వా అంత్రభేదవంతం పురుషం మహాబలాః పురుషాస్తథా నిర్ధునుయుర్యథాఽంత్రస్యాంతఃప్రవేశో భవతీతి సంబంధః; నిర్ధునుయుః ఆలోడయేయురిత్యర్థః | ఏభిః ప్రయోగైః కిం భవతీత్యాహ- తథాఽంత్రాణీత్యాది| (అంత్రాణి యథాఽంతః విశంతి తథా) స్వాం కలాం పీడయంతి స్వకీయా కలా పంచమీ మలధరా తాం పీడయంతి స్వస్థానం నిర్విశంతీత్యర్థః| దుఃప్రవేశస్య చికిత్సామాహ- వ్రణాల్పత్వాదిత్యాది| వ్రణాల్పత్వాత్ వ్రణసూక్ష్మత్వాత్, బహుత్వాద్ వ్రణస్య బహులత్వాత్, తత్ర విపులత్వే సతి స వ్రణః సీవ్యః| కేచిద్బహుత్వాదిత్యంత్రవిశేషణమంగీకృత్య వ్రణసూక్ష్మత్వే అంత్రబహుత్వే చోభయత్రాపి పాటనపూర్వం ప్రవేశం మన్యంతే; తచ్చ పాటనం యావతాఽంత్రం ప్రవిశతి తావత్ కార్యం| అతంద్రితః అనలసః| స్వస్థానేఽనివిష్టం వ్యాకులితం చాంత్రం కిం కరోతీత్యాహ- స్థానాదపేతమిత్యాది| అపేతం అపగతం| ప్రాణానాదత్తే గృహ్ణాతి మారయతీత్యర్థః| గుపితం వ్యాకులితం పరస్పరమతిక్రాంతమిత్యర్థః| అతః పరం క్రియావిధిః- వేష్టయిత్వేత్యాది| మధుఘృతాభ్యక్తం పట్టవేష్టితం ఘృతేన కోష్ణేన సించేత్| చిత్రాతైలసమన్వితమితి చిత్రాతైలం ఏరండతైలం, తత్ఫలం పురీషమార్దవం వాతానులోమనం చ| ఇదం వక్ష్యమాణం| త్వచోఽశ్వకర్ణేత్యాది| అశ్వకర్ణః పూర్వదేశప్రసిద్ధోఽశ్వత్థసదృశః; మోచకీ శాల్మలీ, మేషశృంగం కర్కటశృంగం, పుత్రంజీవకభేద ఇత్యన్యే, క్షీరిణ్యో న్యగ్రోధోదుంబరాశ్వత్థప్లక్షగర్దభాండాః, ఏషాం త్వగ్భిర్బలామూలైశ్చ తైలపాదేన కల్కీకృతైర్జలం దత్త్వా చతుర్గుణం తైలప్రస్థం పాచయేదితి జేజ్జటః; గయీ తు “ఏషాం ద్రవ్యాణామాఢకం సలిలాఢకైశ్చతుర్భిః క్వథితమాఢకశేషం, తేన కషాయేణాశ్వకర్ణాదిత్వక్పాదకల్కం తైలప్రస్థం పాచయేత్” ఇత్యాహ| వర్షమాత్రం యతేతేతి మైథునవ్యాయామాది పరిహరన్ యత్నం కుర్వీతేత్యర్థః||56-65||

Adhikarana 36 (66-68) · Śloka 69

పాదౌ నిరస్తముష్కస్య జలేన ప్రోక్ష్య చాక్షిణీ ||66|| ప్రవేశ్య తున్నసేవన్యా ముష్కౌ సీవ్యేత్తతః పరం | కార్యో గోఫణికాబంధః కట్యామావేశ్య యంత్రకం ||67|| న కుర్యాత్ స్నేహసేకం చ తేన క్లిద్యతి హి వ్రణః | కాలానుసార్యాగుర్వేలాజాతీచందనపద్మకైః ||68|| శిలాదార్వ్యమృతాతుత్థైస్తైలం కుర్వీత రోపణం |69|

ముష్కభేదచికిత్సితమాహ- పాదౌ నిరస్తముష్కస్యేత్యాది| పాదావక్షిణీ చ జలేన ప్రోక్ష్య సిక్త్వేత్యర్థః; ‘ముష్కఫలే’ ఇత్యధ్యాహారః| ముష్కౌ అండకోషౌ, తున్నసేవన్యా సేవనీవిశేషేణ, సీవ్యేత్| గోఫణికా కౌపీనం కచ్ఛోటక ఇత్యర్థః| కట్యామావేశ్య యంత్రకమిత్యాది| పట్టయంత్రమావేశ్య, చలనభయాదిత్యర్థః| కాలానుసార్యేత్యాది| కాలానుసార్యా తగరం, శిలా మనఃశిలా||66-68||-

Adhikarana 37 (69-70) · Śloka 71

శిరసోఽపహృతే శల్యే బాలవర్తిం నివేశయేత్ ||69|| బాలవర్త్యామదత్తాయాం మస్తులుంగం వ్రణాత్ స్రవేత్ | హన్యాదేనం తతో వాయుస్తస్మాదేవముపాచరేత్ ||70|| వ్రణే రోహతి చైకైకం శనైర్బాలమపక్షిపేత్ |71|

అతః పరం విద్ధచికిత్సారంభః, తత్ర ప్రాగేవోత్తమాంగే విద్ధచికిత్సితమాహ- శిరస ఇత్యాది| అపహృతే కర్షితే| బాలవర్తిమితి కేశరచితవర్తిం వ్రణముఖపిధానార్థం నివేశయేత్ నిరవశేషేణ ప్రవేశయేత్| బాలవర్త్యదానే దోషమాహ- బాలవర్త్యామిత్యాది| మస్తులుంగమితి శిరసో బలాధానం స్త్యానఘృతాకారం మస్తులుంగముచ్యతే| ఏనం ఆతురం| తతో మస్తులుంగస్రవణాత్| ఏవమితి పూర్వోక్తప్రకారేణ| ఉపాచరేత్ చికిత్సాం కుర్యాత్| అపక్షిపేత్ కర్షేత్||69-70||-

Adhikarana 38 (71) · Śloka 72

గాత్రాదపహృతేఽన్యస్మాత్ స్నేహవర్తిం ప్రవేశయేత్ ||71|| కృతే నిఃశోణితే చాపి విధిః సద్యఃక్షతే హితః |72|

సామాన్యశరీరావయవస్య చికిత్సామాహ- గాత్రాదపహృతే ఇత్యాది| గాత్రాదితి స్ఫుటం| అన్యస్మాద్ గాత్రాదవయవాత్, అపహృతే ‘శల్యే’ ఇతి శేషః| స్నేహాక్తా పట్టవర్తిః స్నేహవర్తిః; స్నేహోఽత్ర తైలం, ఉపరిష్టాచ్చక్రతైలోపదేశాత్| ప్రవేశయేదితి అపహృతశల్యే గాత్ర ఇతి విభక్తివిపరిణామేన సంబంధః| తస్మిన్నపి గాత్రే పాకభయాన్నిఃశోణితే కృతే, విధిః సద్యఃక్షతే హిత ఇతి సద్యఃక్షతవిషయే యో విధిః సోఽత్రాపి హితో మధుఘృతాదిః సంధానార్థం||71||-

Adhikarana 39 (72) · Śloka 73

దూరావగాఢాః సూక్ష్మాః స్యుర్యే వ్రణాస్తాన్ విశోణితాన్ ||72|| కృత్వా సూక్ష్మేణ నేత్రేణ చక్రతైలేన తర్పయేత్ |73|

విషయవిశేషేణ విద్ధచికిత్సితమాహ- దూరావగాఢా ఇత్యాది| దూరావగాఢా దూరానుప్రవిష్టా ఇత్యర్థః| సూక్ష్మేణ నేత్రేణేతి| నేత్రేణ వ్రణప్రక్షాలనయంత్రేణ, తచ్చాష్టాంగులం ముద్గతుల్యస్రోతః| చక్రతైలేనేతి తిలతైలపీడనోపకరణకాష్ఠేభ్యోఽణుతైలన్యాయేన గృహీతం తైలం చక్రతైలం, సద్యఃపీడనోద్ధృతమాత్రం వా| తర్పయేత్ పూరయేత్||72||-

Adhikarana 40 (73-74) · Śloka 74

సమంగాం రజనీం పద్మాం త్రివర్గం తుత్థమేవ చ ||73|| విడంగం కటుకాం పథ్యాం గుడూచీం సకరంజికాం | సంహృత్య విపచేత్ కాలే తైలం రోపణముత్తమం ||74||

సమంగామిత్యాది| సమంగా మంజిష్ఠా, రజనీ హరిద్రా, పద్మా భార్గీ, త్రివర్గః త్రిఫలా, పథ్యా హరీతకీ, త్రివర్గగ్రహణేనైవ పథ్యాయాం లబ్ధాయాం పునః పథ్యాగ్రహణం భాగద్వయప్రక్షేపార్థం; (యథా పుష్యానుగే మధుకస్య ద్విః పాఠః) యదుక్తం- “ఘృతే తైలే చ యోగే చ యద్ద్రవ్యం పునరుచ్యతే| తజ్జ్ఞాతవ్యమిహాచార్యైర్భాగతో ద్విగుణం భవేత్”- ఇతి| కరంజికా నక్తమాలఫలమిత్యర్థః| కాలే ఇతి అదోషోపప్లవకాలే వ్రణసంరోహణకాలే ఇత్యర్థః||73-74||

Adhikarana 41 (75) · Śloka 76

తాలీశం పద్మకం మాంసీ హరేణ్వగురుచందనం | హరిద్రే పద్మబీజాని సోశీరం మధుకం చ తైః ||75|| పక్వం సద్యోవ్రణేషూక్తం తైలం రోపణముత్తమం |76|

అపరమపి రోపణతైలమాహ- తాలీశమిత్యాది| హరేణు రేణుకానామ గంధద్రవ్యం||75||-

Adhikarana 42 (76) · Śloka 76

క్షతే క్షతవిధిః కార్యః పిచ్చితే భగ్నవద్విధిః ||76||

క్షతపిచ్చితయోశ్చికిత్సితమాహ- క్షతే క్షతవిధిరిత్యాది| క్షతే ఇతి “నాతిచ్ఛిన్నం నాతిభిన్నం” ఇత్యాదినా పరిభాషితే, క్షతవిధిః సామాన్యక్షతవిధిః క్షౌద్రఘృతతైలాభ్యంగాదిరిత్యర్థః| పిచ్చితే భగ్నవద్విధిః భగ్నాభిహితో బంధసేకరూక్షభోజనాదిః (అత్ర పాఠాత్తు బంధాదిచికిత్సితసమావేశః)||76||

Adhikarana 43 (77) · Śloka 77

ఘృష్టే రుజో నిగృహ్యాశు చూర్ణైరుపచరేద్వ్రణం |77|

ఘృష్టచికిత్సితమాహ- ఘృష్టే ఇత్యాది| రుజో నిగృహ్య మధుకశీతాదిభిర్నిగృహ్య నిర్వాప్య, గయీ తు మధుఘృతసేకాదినా నిర్వాప్యేతి వ్యాఖ్యాతి| చూర్ణైః శాలసర్జార్జునాదీనాం||77|-

Adhikarana 44 (77-78) · Śloka 78

విశ్లిష్టదేహం పతితం మథితం హతమేవ చ ||77|| వాసయేత్తైలపూర్ణాయాం ద్రోణ్యాం మాంసరసాశనం | అయమేవ విధిః కార్యః క్షీణే మర్మహతే తథా ||78||

ఇదానీం సద్యోవ్రణప్రసంగేన విశ్లిష్టాదిదేహస్య సద్యఃక్షతవ్రణసామాన్యేన చికిత్సాం నిర్దిశన్నాహ- విశ్లిష్టదేహమిత్యాది| విశ్లిష్టదేహమితి నమనాకర్షణారోహణపతనవధసాహసాదిభిః స్వస్థానచ్యుతావయవదేహం, పతితం వృక్షాదిభ్యః, మథితం బలీయసా విలోడితం, హతం వేగవతా ద్రవ్యేణ దండముష్ట్యాదిభిర్వా| వాసయేత్ స్థాపయేత్| ద్రోణీ దారురచితా నౌసదృశీ| అయమేవేత్యాది| క్షీణే అధ్వాదిక్షీణే| మర్మహత ఇతి| మర్మాణి హృదయాదీని||77-78||

Adhikarana 45 (79) · Śloka 79

రోపణే సపరీషేకే పానే చ వ్రణినాం సదా | తైలం ఘృతం వా సంయోజ్యం శరీరర్తూనవేక్ష్య హి ||79||

ఇదానీం విషయవిశేషోక్తస్యాపి తైలస్య సద్యోవ్రణేషు నిషేధమనుక్తస్యాపి ఘృతస్య విధిం దర్శయన్నాహ- రోపణే ఇత్యాది| వాతకఫప్రకృతికం శరీరం కాలం శిశిరాదికమపేక్ష్య తైలం ప్రయోజ్యం, రక్తపిత్తప్రకృతికం శరీరం కాలం శరదాదికం పునరవేక్ష్య ఘృతం ప్రయోజ్యమితి||79||

Adhikarana 46 (80) · Śloka 80

ఘృతాని యాని వక్ష్యామి యత్నతః పిత్తవిద్రధౌ | సద్యోవ్రణేషు దేయాని తాని వైద్యేన జానతా ||80||

అథ సంక్షేపార్థం ఘృతాన్యన్యాతిదేశేన నిర్దిశన్నాహ- ఘృతానీత్యాది| తానీతి “ప్రపౌండరీకమంజిష్ఠామధుకోశీరపద్మకైః” (చి. 16) ఇత్యాదీని||80||

Adhikarana 47 (81) · Śloka 81

సద్యఃక్షతవ్రణం వైద్యః సశూలం పరిషేచయేత్ | సర్పిషా నాతిశీతేన బలాతైలేన వా పునః ||81||

అథ యస్యామవస్థాయాం ఘృతతైలపరిషేకాః కార్యాస్తాం నిర్దిశన్నాహ- సద్య ఇత్యాది| సర్పిషా నాతిశీతేనేతి పిత్తరక్తప్రకృతికే శరీరే కాలే చ శరదాదికే పరిషేకః; బలాతైలేన వాతకఫప్రకృతౌ దేహే కాలే చ శీతే ఇతి||81||

Adhikarana 48 (82-84) · Śloka 85

సమంగాం రజనీం పద్మాం పథ్యాం తుత్థం సువర్చలాం | పద్మకం రోధ్రమధుకం విడంగాని హరేణుకాం ||82|| తాలీశపత్రం నలదం చందనం పద్మకేశరం | మంజిష్ఠోశీరలాక్షాశ్చ క్షీరిణాం చాపి పల్లవాన్ ||83|| ప్రియాలబీజం తిందుక్యాస్తరుణాని ఫలాని చ | యథాలాభం సమాహృత్య తైలమేభిర్విపాచయేత్ ||84|| సద్యోవ్రణానాం సర్వేషామదుష్టానాం తు రోపణం |85|

సామాన్యేన సర్వవ్రణానామదుష్టానాం రోపణార్థం తైలమాహ- సమంగామిత్యాది| సమంగా మంజిష్ఠా | పద్మా భార్గీ| సువర్చలా సూర్యభక్తా| హరేణుకా రేణుకా| తరుణాని ఆమాని||82-84||

Adhikarana 49 (85) · Śloka 86

కషాయమధురాఃశీతాః క్రియాః స్నిగ్ధాశ్చ యోజయేత్ ||85|| సద్యోవ్రణానాం సప్తాహం పశ్చాత్ పూర్వోక్తమాచరేత్ |86|

అథ కియంతం కాలం సద్యోవ్రణక్రియేత్యాహ- కషాయేత్యాది| పూర్వోక్తం ద్వివ్రణీయోక్తం| అముం శ్లోకం జేజ్జటాచార్యోఽనార్షమాహ; గయీ త్వార్షం, ఇత్యస్మాభిరప్యంగీకృతః||85||-

Adhikarana 50 (86-88) · Śloka 88

దుష్టవ్రణేషు కర్తవ్యమూర్ధ్వం చాధశ్చ శోధనం ||86|| విశోషణం తథాఽఽహారః శోణితస్య చ మోక్షణం | కషాయం రాజవృక్షాదౌ సురసాదౌ చ ధావనం ||87|| తయోరేవ కషాయేణ తైలం శోధనమిష్యతే | క్షారకల్పేన వా తైలం క్షారద్రవ్యేషు సాధితం ||88||

సర్వేషామదుష్టానాం రోపణముక్తం, దుష్టానాం కిం విధానమితి తదాహ- దుష్టవ్రణేష్విత్యాది| ఊర్ధ్వం శోధనం వమనశిరోవిరేచనే, అధఃశోధనం విరేచనాస్థాపనం, విశోషణం లంఘనం| ఆహారోఽపి విశోషణ ఏవ తిక్తకటుకషాయాదిః| తత్రోర్ధ్వనాభిజేషు కఫజేషు వమనం, పిత్తజేషు పిత్తాశయజేషు చ విరేచనం, వాతాశయాధఃకాయజేషు మలేన మార్గావరణదుష్టసమీరణదూషితేషు పునరాస్థాపనం, శిరసిజేషు తు కఫజేషు శిరోవిరేచనం| రాజవృక్షాదావితి ఆరగ్వధాదావిత్యర్థః| తయోరేవ గణయోః కషాయేణ పాదకల్కం తైలం శోధనం సాధ్యతే| క్షారకల్పేన వేతి క్షారప్రస్థముదకప్రస్థైః షడ్భిరేకవింశతివారాన్ స్రావితం తస్మింస్తైలప్రస్థాచ్చతుర్గుణే క్షారోదకే తైలం పాచయేత్; అత్ర తు ‘క్షారద్రవ్యాణ్యేవ కల్కాని’ ఇత్యేకే, ‘అకల్కమేవైతత్తైలం’ ఇత్యన్యే| క్షారద్రవ్యేషు ముష్కకపలాశాదిషు||86-88||

Adhikarana 51 (89-92) · Śloka 92

ద్రవంతీ చిరబిల్వశ్చ దంతీ చిత్రకమేవ చ | పృథ్వీకా నింబపత్రాణి కాసీసం తుత్థమేవ చ ||89|| త్రివృత్తేజోవతీ నీలీ హరిద్రే సైంధవం తిలాః | భూమికదంబః సువహా శుకాఖ్యా లాంగలాహ్వయా ||90|| నైపాలీ జాలినీ చైవ మదయంతీ మృగాదనీ | సుధామూర్వార్కకీటారిహరితాలకరంజికాః ||91|| యథోపపత్తి కర్తవ్యం తైలమేతైస్తు శోధనం | ఘృతం వా యది వా ప్రాప్తం కల్కాః సంశోధనాస్తథా ||92||

ఇదానీం సర్వదుష్టవ్రణానాం తైలఘృతయోగితయా వ్రణకల్కద్రవ్యయోగిద్రవ్యం నిర్దిశన్నాహ- ద్రవంతీత్యాది| ద్రవంతీ చీరితపత్రా| దంతీ చిరబిల్వో వృక్షకరంజకః| దంతీ ఉదుంబరపర్ణీ| పృథ్వీకా స్థూలజీరకః, ఏలేత్యన్యే, హింగుపత్రికేత్యపరే| తేజోవతీ కాకమర్దనికా, నీలి నిలాంజనికా శారదా| భూమికదంబో ముండితికా| సువహా గోధాపదీ| శుకాఖ్యా చర్మకారవటః| లాంగలాహ్వయా కలిహారికా| నైపాలీ మనఃశిలా| జాలినీ కోశాతకీ| మదయంతీ మేందికా నఖరంజనీ| మృగాదనీ ఇంద్రవారుణీ| సుధా సేహుండః| మూర్వా చోరస్నాయుః| కీటారిః విడంగః, కీటమారిణీత్యన్యే; కరంజికా నక్తమాలఫలం| యథోపపత్తి యథాలాభం| ప్రాప్తమితి యుక్తం పూర్వోక్తశరీరకాలాద్యపేక్షయా| కల్కా ఇతి ‘ప్రాప్తా’ ఇతి శేషః| తైలం ప్రాప్తమేషు “ఉత్సన్నమాంసానస్నిగ్ధానల్పస్రావాన్ వ్రణాంస్తథా” (చి. 1) ఇత్యాదిషు, ఘృతం పునరేషు ప్రాప్తం “పిత్తప్రదుష్టాన్ గంభీరాన్ దాహపాకప్రపీడితాన్” (చి. 1) ఇత్యాదిషు, కల్కాః పునరేషు యుక్తాః “పూతిమాంసప్రతిచ్ఛన్నాన్ మహాదోషాంశ్చ” (చి. 1) ఇత్యాదిషు||89-92||

Adhikarana 52 (93-94) · Śloka 94

సైంధవత్రివృదేరండపత్రకల్కస్తు వాతికే | త్రివృద్ధరిద్రామధుకకల్కః పైత్తే తిలైర్యుతః ||93|| కఫజే తిలతేజోహ్వాదంతీస్వర్జికచిత్రకాః | దుష్టవ్రణవిధిః కార్యో మేహకుష్ఠవ్రణేష్వపి ||94||

అథ వాతాదిభేదేన కల్కానాహ- సైంధవమిత్యాది||93-94||

Adhikarana 53 (95) · Śloka 95

షడ్విధః ప్రాక్ ప్రదిష్టో యః సద్యోవ్రణవినిశ్చయః | నాతః శక్యం పరం వక్తుమపి నిశ్చితవాదిభిః ||95||

ఇదానీం ఛిన్నాదిషట్కే కస్యచిద్విప్రతిపత్తిం నిరాకుర్వన్నాహ- షడ్విధ ఇత్యాది| అతః షడ్విధత్వాత్ పరం సప్తవిధత్వాది; నియమేన వక్తుం శీలైరపి వక్తుం న శక్యమిత్యర్థః||95||

Adhikarana 54 (96-97) · Śloka 97

ఉపసర్గైర్నిపాతైశ్చ తత్తు పండితమానినః | కేచిత్ సంయోజ్య భాషంతే బహుధా మానగర్వితాః ||96|| బహు తద్భాషితం తేషాం షట్స్వేష్వేవావతిష్ఠతే | విశేషా ఇవ సామాన్యే షట్త్వం తు పరమం మతం ||97||

ఉపసర్గైరిత్యాది- ఉపసర్గాః ప్రపరాదయః, నిపాతాశ్చాదయః, తైః సంయోజ్య భాషంతే; యథా- సమ్యక్ ఛిన్నం సంఛిన్నం, పరితః ఛిన్నం పరిచ్ఛిన్నం, అల్పం హి ఛిన్నమాచ్ఛిన్నమితి; నిపాతైర్యథా- అతిక్రమ్య చ్ఛిన్నమతిచ్ఛిన్నం, పూజితం ఛిన్నం సుచ్ఛిన్నం, అల్పం ఛిన్నమీషచ్ఛిన్నమితి| తదితి ఛిన్నాదిషట్కం| తథాఽపి షట్కమేవేతి దృష్టాంతేన దర్శయన్నాహ- బహు తద్భాషితమిత్యాది| తేషాం వాదినాం| తత్ పూర్వోక్తం బహుభాషితం, ఏషు షట్సు చ్ఛిన్నాదిషు, అవతిష్ఠతే అంతర్భవతీత్యర్థః| విశేషా ఇవ సామాన్యే ఇతి యథైవ హి కర్మసామాన్యే నమనోన్నమనప్రసారణాకుంచనాదీనాం కర్మవిశేషాణామవరోధః, తథా ఛేదసామాన్యే సర్వేషామేవ సంచ్ఛిన్నపరిచ్ఛిన్నాతిచ్ఛిన్నాదీనాం ఛేదవిశేషాణామవరోధః, ఏవం శేషేష్వపి పంచసు| షట్కం తు ఇతి తుశబ్దోఽవధారణే, తేన షట్కమేవేత్యర్థః||96-97||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే సద్యోవ్రణచికిత్సితం నామ ద్వితియోఽధ్యాయః ||2||

ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం చికిత్సితస్థానే ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||